I bPríosún Chill Mhaighneann

A bhuí le Caitlín bhí deis agam agus m'iníon freastal ar thuras trí Ghaeilge ar phríosúin Chill Mhaighneann ar an Domhnach. Bhí mé féin ann cheana, ach fadó, fadó.

Ó shin tá iarsmalann curtha leis, agus athchóiriú déanta ar an dteach cúirte béal dorais freisin.

Is san teach cúirte sin a chuir Diarmuid Tóibín, ár dtreoraí tús leis an dturas. Grúpa beag a bhí ionann. Thug sé chomh fada leis an tséipéil i dtosach muid, áit ar pósadh Grace Gifford agus Joseph Mary Plunkett an oíche sular maraíodh eisean.

Ach tá an géibheann ann ó 1796, agus is iomaí scéal corraitheach atá feicthe aige.

Bhí daoine áirithe i Sasana i gcónaí ag iarraidh feabhas a chuir ar cúrsaí príosúin, béim acu ar athleasú seachas pionós. Bhí tionchar ach go háirithe ag baill Cumann na gCarad sna hiarrachtaí. Tógadh an príosún le deá intinn, cill in aghaidh an phríosúnaigh. Níorbh fhada áfach gur thosaigh an fhadhb atá fós linn - róphlódú. Bhíomar ag seasamh i ndorchla íseal gruama agus Diarmuid ag cuir síos ar thuairisc cigire na bpríosún, ag trácht ar ainniseoirí bhochta, fir mná agus leanaí, ina luí ar tuí sna dorchlaí céanna. Gan amhras, dá ainnise iadsan b'fhearr bheith istigh le linn an ghorta ná amuigh. Bhí bia éigin le fáil istigh.

Cúig bliana d'aois a bhí an bhraighdeanach is óige, faoi ghlas as giota de shlabhra a ghoid.

Mar sin féin, is de bharr ceannairí 1916 atá an príosún neadaithe i samhlaíocht na ndaoine agus mothúchán thar a bheith sollúnta a bhí ann seasamh san dorchla ar a raibh na cillíní inár chaith siad an oíche roimh a mbású. Na deartháireacha Mac Piarais béal dorais óna chéile, An Cléireach agus an Cuntaois Markiewicz (a tháinig slán) trasna uathu. Fógra beaga ó 1966 os cionn na dóirse. Michael Mallin ina measc. Mac leis fós beo, ina shagart i Hong Cong. Tugadh ar chuairt ar a athair é sular básaíodh eisean.

Baineann sciathán oirthearach an phríosúin le hiarrachta eile athleasaithe. É níos oscailte agus díon gloine ag tabhairt níos mó solais. Ach radharc ag na hoifigigh ar gach cillín, gan ealú ag príosúnaigh ón siar faire. Is anseo a bhí cillíní Eamonn de Valera i 1916. Bhí sé ann arís le linn Cogadh na gCarad. Faoi 1966 agus an oscailt mar iarsmalann, bhí sé ina Uachtarán. Lámh lena chillín siúd bhí Ned Daly, duine den seachtar dearmadta, iadsan a básaíodh ach nach raibh a ainmneacha ar an bhforógra. Tá stáisiún traenach ainmnithe astu, ar ndóigh. (Bré ina chás siúd). Ach nílid chomh soiléir i gcuimhne an bpobal.

Is anseo freisin a cuireadh Grace Gifford i ngéibheann le linn an chogadh cathardha, as imní faoi thionchar a ealaíne. D'fhág sí a lorg ar a cillín, íomhá de Mhuire agus a leanbh ar an mballa.

Ba mhór idir na cillíní beaga agus an seomra le tinteán a cuireadh ar fáil do Charles Stewart Parnell, a chaith ocht mí faoi ghlas, seachas tréimhse sa Fhrainc ag freastal ar shochraid a nia. Ach ba fear le tionchar agus gustal eisean, agus é faoi ghlas gan triail de bharr a óráidíochta le linn cogadh na talún.

Trasna uaidh atá cillín Roibeard Emmet. Bhí sin iata, obair athchóirithe fós ag dul ar aghaidh.

Amach faoin fhearthainn linn ansin go gclos na mbristeoirí cloch. Golgotha lucht éirí amach, an Conghaileach ceangailte de chathaoir ina measc. Básaithe a chuir corr i stair na hÉireann. Monuar lean básaithe eile le linn cogadh na gcarad.

Chríochnaigh an turas ós comhair sean doras an phríosúin, áit a bhfuil cúig nathair greanta. Seasann siad don gcúig coir a raibh an chroch mar éiric orthu. Is ós cionn an geata sin a chrochtaí na coirpigh go poiblí fadó.

Tá cnuasach bhreá cáipéisí agus nithe arbh le géibhinnigh san iarsmalann.  Ní raibh mórán ama againn féachaint orthu, ó tharla go raibh am scoir buailte linn. B'fhiú tréimhse níos faide a chaitheamh ann.

Tá an turas trí Ghaeilge ar fáil, ach réamhshocrú a dhéanamh tríd rphost a chuir chuig an lucht eagair. Tá na sonraí ar shuíomh oifig na n-oibreacha poiblí.

Áit báite i stair. Is fiú an turas.

Dé Luain

Tá saothar seo Uí Thuairisc ag stánadh anuas ó leabhragán mo thuismitheoirí le fada orm. Cuid den canóin nach raibh mé tagtha chomh fada leis fós. I mbliana bhraith mé níos treise ná riamh nár cheart é chuir ar an méar fhada níos mó.

Tá mé sásta áfach gur fhan mé - de bharr cláir áirithe ar TG4 agus leabhair eile atá léite le tamall agam tá tuiscint níos fearr ar stair 1916 agam. Tuiscint atá riachtanach le adhmaid a bhaint as an saothar.

Sruth smaointe go leor dóibh siúd a raibh lámh acu san Éirí amach, idir mór phearsain agus mionphearsain, idir Gael is Gall atá ann. Lingeann an insint idir phearsain ó alt go halt, cé go bhfuil sciar suntasach ag baint le cíor thuathail aigne an Phiarsaigh agus an crú ar an táirne faoi dheireadh.

Níl ach scéal céad lae an Éirí Amach ann, fágtar na snáithe ar foluain.

Cíoradh spéisiúil ar mheoin na gceannairí agus a gcéilí comhraic atá ann, idir iadsan i gCaisleán Bhaile Cliath agus iadsan sa ghluaiseacht a bhí i gcoinne Éirí Amach.

Mothaím gur chuir an úrscéal go mór le mo thuiscint ar fíricí loma an Éirí Amach. Tá tábhacht le mothúcháin agus smaointe chomh maith le fíricí is figiúirí le greim a fháil ar an stair.

Is maith mar sin, go bhfuil an leabhar ar fáil ó Cló Iar Chonnacht

Seachtar Dearmadta

Tá go leor trácht ar Éirí Amach 1916, mar is dual. Caithfidh mé a rá go bhfuil an-tógtha leis an gclúdach atá ag TG4 ar an stair ina gcuid scannáin faisnéise. De bhrí go bhfuil bosca glic agam tig liom na cláir a thaifid agus faire orthu ag am a oireann domsa (mochóirí de'm ainneoin mé agus ní réitíonn 21:30 mar tús am dom de ghnáth!).

Bhí codanna de Seachtar na Cásca feicthe roimhe seo agam ach táim ag faire ar na cláir san dá sraith go córasach faoi láthair. Bhí an leabhar "Seachtar na Cásca" agam cheana, agus chuir mé fios ar "Seachtar Dearmadta" mar chuid den gcnuasach a bhronn Foras na Gaeilge orm.

Ní dearmadta a bhí an Seachtar agamsa - ní dóigh liom go raibh puinn eolas agam orthu seachas gurbh "Í Dálaigh" atá ar stáisiún Iarnróid Bhré.

D'fhoghlaim mé go leor ó na cláir mar sin, agus breis ón dtaighde le hAindrias Ó Cathasaigh atá sna leabhair a ghabhann leo. Cuireann sé go mór le mo thuiscint ar an ré; fearacht go leor is dócha go raibh scáil miotais an Phiarsaigh - agus go pointe an Conghalaigh - ag ceilt na fir eile a bhí lárnach orm.

Mionrud faoi na leabhair a bhraith mé bheith aisteach - grianghraif den aisteoir sa pháirt atá ag tús gach caibidil, seachas grianghraif den duine féin.

Go deimhin, bhraith mé go gcuirfí leis an mioneolas scríofa ach breis pictúir a bheith ann.

Ach ní bheadh drogall ar bith orm na leabhair a mholadh, saothar fiúntach, lán eolais agus soléite.

1916 Seachtar Dearmadta
Aindrias Ó Cathasaigh
Coiscéim 2013
ISBN 6-660012-130597

1916 Seachtar na Cásca
Aindrias Ó Cathasaigh
Coiscéim / Abú Media 2010

Tá DVD ar fáil freisin don tsraith Seachtar na Cásca

Saor agus Gaelach?

 

Bhí mé i láthair ag seoladh clár 2016 Conradh na Gaeilge san Dánlann Eolaíochta aréir, agus an seimineár Cad is brí le “Saor agus Gaelach” in 2016?

Lena cheart a thabhairt do thug Joe McHugh píosa cainte a léirigh go bhfuil acmhainn grinn aige agus smacht éigin aige ar an nGaeilge thar éis a aistear teanga; ach bhailigh sé leis ar aistear eile abhaile go Dún na nGall ina dhiaidh sin. Labhair Michael McDowell, garmhac Eoin Ó Néill go maith; tá tuairisc ar an méid a bhí le rá aige i Tuairisc.

Ina dhiaidh sin tháinig an mír a d'aithin mé mar mo bhuaicphointe pearsanta - Ciara Ní Ghréacháin, 8 bliana d'aois - ag aithris an amhrán a bhain duais Oireachtais di - Máire Mhór.

Ina dhiaidh sin d'aithris roinnt scoláirí ó Choláiste Cillian roinnt de na dánta a bhí thuas i 1916 chun foghlaim na teanga a ghríosú. Rinne siad a cúram go maith; ach bheadh sé go deas rud éigin níos comhaimseartha a chuir lena hais chun dearcadh na linne seo a léiriú níos iomláine.

Tháinig mé ag an seimineár ag súil le lón machnamh agus spreagadh don todhchaí. Ní bhfuair mé an méid a bhí mé ag tnúth leis. B'é an tEaspag Michael Burrows is fearr a labhair, ag cuir síos ar a chúlra éagsúil mar duine de shliocht fada cléireach Anglacánach - ar tháinig a athair mhór aneas de bharr a thuairimí láidre náisiúnacha. Gné spéisiúil dár stair is ea taithí an dreama a bhí náisiúnach ag gan a bheith san Eaglais CR (tá col ag an dTiarna Easpag leis an bhfocal Protastúnach). Ní cloisimid minic go leor faoi. B'é freisin is mó a rinne iarracht fís don todhchaí a léiriú, fís a chuimsigh gach duine san stáit beag beann ar theanga, cúlra agus maoin - agus fís a chuimsíonn deireadh le "soláthar dhíreach" do theifigh. Creidim gurbh é ba mhó a raibh bá an tslua leis - slua a líon amharclann Paccar san Dánlann Eolaíochta agus a raibh líon maith a bhí níos óige ná mé ina measc. Ardú croí áirithe sin.
Thug an staraí Eunan O'Halpin ó Choláiste na Tríonóide léargas traidisiúnta  an Bhéarlóra Éireannaigh ar an gceist. Go mba thrua é dá n-éagfadh an nGaeilge ach gan aon iallach a bheith ar féin mórán a dhéanamh fé. Dúirt sé nárbh aon bhac ar a ghairm mar staraí a easpa Gaeilge, mar go raibh na taifid ar fad sna réimsí a raibh sé ag plé leo as Béarla pé scéal é. Fuair sé íde béal ó cheisteoir níos faide anonn san oíche faoin maíomh sin; ach creidim go raibh sin éagórach. Ní haon rún é gur babhdán an Bhéarla an státchóras.
Labhair Mary Harris go maith, ach is ag amharc siar mar is dual do staraí a bhí sí. (Labhair sí as Gaeilge líofa, an t-aon duine seachas Íte Ní Chionnaith a rinne amhlaidh).
Thug Íte Ní Chionnaith an léargas traidisiúnta poblachtach sóisialach ar an gceist. Labhair sí go leor faoi saoirse do na sé contae; rud a chealg Chris McGimpsey. Thug seisean, mar a bheifí ag súil leis, léargas traidisiúnta an Aontachtaí atá báúil leis an nGaeilge, gan smacht bainte amach aige uirthi. Dúirt sé go mba thrua gur bhraith Íte go raibh saoirse iomlán di siúd ag braith ar srianta a chuir ar a shaoirse seisean.
B'é an léargas a thug Allan MacInnes léargas an Gaeil Albanach (cur síos ar fhéiniúlacht atá níos nádúrtha in Albain is cosúil). Bhí rudaí spéisiúla le rá aige, go háirithe maidir leis an trí mol atá i nGaeilge na hAlbain; na hOileáin Thiar atá caomhach ar go leor bealaí ach a bhfuil an lámh in uachtar acu ar dioscúrsa na Gaeilge thall, an tuath tionsclaíoch atá in ísle brí agus as ar fáisceadh é féin, agus cathair Glaschú. Bhí rudaí spéisiúla le rá aige faoin baol a bhaineann leis na meán cumarsáide Gaeilge - atá iontach dar leis - a bheith ag sú an tallann ar fad sa dtreo is nach bhfuil aoinne ann chun gort an oideachais a threabhadh le cuir le líon na Gaeilgeoirí thall. Ach ag deireadh an lae in mór fós idir taithí lucht na Gaeilge abhus agus thall.
Rinneadh cúpla ráiteas le linn tráth na gceisteanna, agus is léir nach bhfuil comhthuiscint láidir ann faoi cad is "Saor" ná "Gaelach" ann, agus go deimhin go bhfuil roinnt de lucht na Gaeilge míchompordach le "Gael" mar cur síos ar an ghné sin dá fhéiniúlacht. Luadh gur Caitliceach is brí le Gael i gcanúint Dhún na nGall, agus gur aicme creidimh atá i gceist le hAlbanach ann freisin.
Rinne Conradh na Gaeilge agus Oifigeach Gaeilge sár obair an ócáid a eagrú agus a reáchtáil. Tá físeán thuas; tig libh teacht ar bhur mbreith féin air.
Ach táimse fós gan freagra na ceiste!