05 October 2009

Béarla is Béarlagar

Nuair a d'aimsigh an duine an focal céadraí,
Nuair a d'aimsigh gach ní de réir a chinéil:
Ainmhí, rud, is gach ball oirnéise,
D'fhás anall chugainn Béarla.

Nuair a d'aimsigh an duine téarma
Neamhdhuinigh é féin den léim sin,
Tháinig béarlagar ar áit an Bhéarla:
Mairg nár choill an feic sular fréamhaigh.


(Máirtín Ó Direáin, Crainn is Cairde, 1970)


Is é príomhuirlis an innealtóra agus an eolaí a theanga oibre. Go deimhin, is beag gairm daonna nach bhfuil an chaidreamh - an chaint - lárnach ann.

Dúirt Dijkstra tráth:
Seachas mianach mhatamaiticiúil, is é an t-acmhainn is riachtanaí ag ríomhchláraitheoir chumasach ná sár-mháistreacht ar a theanga dhúchais.
Ach is minic muid gafa le noda agus téarmaí (a cheapann muid) go dtuigimid féin iad - ach a chuireann dris cosain idir an ábhar agus iad siúd lasmuigh de dhoirí na gairme. Ní hamháin sin, ach uaireanta ceileann siad tuiscint cheart ar an ábhar. Má tá an teibiú a dhéanann muid - an samhail simplí de cheist casta - ró shimplí, ní leigheasfear an cheist ceart. Agus seans nach dtabharfaidh muid é sin faoi ndeara!

Is cuimhin liom léamh uair amháin faoi ollamh a d'iarr ar mhac léinn dá chuid ábhar a thráchtais a mhíniú dó amhail is nach raibh seilbh ag an ollamh ar noda na matamaitice. Ar deireadh, b'éigean don mac léinn a admháil nach raibh a thuiscint féin cruinn go leor chun é sin a dhéanamh.

Rinne George Orwell grinn anailís ar an ngaol idir teanga agus ciall ina aiste "Politics and the English Language".

Caithfear cúram a dhéanamh de shoiléire san scríobh. I gcás na Gaeilge, tá baol ann go mbáfar muid faoi rabharta meamraiméise - béarlagar Bhéarla tiontaithe go Gaeilge, agus gan tuiscint ag aoinne ar chroí na ceiste!

Is maith ann an Coiste Téarmaíochta, agus Focal.ie. Ach fós is mithid scagadh, smaoineamh agus simpliú!

7 comments:

Dennis King said...

Níl an focal "céadraí" agam. A shainmhíniú, led thoil.

Ní féidir aon cheardaí a chuid oibre a dhéanamh gan a bhéarlagair. Tá athchóiriú ar siúl againn. Ba chiotach ár gcomhrá, an conraitheoir agus mise, mura mbeadh na briathra fur out, sister, shim agam, mar shampla, ná a fhios agam céard is ciall le bay, joist, stud, header. Uaireanta, séard atá ag teastáil ón civilian ná gluais, seachas aistriúchán iomlán. Dála an scéil, ní na focail seo agam i nGaeilge ar chor ar bith.

aonghus said...

Níl céadraí agamsa ach chomh beag.

Tá céadradh, -aidhe ag Dinneen leis an gciall beginning. Sílim gurbh é sin atá i gceist.

Ní béarlagar gach téarma, cinnte, agus tá gá le focail ar leith mar nod don eolach. Ach is féidir dul thar fóir leo!

Dennis King said...

Alt faoi seo ar an Wall Street Journal inniu:

Crusader for Syntactic Disambiguation Exprobrates Banks' Labored Locutions
Chrissie Maher Battles Murk in U.K. Lending; New Chapter in Lifelong Drive for Plain English

aonghus said...

Is maith ann í, agus a macasamhla!

Is minic mé ag smaoineamh go mba cheart dúinn an Feachtas um Ghaeilge Glé a bhunú!

Fearn said...

"Ach fós is mithid scagadh, smaoineamh agus simpliú!"

Tagaim leat!

Ó thaobh simpliú dhe, tá mé ar an dá thaobh.
Bhí pointe ag Occam : a "rásúr" nó a "phrionsapal": Le breith gach rogha, agus an toradh chéanna air, coinnigh leis an tsimplíocht.

ACH: is maith leis an Gael sochastacht freisin : féach an mhaise a chuir muid leis an dearadh is simplí: an chrois.

Mhol Liam Ó Flatharta do Mháirtín Ó Cadhain an siosúr a imirt ar a chuid próis, ach is maith liom an Flathartach AGUS an Cadhanach.

ormondo said...

An téarmaíocht chéanna a úsáidtear idir speisialtóirí ar mhaithe le mionchruinneas agus gontacht na cumarsáide, úsáidtear iad i réimse an ghnáthphobail chun a mhalairt de sprioc a chur i gcrích agus rúndiamhair a dhéanamh den ábhar faoi phlé.

Fearn said...

Cad a dúirt G. B. Shaw?

" Tá aos gach ceirde i mbun comhcheilge in éadan an tuata"