2020-07-02

Dubh, Gorm nó Bleaic?

Chuir alt Alex Hijmans i Tuairisc faoi sliocht ciníoch i Cré na Cille ag machnamh mé. Níl aon cheist ach go bhfuil ciníochas léirithe sa sliocht - beirt ag caint faoi nuachar mic duine acu atá de chúlra Afracach, agus beirt páiste ag an lánúin. An seanathair ag iarraidh déanamh amach nach bhfuil siad chomh dubh sin tar éis an tsaoil... Téarmaí agus samhail díspeagúla tríd síos. "Black" chomh maith le "n***".

I measc nithe eile, mheabhraigh sé dom an conspóid a lean léirmheas Anna Heusaff ar "Lámh, Lámh eile" Alan Titley. 

Is trí ghuthanna na gcarachtar a dhéantar an léiriú nimhneach seo, gan amhras, ach is é rogha an údair é go gcuirtear steireéitíopa gránna inár láthair ar phobal a bhfuil a ródhóthain leatroim, drochmheasa agus féinfhuatha á bhfulaingt acu in Éirinn leis na glúnta anuas. Ar nós gach steiréitíopa, tá fírinne éigin ann a chuirtear as a riocht ionas go ndéantar bréag mhór den iomlán. Bhí súil agam go gcuirfí casadh cliste sa scéal i ndeireadh na feide a nochtfadh bréag a chuid claontuairimíochta do reacaire an scéil .... Níorbh ann don chasadh, áfach,...
Rinne Alan cosaint láidir ar féin in alt i Comhar. Aontáim go pointe leis nach ceart ionnanú a dhéanamh idir údar agus carachtar. Ach níl mé sásta dul an bealach ar fad leis nuair a deir sé:
An é nach bhfuil cead againn ár rogha charachtar a cheapadh gan dul faoi scrúdú éigin a chomhlíonfaidh réamhthuairimí agus réamhbhunurláir chreidimh/ reiligiúin/ náisiúnta/ stíle/ inscne/ aicme/ Ghalldachta/Ghaelachais/ inchlúisíobhtachúlachtachais nó pé rud atá ag an bhfaisean atá in airde láin i gcaitheamh na huaire sa spás ama seo a bhfuilimid ann anois agus mar sin de? An bhfuil boscaí áirithe le ticeáil ag an scéalaí anois mar a bhíodh ag an mbord cinsireachta fadó? Más mar sin atá, tá chomh maith againn éirí béal na gclár as. Nó, mar a deirtí ar ‘Dragons Den’ tráth: ‘I’m out!’
Creidim go bhfuil áit ann don aor, don saighdeadh agus don graostacht.
Der Satiriker ist ein gekränkter Idealist: er will die Welt gut haben, sie ist schlecht, und nun rennt er gegen das Schlechte an.
'Idéalaí maslaithe is ea an aorthóir. Is mian leis an Saol a bheith Maith; tá sé Olc, agus anois tugann sé fogha faoin Olc.'  
Sin a dúirt Kurt Tucholsky (faoin ainm chleite Ignaz Wrobel) in aiste inár tháinig sé ar an tuairim go bhfuil gach rud ceadaithe don Aor. (Was darf die Satire)

Tá gach rud ceadaithe - ach ní gá gach rud a rá! Ach go háirithe, is féidir bheith airdeallach faoi conas a léirítear dream, agus maslaí a sheachaint. Sa sliocht i gCré na Cille feictear dom go bhfuil Ó Cadhain ag sciolladh chúngaigeantacht na bpearsan - agus is féidir sin a dhéanamh gan maslaí a tharraingt isteach sa scéal.

Chuir Antain Mac Lochlainn réamhrá spéisúil lena thiontú ar "An Capall agus a Ghiolla" - tá cosúlachtaí idir na Calarméin ann agus Arabaigh, agus d'fhéadfaí seineafóibe a chuir i leith Lewis sa bhealach a léirítear iad. Tá sé sin níos láidre b'fhéidir san leabhar deiridh san sraith "An Cath Deireanach" - Armageddon Narnia, ina bhfuil formhór na Calarméin seachas fear óg uasal amháin léirithe ar thaobh an Oilc. Léirigh sé nach féidir talamh slán de a dhéanamh gur ciníochas atá i gceist - ná go deimhin gurb ionann dream i cruinne samhalta agus dream abhus a bhfuilimid in adharca leo.

Cé nach bhfuil sé feicthe fós agam, luaigh m'athair liom go bhfuil réamhrá san eagrán nua de Tír na Deo ina pléitear  na maslaí ciníocha ann - agus nach raibh gá iad a mhaolú, mar go raibh sin déanta cheana ag Máiréad Ní Ghráda.

Ag deireadh an lae, níl i focail ach léiriú ar smaointe agus birt. In Éirinn, is iad an dream is mó atá thíos le coimthíos an mórphobal an Lucht Siúl. Le mo linn tá nathanna éagsúla a rinne tagairt dóibh - bunaithe ar cheardanna a chleacht siad nó ar a slí beatha - tagtha faoi their ceann in ndiaidh a chéile. Ach ainneoin na lipéid nua, níl cás an Lucht Siúl feabhsaithe.

Anois agus #BlackLivesMatter ina cheist bheo, tá rudaí ag tarlú maidir le haistriú lipéid i réimsí  eile - mar shampla tá an téarma "master" ar phríomhleagan togra bogearraí ar Github á athainmniú mar "main" - agus chuala mé go bhfuil an mhacsamhail ag tarlú áiteanna áirithe leis an príomh seomra leapan i dteach ar a dtugtaí "master" freisin.

Sop in áit na scuaibe a leithéid seo de athrú dromchlach. Is gá dul i ngleic leis an ciníochas; is gá maslaí fánacha a sheachaint sa litríocht - nó ar a laghad iad a chomhthéacsú. Má tá nath doghlactha sa chaint ba cheart é bheith doghlactha sa litríocht - mar sin , creidim go ndearna Alex an rogha ceart in aistriú siúd. Bhí beagán ionadh orm nach ndearna an aistritheoir Gearmánach an rogha céanna!


Dá mbeadh an chiníochas díbeartha, ba fusa go mór sin a dhéanamh!

2020-07-01

Guais, priacal, agus ChÍIFGR

Le tríocha bliain anois táim ag plé le bogearraí neadaithe. Formhór an ama, bhí mé ag obair in earnáil an iarnróid agus an spáis. Tá iarmhairtí troma san dá earnáil ar bhogearraí fabhtachta, agus déantar gach iarracht earráidí a sheachaint. Ach fiú i gcás an spástointeálaí ní raibh na bogearraí saor ó fabhtanna - ainneoin forbairt cúramach (agus costasach!). I staidéir NASA ar chastacht bogearraí tá sé ráite:
"le córas forbartha bogearraí atá thar an gcoitiantacht maith, is féidir an ráta fabhtanna a bhrú faoi ceann in aghaidh an deich míle líne cód"
Tá plé ar na modhanna is fearr bogearraí a fhorbairt ag dul ar aghaidh le mo linn - bhí comhdháil cáiliúil ag NATO sa bhliain ar rugadh mé agus daoine aontaithe go raibh "Géarchéim Bogearraí" ann.

Baineann an fhadhb le solúbthacht bogearraí. Ó shin i leith tá na crua earraí éirithe níos cumhachtaí agus tapúla, agus cuimhne éirithe níos saoire agus níos gaiste - agus an líon líonadh cód ag fás go rábach - tharlódh na milliúin líne cód a bheith i mbogearraí gluaisteáin! Rud a chiallaíonn go bhfuil ar a laghad céad fabht ann. Ach ní forbraítear chomh hairdeallach céanna é le spástointeálaí - bíonn brú costais agus ama i gceist, mar sin bíonn níos mó fabhtanna i gceist.

Ar ndóigh níl gach cuid den bogearraí i gcarr, gluaisteán nó spásárthach chomh tábhachtach céanna - agus bhíodh siad roinnte thar ríomhairí éagsúla sa chaoi is nach bhféadfadh siad cuir isteach ar a chéile. Ach de bharr brú costais tagann laghdú ar an líon ríomhaire - agus is gá féachaint chuig bealaí eile chun tionchar fabht a laghdú. Bíonn córais oibriúcháin i gceist chuige sin - ach is bogearra casta córas oibriúcháin - agus fabhtanna ann dá réir. Agus sin gan nasc thar an idirlíon a chuir san áireamh ...

Is gnách iarracht a dhéanamh, bunaithe ar thaithí, réchonn a húsáid maidir le guais don táirge. Agus ansin an priacal a mheas de réir an fhoirmle

priacal = dóchúlacht tarlú * troime iarmhairt

Ansin déantar iarracht modhanna a aimsiú chun an phriacal a laghdú. Is ansin is mó a bhíonn an argóint! Prionsabal amháin a húsáidtear ná léiriú go bhfuil an baol "as low as reasonably practicable (ALARP)". Sé sin, "chomh híseal agus is féidir go réasúnta". Tá cealg san eireball ansin - cad atá réasúnta nuair atá beatha duine i mbaol? 

Bíonn go leor maorlathais i gceist agus uaireanta tús áite ag seachaint fabhanna dliteanais seachas cur chuige a réiteodh an fhadhb. Bíonn baol ann i gcónaí bogearra a athrú de dheasca iarmhairtí neamh-thuartha agus na costais a bhaineann le promhadh agus deimhniú arís.(Agus ní féidir le promhadh léiriú ach go  bhfuil fabht ann - ní thig leis cruthú nach ann dó!)

Uaireanta déantar iarracht "oibriú thart" ar an bhfabht - ag bogadh an freagracht ón fobróir go dtí an úsáideoir. Tarlaíonn sé sin toisc, go hiondúil, nach é an bainisteoir togra céanna atá freagrach as an dá chéim den misean. Ach ní réiteach foirfe é sin.

Baineann fadhb mar é le bogearraí a d'fhéadfaí é athúsáid - bíonn drogall aon athrú a dhéanamh (agus uaireanta toradh tubaisteach ar sin - mar a tharla i gcás Ariane 5 nuair  a theip ar ghléas athúsáidte toisc nár cuireadh athruithe sa mhisean san áireamh i gceart).

Mar sin, beidh mo leithéidí gnóthach go gceann tamall eile! 

Ach beimid freisin ag rá na rudaí céanna - is fearr réchonn ná iarchonn. Is gá na riachtanais a aithint, an dearadh a dhéanamh go cúramach, a bheith soiléir cad atá le déanamh. Agus is gá léirmheas cúramach ar na cód - sin an dóigh is fearr fabhtanna a aithint agus a leigheas.

‘cadeat ada flatha ⁊ cuirmthige?’

‘A húi Chuind, a Chormaic,’ ol Carpre, ‘cadeat ada flatha ⁊ cuirmthige?’
‘Ní hansa,’ ol Cormac.

Costud im dagflaith,
Lassamna do lochrannaib,
Luthbas im [dot ]sochaide,
Samugud suide,
Soichlige do dáleman,
Díanlám oc fodail,
Fochraibe oc timthirecht,
Tigerna do charthain,
Mesrugud senma,
Scélugud ngairit,
Gnúis fáilid,
Fáilte fri dáma,
Tóe fri comad,
Cocetla bindi,

‘it é sin adae flatha ⁊ cormthige, ’ ol Cormac fri Carpre.

Tecosca Cormaic

'A ua Choinn, a Chormaic' , arsa Cairbre, 'cad atá adha flaith ⁊ coirmthí?'
'Ní hansa,' arsa Cormac

Dea-iompar um dea-fhlaith,
lasadh do lóchrainn,
dua a chaitheamh don comhluadar,
ag socrú suíocháin,
lámh gasta ag roinnt,
freastal aireach,
do thiarna a charadh,
measarthacht ceoil,
scéalta gairide,
gnúis sona,
fáilte roimh grúpaí,
tost le linn reacaireacht,
comhcheol binn,

sin iad na rudaí atá cuí do flaith agus coirmtheach, arsa Cormac le Cairbre.


adha: ceart, cuí
soicheall: féile, fáilte réidh
dáileamh: duine atá i mbun dáileadh bia agus deoch


Trecheng Breth Féne : Iarfhocal

Tá, mar sin, na Tréanna a d'fhoilsigh Meyer blagáilte anseo le mo leaganacha Nua Ghaeilge. Táim cinnte go mbeidh eagarthóireacht, beachtú agus feabhsú de dhíth.

De réir réamhrá Meyer is leis an 9ú Aois a bhaineann na Tréanna - agus tagairt ann do "Ghall ina lúireach" (#232) agus do mhí-adh Bheannchar (#44) mar fhianaise go raibh teaghmáil déanta leis na Lochlannaigh.

Ní scoláire mé, agus tá mo leaganacha ag braith go mór ar Bhéarla agus Gearmáinis Meyer (uaireanta agus béarla crochta aige ba sothuigse dom an Gearmáinis!).

Meascán mearaí ábhar na ráitis - ní tréanna iad uilig. Logainmneacha, suailcí, duáilcí, nósanna - agus go leor Béarla Féine - tearmaíocht dlí agus comhairle faoi ráthú. Léargas fir léannta ar an saol. Bhraith mise doicheall roimh mná ann, cé go ndeir Fergus Kelly ina réamhrá (atá leis an leagan Gearmáinise ar CELT) nárbh an fear seo is measa! Saol aicmeach, daor agus cíormhaire ag bun, rí agus flaith ag barr. Mná ar leataobh. 

Luann Meyer gaois uimhreach an Bhíobla mar foinse do nós seo na dtré, b'fhéidir tríd gaois na Laidine agus Gréigise. Tá an múnla coitianta i Leabhar na Seanfhocal, mar shampla.

Agus an eagrán seo á dhéanamh agam rinne mé DIL a ransú - ag baint feidhm as gach modh cuardaigh - i gcomhair ceannfhocal, brabhsáil, an leagan simplí a thugann Gaeilge ar fhocal Béarla. Ba mhinic an Tré i measc na foinsí d'fhocal - ba chabhair mór sin chun an ceannfhocal ceart a aimsiú.

Bhain mé sult agus tairbhe as dul i ngleic go córasach leis an gcnuasach, agus táim buíoch as an spreagadh, a Dhonncha!

2020-06-30

Trecheng Breth Féne: 240 - 256

241Trí airfite dála: drúth, fuirsire, oirce.Trí oirfideach dála: drúth, fuirseoir, gaidhrín uchta.


drúth 1 = amhlóir, fear grinn
fuirseoir 2 = fear grinn
242Trí ata ferr do fhlaith: fír, síth, slóg.Trí rud is fearr do flaith: cóir, síth, slua

slua= arm
síth = síochán
243Trí ata mesa do fhlaith: lén, brath, míairle.Trí rud is measa do flaith: leisce, brath, míchomhairle.
244Ceithre báis breithe: a breith i ngó, a breith cen dílse, a breith cen ailig, a breith cen fhorus.Ceithre bás breithe: a bhreith i ngó, a bhreith gan dílse, a bhreith gan fasach, a bhreith gan fios.
245Trí adcoillet gáis: anfis, doas, díchuimne. Trí ní a scriosann gaois: ainbhios, eolas míchruinn, díchuimhne.
246Trí muime ordain: delb cháin, cuimne maith, creisine. Trí mhuime dínit: dealbh chaoin, cuimhne mhaith, cráifeacht.
247Trí muime menman: sotla, suirge, mesce.Trí mhuime meanman: sotal, súirí, meisce.
248Cetheora miscne flatha: .i. fer báeth utmall, fer dóer dímáin, fer gúach esindraic, fer labor dísceoil;
ar ní tabair labrai acht do chethrur: .i. fer cerda fri háir ⁊ molad, fer coimgni cuimnech fri haisnéis ⁊ scélugud, brethem fri bretha, sencha fri senchas.
Ceithre mhioscais flaithe: fear baoth udmhall, fear moghach díomhaoin, fear bréagach easonórach, fear cainteach gan scéal:
óir ní thugann ceart labhartha ach do cheathrar: file chun aoradh ⁊ moladh, fear le cuimhne mhaith chun fáisnéise agus staire, breitheamh chun breithiúnas, seanchaí chun seanchais.
249Trí dorcha in betha: aithne, ráthaiges, altrom.Trí dorcha an beatha: taisce, ráthúnas, altram.

i. Ní fios cén toradh a bheidh orthu.
250Trí urgarta bíd: a chaithem cen altugud, a chaithem d’éis óiged, a chaithem réna thráth cóir.Trí urghaire bia: a chaitheamh gan altú, a chaitheamh tar éis aoi, a chaitheamh roimh a thráth cóir.
251Cetheora aipgitre gáise: ainmne, somnathe, sobraid[e], sothnges; ar is gáeth cach ainmnetach ⁊ sái cach somnath, fairsing cach sobraid, sochoisc cach sothengtha.Ceithre aibítir gaoise: foighne, sotheagaisc, stuaim, deisbhéil: óir i gaoth gach foighneach ⁊  saoi gach sotheagaisc, féiltiúil gach stuama, sochomhairleach gach deisbhéalach.

aibítir 2: buntús
252Cetheora aipgitre báise: báithe, condailbe, imresan, doingthe.Ceithre aibítir baoise: baoithe, claontacht, imreas, cúlchaint
253Teora sírechta flatha: cuirmthech cen aisnéis, buiden cen erdonail, dírim cen chona.Trí uireasa flaithe: coirmtheach gan nuacht, buíon gan bolscaire, díorma gan cúnna.
254Trí indchoisc ordain do duine: .i. sodelb, sáire, sulbaire.Trí chomhartha dínit i nduine: deilbh mhaith, iompar saor, solabhartha. 
255Trí gúala doná fess fudomain: gúala flatha, gúala ecalse, gúala nemid filed.

"Die Kirche hat einen guten Magen", Goethe, Faust (Tá goile maith ag an Eaglais)
Trí chiste nach fios a ndoimhneacht: ciste flaithe, ciste eaglaise, ciste file neimheadh

neimheadh = pribhléid
256Trí féich nach dlegar faill: féich thíre, duilgine achaid, argius aiste.Trí fiach nach dlitear faillí iontu: fiacha talún, táille achadh, teagasc filíochta?

Nótaí:

Liomsa na leaganacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.

Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne : Trí hamra

236
Trí hamra Glinne Dalláin i tír Eogain:


Torcc Dromma Leithe, is ass rochin ⁊ is dó-side forfhéimid Finn ní, co torchair im Maig Lii la aithech búi hic tírad, ut dixit Finn:
“Ní mad biadsam ar cono,
Ní mad ríadsam ar n-echa,
Tan is aithechán átha
Romarb torcc Dromma Letha.”

Míl Leittreach Dalláin, cenn duine fair, dénam builc gobann olchena .i. ech usci robói isind loch i tóeb na cille, is hé dochúaid ar ingin in tsacairt co dergene in míl frie.

Dam Dili in tres ingnad. Asind loch cétna táinic a athair co ndechaid for boin do búaib in brugad robói i fail na cille, co ndeirgenai in dam de.
Trí hamhra Glinne Dalláin i dTír Eoghain:

Torc Dhroim Léith, is ann a rugadh é agus theip ar Fionn rud ar bith a dhéanamh ina choinne, gur thit i Má Lí le haitheach a bhí ag tíoradh, agus dúirt Fionn
Ní maith a bheathaigh muid ár gcon
Ní maith a riadh ar n-eacha
Tan is aitheachán áithea mharbh Torc Dhroim Léith

Míol Leitir Dalláin, ceann duine air, agus déanamh bolg gabhainn seachas sin .i. each uisce a bhí sa loch ar thaobh na cille a luí le hiníon an sagairt agus a ghin an míol léi.

Damh Dile an treas ionadh. As an loch céanna a tháinig a athair agus chuaigh in airde ar bhó de bha an feirmeora a mhair gar don gcill agus ghin an damh léi.

Luaitear Daimh Dil, iníon Mil nó Legmannair, sa Dindsenchas, No. 44 and 111 (Rev. Celt. xv.).
237Trí hamra Connacht:
lige nÉothaili ’na thrácht. Comard hé frisin trácht. Intan atraig in muir, comard hé fria lán.


Dirna (.i. cloch) in Dagdai, cia fochertar im-muir, cia berthair hi tech fo glass, dodeime a tiprait oca mbí.


In dá chorr i n-Inis Cathaig, nocha légat corra aili leo inna n-insi ⁊ téit in banchorr isin fairrgi síar do duth, co tóet cona heisínib essi ⁊ nocon fagbat curaig eolus cia airm in doithi.

Féach #107
Trí hamhra Chonnacht:
uaigh Eochaidh ar a thrá. Tá sé ar chomhairde leis an trá. Nuair a thuileann an muir tá sé ar chomairde leis an lán mara.

Díorna (i. cloch an Dagda), cé go gcaithfí sa mhuir é, cé go gcuirfí faoi ghlas i dteach é, fillean? sé go dtí an tobar ina bhíonn de ghnáth.

Dhá chorr Inis Cathaigh, ní ligeann siad corra eile leo ar an inis ⁊ téann an banchorr siar i bhfad sa bhfarraige chun gor agus fillean lena gearrcaigh ⁊ níl eolas faighte ag curraigh ar an áit a nide.

Nótaí:

OG 14115 druim leithi trí hamhra 14115 druim leithi trí hamhra Glinne Dalláin i Tír Eogain, i. torcc Dromma Leithi, míl Leitrech Dalláin agus dam Díli, H. 2, 16, pp. 242, 243, O’D Supp. 571, YBL 242 = 1482*Tri hamra Glinne Dalláin i Tír Eogain: torcc Dromma Leithe; is ass ro-chin ... co torchair i mMaig Lii la haithech buí ic tirad, ... Míl Lettrech Dalláin, Dam Dili, Triads (ed. Meyer), §236*; tl. Drumlea, p. Bodoney, b. Strabane Upper, nr Omagh, c. Tyrone; one of the 3 dromanna of Ireland, UM 190a2, YBL 237, H. 2. 17, 183, col. 4; al. Druim Lethe, BB 42, i. torcc Dromma Leithi, míl Leitrech Dalláin agus dam Díli, H. 2, 16, pp. 242, 243, O’D Supp. 571, YBL 242 = 1482*Tri hamra Glinne Dalláin i Tír Eogain: torcc Dromma Leithe; is ass ro-chin ... co torchair i mMaig Lii la haithech buí ic tirad, ... Míl Lettrech Dalláin, Dam Dili, Triads (ed. Meyer), §236*; tl. Drumlea, p. Bodoney, b. Strabane Upper, nr Omagh, c. Tyrone; one of the 3 dromanna of Ireland, UM 190a2, YBL 237, H. 2. 17, 183, col. 4; al. Druim Lethe, BB 42


Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne: 231 - 240

231Cenéle dáileman: mórmenmnach meda, bolcsrónach brocóiti, itfa eserni, cúacroessach, donndabach, bolcra paitte, abartach escrai, geir grainne, cranndretel cuirn.Cínealacha dáileamh: (arí, ní raibh ag Meyer ach buillí faoi thuairim, agus mar sin tá siad fágtha gan aistriú)
232Trí as anso bís do accallaim .i. rí imma gabáil ⁊ Gall ina lúirig ⁊ athech do muin commairchi.Tríur ar deacair agallamh leo: rí faoina ghabháil ⁊ Gall ina lúireach aitheach faoi choimirce. 
233Trí as mó menma bís .i. scolóc iar légad a shalm ⁊ gilla íar lécud a erraid úad ⁊ ingen íar ndénam mná dí.Triúir is airde meanman: scoláire iar léamh a sailm ⁊ giolla iar ligean dá éide (óige) uaidh ⁊ ainnir iar bean a dhéanamh di.
234Cetharda forná bí cosc nó ríagail .i. gilla sacairt ⁊ cú muilleórach ⁊ mac bantrebthaige ⁊ gamain gamnaige.Ceathrar nach bhfuil cosc ná riail orthu: giolla sagairt ⁊ cú muilleora ⁊ mac baintrí ⁊ gamhain gamhnaí

gamhnach = Bó atá tuirseach agus ar bheagán bainne tar éis blianta ag obair
235
Trí húais dóib: dul ar ríg nó úasal nemid, ar is lethiu enech ríg aidbriud; dul fri cath, ar ní túalaing nech glinni fri cath acht ríg lasmbíat secht túatha foa mám; dul fri cimmidecht acht nech lasa mbí mug dóer.


Secht n-aurgarta dóib: dul ar deoraid, ar drúth ⁊ ar dásachtach, ar díaraig, ar angar, ar éconn, ar essconn. Imnedach dano cach ráth, ar is écen dí díanapud im cach ngell dobeir, aill riam, aill íarum.
Trí ghuais: ráthú do rí nó dó ard-uasail, óir is leithne  eineach rí ná aon chúis; cath a rathú óir níl neach seacha rí agus seacht dtuath faoi ar féidir amhlaidh; ráthú do chimíocht - neach ag a mbí daor amháin is féidir amhlaidh.

Seacht gcosc: ráthú ar dheoraí, ar dhrúth, ar dhásachtach, ar eisreachtaí, ar angoire, ar éigiallta, ar easconn. Trioblóideach gach ráth, is éigin fógra tobann a thabhairt as gach geall a tugtar, roimhe agus ina dhiadh.

goire = an chúram is dual do mhac dá athair. Níl angoire (easpa an dualgais) sa bhfoclóir ach ní léim ró mhór é!
236Trí hamra Glinne Dalláin i tír Eogain:Féach leathanach ar leith!
237Trí hamra Connacht:Féach leathanach ar leith!
238Trí luchra ata mesa: luchra tuinde, luchra mná bóithe, luchra con foléimnige.

Féach freisin #91
Trí gháire is measa: gáire toinne, gáire mná baoithe, gáire con ar nós leis léim ar dhaoine
239Cisne trí ana soitcedach? Ní handsa són. Immarchor erlam, cuirm cen árus, cummairce for sét.Cad iad trí ana sonasaigh? Ní hansa son. Iompar athlamh, coirm gan áras, coimirce ar séad
240Trí maic beres genas do gáis: gal, gart, gaire. Triúr mac a bheireann geanas do ghaois: gal, gart, gáire (nó goire)

gal = laochas
gart = féile
goire = dualgas mic

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn!
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne: 221 - 230

221Trí as anergnaid do neoch: slaide a eich ríana thigerna co salaig a étach, dul ina chocar cen gairm, a sírdéicsiu ina agaid oc caithem neich.Trí ní atá faoi dhínit neach: each a thiomáint roimh a thiarna agus a éadach a shalú, dul ina fhochair gan gairm, stánadh ina aghaidh agus é ag caitheamh a chuid.
222Trí bassa téchtai: bass etir a assa ⁊ a ochrai, bass etir a ó ⁊ a berrad, bass etir chorthair a léined ⁊ a glún.Trí bhos dleachtach: bos idir as ⁊ osán, bos idir ó ⁊ bearradh, bos idir corthair a léine ⁊ a ghlúin.

as = bróg
ó = cluas
osán = bríste
223Cia mesam hi trebod? Maic mná méile, fleda menci, clemna ile, immat meda scéo fína: notchrínat, ní thormaiget.Cia is measa i teaghlach? Mic bodoinsí, fleánna minic, go leor cleamhnais, iomad meadha agus fíona: cnaíonn siad tú, ní tairbheach iad.
224Trí galair ata ferr sláinti: seola mná for mac, gríss bronngalair glanas broinn, gríss timgaire olc dia maith.Trí galar atá níos fearr ná sláinte: luí seoil mnaoi le mac, fiabhras galar boilg a ghlanann an bolg, fiabhras a bhacann olc lena mhaith?
225Trí fáilti coirmthige: immed ⁊ dúthracht ⁊ elathó. Trí fáilte coirmthí: iomad, (i flúirse)
dúthracht, ealaíon

dúthracht 2: deá-thoil
226Trí fognama ata messam dogní duine: fognam do drochmnái ⁊ do drochthigerna ⁊ do drochgobainn.Trí fónamh is measa a dhéanann duine: fónamh do drochbhean ⁊ do drochthiarna ⁊ do drochghabha

Drochthalamh atá i foinse N in áit drochghabha.
227Trí ata ferr i tig: daim, fir, béla.Trí ní is fearr i dteach: daimh, fir, tuanna
228Trí ata messum i tig: maic, mná, méile.Trí ní is measa i dteach: buachaillí, mná, oinmhídí

Is graostacht a chuir Meyer ar méile, ach luann DIL gur aicme daoine a bheadh i gceist.
229Trí comartha tirdachta .i. immargal ⁊ immarbág meraichne.Trí chomhartha tírúlachta: iomaraíl iomarbhá mearaithne

mearaithne 2: iomrall aithne
230Cenéle amus: salanaig buale ⁊ buicc brodnai ⁊ cóin erchoille ⁊ seiche corad.Cinéalacha amhais: ?

De réir Meyrer ní bheadh anseo aige ach buillí faoi thuairim míshásúla, mar sin d'fhág sé gan aistriú iad.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn!
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne - Ráthú

218Trí gníma rátha: fosta, féile, lobra.

Fosta i n-árus, féile, arná ebra góe, lobra hícce .i. lécud a lomartha i n-indligud dar a fhechimain.
Trí gníomh rátha: fosta, ionracas, fulaingt?

Fanacht sa bhaile, ionracas a sheachnaíonn bréag, fulangaíonn íoc - ligeann é féin a lomadh in áit an féichiúnaí
219Trí brotcháin rátha: éi[i]cthogním fecheman no díthechte.Trí bracháin ratha: éiric nó ? féichiúnaí nó díbirt.
220Trí húais rátha ⁊ aitiri nadma
.i. dul fri dénam dúine ríg ⁊ daurthaige ⁊ choiri. Ar is úais do fir fine do thabairt fria céili.
Trí rud atá deacair rathú le maoin, colainn agus eineach:
déanamh dún rí, nó dairthí, nó coire. Mar is deacair d'fhear fine a thabhairt lena chéile?

Ní raibh Meyer in ann ciall a bhaint as seo.

Nótaí:

Féach freisin 139: Trí brothcháin rátha: rothice, rosiacht, rotochtaig.

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn!
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne - laethanta na mban is na bhfear

216Trí banlae: lúan, mairt, cétáin.
Mná co firu innib, bid mó a serc la firu indá serc a fer leo-som 7 beit a mná tar éis na fer sin.
Trí lá na mban: Luan, Máirt, Céadaoin.
Má gabhann bean chuig fear ar an lá sin is mó searc a bheidh ag an fear di ná aici dó; agus mairfidh an bhean tar éis an fear.
217Trí ferlae: .i. dardáin, áine, domnach.
Mná co firu intib, beitit na mná sin fo dígrad 7 beitit a fir dia n-éisi. Satharn immorro is laithe coitchenn. Is comlíth dóib. Lúan sáer do dul fri cach les.
Trí lá na bhfear: Déardaoin, Aoine, Domhnach.
Má ghabhann bean chuig fear ar an lá sin beidh an bhean d'uireasa grá agus mairfidh an fear ina diadh. Satharn áfach is lá coiteann é. Is ionann ádh dóibh.
Is féidir gnó ar bith a dhéanamh ar an Luan.

Féach freisin Líth = ádh

Nótaí:


Tá pisreoga luaite le laethanta pósta i mBailicháin na Scoil freisin: ach níl deighilt idir fir agus mná ann - go bhfaca mé.

Tá trí laethanta de'n t'seacht-mhain coisgithe chun pósadh do dhéanamh, agus deirtear aenne do phósfhadh ortha go bhfuil mí rath á leanamhaint. Siad na laethanta iad ná an Chéadaoin An Aoine, agus an Luan.

 https://www.duchas.ie/ga/cbes/4811630/4804154/5164314

 Deirtear gur laethannta mí-rathmhar chun pósadh, Dia Luain agus Dia h-Aoine.

https://www.duchas.ie/ga/cbes/4622976/4619669/4628663

 Siad na laethanta sa tseachtmhain is fearr leo posadh ná Dia Luain, Dia Máirt. Más soir a bhíos siad le dhul is maith leo pósadh Dia Luain agus más siar a bhíos siad le dhul is maith leo pósadh Dia Máirt.

 https://www.duchas.ie/ga/cbes/4591079/4588505/4592594

 'Sé diardaoin, Dia h-Aoine agus Dia Satharn na laethe nach bhfuil ádhmhail chun pósadh.

https://www.duchas.ie/ga/cbes/4602684/4595129

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn!
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

2020-06-29

Deadwood Dick na Gaeilge

Gaedheal gasta géar-chúiseach a bhí ag cainnt liom oidhche ar léigheann na Gaedhilge do chuir im’ cheann an scéal so do scríobh. 

Dubhras-sa go mba mhór an truagh ná raibh breis spéise againn go léir, idir óg agus sean, i léightheoireacht na Gaedhilge. 

“Is mór an truagh é,” ar seisean; “acht ní mór an-tiongna é agus gan scéal so-léighte againn ó aimsir Fhinn anuas acht a bhfuil i gceathair nó i gcúig de leabhraibh an lae indiu.  Is amhlaidh tá ag urmhór de’n saoghal go bhfuil an leisce ’n-a ghalar ortha.  Ní bhíonn fonn ortha scéal ar bith a léigheamh mara sciobann an scéalaidhe leis an marcaidheacht iad le taithneamh agus le aoibhneas a scéil.  Tá scéálta de’n saghas sin de dhíth ar an nGaedhilg, agus is mí-ádhmharach an t-easba é.  Féach a dhuine chóir,” ar seisean, “séard atá uainn - agus glac m’fhocal leis - séard atá uainn chun an Ghaedhilg do chur d’á léigheamh, agus d’á labhairt, ar fuaid na tíre acht Deadwood Dick.” 

Do rinneas machtnamh ar chainnt mo charad. 

Ní dóigh liom go raibh iomlán an chirt aige, acht - bhí cuid mhaith de’n cheart aige. 

Cé gur dhána an gnó damh-sa tabhairt fé n-a leithéid, do bheartuigheas ar dhíchillín mo chroidhe do chur le iarracht chun scéal do chumadh ’n-a mbeadh eachtraí agus beodhacht innste, agus olcas agus maitheas; do chuireas rómham scéal do chumadh ná caithfead an léightear uaidh sul a mbeadh a leath léighte aige.  Ní fios dam ar éirigh liom; is é an léightheoir an breitheamh. 

Níor léigheas Deadwood Dick riamh acht tuigim gur scéal é tá lán d’eachtraí greannmhara gan deall- ramh, gan cruth na fírinne, gan teagasc gan múineadh gan subháilce. 

Ar eagla go leonfaí aigne an aosa óig nó go gcuirfí seirbhthean ar dhaoinibh fásta ní bhfaghainn im’ chroidhe scéal do scaoileadh ’n-a mbeadh a bheag nó a mhór de’n dubháilce ’á nochtadh agam gan an t-olcas sin do chothromú go cóir leis an subháilce.  Dá bhrigh sin tuigtear nach le dúil i gcneámhaireacht do chumas cneámhaire agus gur chuireas púca an díoghaltais ar thóir a mharbhtha acht chun an múineadh tá i gcaibiodlaibh XXIV  agus XXV do chur i n-iúl do’n léightheoir. 

Mícheál Ó Gríobhtha.


Sin agaibh an réamhrá atá leis an úrscéal Go mBeannuighthear Dhuit (1925). Luaigh Anna Heusaff ina halt faoi scéalta bleachtaireachta gur foilsíodh trí scéal bleachtaireachta leis an nGríofach i 1927.
Tá sé sin lasmuigh den réimse téacsanna atá ar fáil i gCorpas Stairiúil na Gaeilge. Chuaigh mé ag tochailt mar sin féin, m'fhiosracht spreagtha ag an bplé faoi Grádh agus Crádh. Tháinig mé ar an urscéal seo agus spreag an réamhrá m'fhiosracht. Is féidir leagan ePUB a íoslódáil, agus a thiontú don Kindle. Scéal (sách áiféiseach) eachtraíochta - seilg agus díoltas timpeall na cruinne, bás á imirt agus á fhulaingt. Agus aithrí ina dheireadh thiar thall - roimh báis. Pulp fiction. 

Feictear dom áfach go raibh a leithéid á scríobh agus á cheannach as Gaeilge ar feadh scair den chéid seo caite - ach nach bhfuil níos mó. An bhfuil gá lena leithéidí arís - nó an é go bhfuil siamsaíocht na teilefíse tagtha ina áit agus nach mbeadh tairbhe ann?

Tugaim faoi deara gur Comhlucht Oideachais na hÉireann, Teoranta a d'fhoilsigh. Seans mar sin gur ar déagóirí a bhí an leabhar dírithe. Níl sé pioc níos áiféisí ná na húrscéalta Alex Rider nó Artemis Fowl nó a mhacasamhail a bhíodh mo mhic ag léamh sna déaga (cé go bhfuil an moráltacht ann sách sean-fhaiseanta).

Ceisteanna, ceisteanna... 

Trecheng Breth Féne: 201 - 215

201Trí caindle forosnat cach ndorcha: fír, aicned, ecna.Trí choinneal a shoilsíonn gach dorchadas: fírinne, aigne, eagna

aigne - nádúr, eisint.
202Tréde neimthigedar ríg: fonaidm ruirech, feis Temrach, roimse inna fhlaith.Trí cháilíocht rí: conaidhm le ríthe eile, Feis Teamhrach, flúirse ina fhlaitheas.
203Trí glais foríadat rúine: náire, túa, dochtaTrí ghlas a iann rúin: náire, tost, doichte.
204Trí heochracha aroslicet imráitiu: mescca, tairisiu, serc. Trí eochair a scaoileann smaointe: meisce, tairise, searc.

tairise = muinín
205Trí orbai rannaiter fiad chomarbaib: orba drúith ⁊ orba dásachtaig ⁊ orba sin.Trí oidhreacht a roinnte i bhfianaise na n-oidhrí: oidhreacht drúth ⁊ oidhreacht dásachtach ⁊ oidhreacht seanóra.

dásachtach = gealt.
206Trí seithir óited: tol, áilde, féile.Trí siúracha óigeanta: dúil, áille, féile
207Trí seithir sentad: cnet, genas, éitche.Trí siúracha seanda: cneadaíl, geanas, míofaire.
208Trí seithir sognáise: feidle, soithnges, cuinnmíne. Trí siúracha sobhéasach: feidhle, deisbhéal, caoideanas.
209Trí seithir dognáise: luinne, cétludche, tairismige.Trí siúracha dobhéasach: loinne, macnas, ceanndánacht.

loinne = feargacht.
210Trí seithir sotcaid: sognas, sochell, súarcus.

sognás, féach so in DIL.
Trí siúracha sonais: dea-thógáil, soicheall, suairceas.

soicheall = féile, fáilteach
211Trí seithir sochlatad: léire, trebaire, rathmaire.Trí siúracha le deáchlú: díogras, tíos, rafaireacht
212Trí seithir dochlatad: laxa, díbe, prapchaillte. Trí siúracha le drochchlú: faillí, diúnas, dorn iata.
213Trí seithir ferge: écnach, augra, doithnges.Trí siúracha feargacha: blasféim, achrann, gráiscínteacht.
214Trí seithir deirmiten: tromdatu, espatu, utmaille.Trí siúracha dímheasúla: éilitheacht, giodam, giodalacht.
215Trí seithir airmiten: torbatu, airétrumma, fosta.Trí siúracha urramacha: tairbhe, seasamh éasca, seasmhacht.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne: 191 - 200

191Trí forindet cach n-umal: bochtatu, dínnime, humallóit. Trí ní a fhoilsíonn gach umhal: bochtanas, dearóile, umhlaíocht.
192Trí airdi gáisse: ainmne, faiscsiu, fáthaige.Trí airí gaoise : foighne, fáisce, fáistine
193Trí airdi drúisse: bág, imresain, condailbe.Trí airí baoise: maíteacht, imreas, teanntás

teanntás , i. ag brú gaoil ar chách
194Tréde immifoilnge gáis do báeth: ecna, fosta, sochoisce.Trí ní a dhéanann baoth gaoismhear: eagna, fosta, sotheagaisc.

fosta = seasmhach
cf freisin ionchosc = teagasc.
195Tréde immifoilnge báis do gáeth: fúasnad, ferg, mesca.Trí ní a dhéanann gaoth baoismhear: argóint, fearg, meisce.

gaoth 3: eagnaí
196Tréde faillsiges cach ndagfheras: dán, gaisced, crésine.Trí ní a fhoilsíonn gach deá-fhear: dán, gaisce, cráifeacht.

dán sa chiall scil ar leith.
197Tréde faillsigedar cach ndrochfheras: serba, miscais, midlachas.Trí ní a fhoilsíonn gach deá-fhear:  seirbhe, mioscas, mílaochas.
198Trí foglúaiset fóenledchu: ingreim, dolud, dommatu. Trí chúis fánaíochta: géarleanúint, dola, bochtanas.

dola = caillteanas.
199Trí slabrada hi cumregar clóine: cotach, ríagail, rechtge.Trí slabhra a cheanglaíonn claontacht: conradh, riail, reacht.

i. Riail mainistreach
200Trí all frisa timargar béscna: mainister, flaith, fine.Tri ail a bhfuil béascna ceangailte leo: mainistir, flaith, fine.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne: 182 - 190

182Trí búada étaig: maisse, clithcha, suthaine. Trí bhua éadaigh: maise, cluthaireacht, suthain

suthain = buan

183Trí ná dlegat othras: fer aslúi flaith ⁊ fini ⁊ fili. Tríur nach dlitear taca tinnis dóibh: fear a theith óna flaith nó fine nó ó fhile
184Trí tharsuinn archuillet othras: echmuir, mil, saillti.

Bhí Meyer den tuairim gur luibh éigin a bhí i gceist le "echmuir" ach níor éirigh leis é chinntiú.
Trí tarsainn a chuireann as do leaba tinnis: ?, mil, sáillte

tarsan 2 = blastán 
185Trí mná ná dlegat díri: ben lasma cuma cipé las fái, ben gatach, ben aupthach.Triúr ban nach dlitear eiric dóibh: bean ar cuma léi cé leis a luíonn sí, bean gadaíoch, asarlaí mná.
186Trí dofortat cach flaith: góu, forsnaidm, fingal.Trí rud a scriosann gach flaith: , sracadh, dúnmharú gaoil

sracadh 6 - éileamh thar is ceart

187Trí túarascbaid cach ngenmnaide: fosta, féile, sobraide.Trí thuarascáil gach geanmnaí: fosta, féile, measarthacht.

fosta = seasmhacht 
188Trí ara n-aichnider cach fergach: ír, crith, imbánad.Trí ní ar a aithnítera gach feargach: racht, croitheadh, bánú.
189Trí thúarascbait cach n-ainmnetach: sámtha, túa, imdercad.Trí thuarascáil gach foighneach: sáimhe, tost, deargadh.
190Trí thúarascbait cach n-úallach: mórthu, maisse, máine.Trí thuarascáil gach uallach: mórchúis, maise, maoin.

uallach 2: mórtasach

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

"aithech do shleith banrígna"

Atom-raracht co dian díscir dénmnetach, co mianach míchuirdech, co slemda slithemda amal sinchán do leith aegaire nó aithech do shleith banrígna nó fendóc dochum ngairr nó ag n-allaid do gebbad guirt gem-shecoil a mís Mitheman.

D'éirigh mé agus d'imigh go dian díscir deinmhneach, go mianach cíocrach?, go sleamhain slítheanta amhail sionnach i leith aoire, nó aitheach chun banríon a éigniú ina codladh, nó feannóg ar gharr nó ag fia ar ghort seagail gheimhridh i Mí Meitheamh.

~ Aislinge Meic Con Glinne 


  • díscir = fíochmhar
  • deinmhneach = mí-fhoighneach
  • mianach 2 = mianúil.
  • aitheach = bodach
  • garr = feoil lofa
An samhail ait úd "aithech do shleith banrígna" a tharraing m'aird ar an ruthag seo. Tá tagairt d'aitheach agus banríon sna tréanna freisin - tá an cuma air gur tróp atá ann sa litríocht.

2020-06-26

Trecheng Breth Féne: 171 - 181

171Trí comartha aragella i tig britheman: ecna, aisnéis, intlecht.

Tá crostagairt ó aragella go airgell. Tá an brí doiléir anseo dar le Meyer agus millte is dócha.
Trí chomhartha ? i dteach breithimh: eagna, fáisnéis, intleacht

172Trí dlegat aurfocrai: aél coire, fidba cen sheim, ord cen dimosc.Trí ní a dlitera fógra dóibh: adhal coire, bileog gan seam, ord gan ?

adhal: forc (chun feoil a bhaint as an gcoire)
bileog 2: uirlis le lann chun géaga a bhaint.
seam:  cineál bolta chun plátaí miotail a ghreamú dá chéile (An Foclóir Beag)
Luann DIL gur féidir gur pionna nó ding chun an cloigeann a choinneáil é dimosc. 
173Trí doruis gúa: tacra fergach, fotha n-utmall n-eolais, aisnéis cen chuimni.Trí dhoras : tagra feargach, fotha udmhall eolais, fáisnéis gan cuimhne

gó: bréag
tagra: pléadáil sa chúirt
fotha: bonn 
udmhall: míshocair
174Trí doruis a n-aichnither fír: frecra n-ainmnetach, ái fossad, sóud fri fíadnu.Trí dhoras trína n-aithnítear fírinne: freagra foighneach,  cúis seasmhach, glaoch ar fhinnéithe
175Trí búada airechta: brithem cen fúasnad, etirchert cen écnach, coma cen diupairt.Trí bhua oireachtais: breitheamh gan fuaiscneamh, idircheart gan cáineadh, comha gan diúbairt

fuaiscneamh: corráil
idircheart: breith, leagan amach
comha: tearmaí réitigh
diúbairt: calaois
176Trí tonna cen gáissi: tacra calad, breth cen eolas, airecht labar. Trí thonn gan gaois: tagra caladh, breith gan eolais, oireachtas labharthach
177Trí búada insci: fosta, gáis, gairde.Trí bhua insce: foistine, gaois, gairide

inscne: urlabhra
foistine: seasmhacht, ciúnais
178Trí cumtaig gáisse: immed n-eolais, lín fássach, dagaigni do airbirt.Trí cumhdach gaoise: iomad eolais, líon fasaigh,

cumhdach 5: maisiúchán
fasach: breith nó rialú a tugadh san am atá caite agus a thógtar mar shampla nuair a bhíonn a leithéid i gceist arís (An Foclóir Beag)
179Trí miscena indsci: rigne, dlúithe, dulbaire. Trí mioscais  insce: righneas, dlúithe, doilbhire.

Luann Meyer go bhfuil macháil cainte luaite ag Duinnín le "righneas labhartha". Tá an rud céanna ag de Bhaldraithe.
180Trí fostai dagbanais: fosta thengad ⁊ gensa ⁊ airnberntais. Trí fos deabhanúlachta: fos teangan  ⁊ geanais ⁊ tíos

fos: seasmhacht
geanas: modhúlacht, geanmnaíocht
181Trí fóindil drochbanais: fóindil scél ⁊ ataid ⁊ airberntais. Trí scaiptheacht drochbhanúlachta: scaiptheacht scéil ⁊  ? ⁊ tíos

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne: 161 - 170

161Trí nát fuigletar cia beith ar a ngáes: fer adgair 7 adgairther 7 focrenar fri breith.Triúr nach dtugann breithiúnas cé go bhfuil gaois acu: fear a thugann an cuis, an fear a bhfuil an cúis ina choinne, fera a ghlac breab chun breithiúnas a thabhairt.

Maireann agair mar thearma teicniúil dlí.
162Trí fors ná tuit aititiu ’na ré: bás, anfis, anfaitches.Tríur nach dtiteann a aithne lena ré: bás, ainbhios, neamh-aire.
163Trí foimrimme ná dlegad díre: homan, robud, toxal

foimrinne: usucaption nó Ersitzung atá ag Meyer
toxal = asportation nó Wegnahme
Trí gabháil seilbhe nach dlítear íoc astu: uamhan, rabhadh, tógail chun siúl
164Trí duilgine conrannat gníaid: duilgine coiri, duilgine muilinn, duilgine tige.Trí thuarastal a roinneann lucht a déanta: tuarastal coire, tuarastal muilinn, tuarastal tí.
165Trí nóill doná dlegar frithnóill: nóill mná fri húaitni, nóill fir mairb, nóill díthir.Trí mionn nach dlitear séanadh dóibh: mionn mná i luí seoil, mionn fir mairbh, mionn díthreabhach.
166Trí gráda coillte túath inna ngói: gói ríg, gói shenchada, gói bretheman. Trí gráda a choilleann tuatha lena n: gó rí, gó staraí, gó breithimh

gó = bréag
167Trí sóir dogníat dóeru díb féin: tigerna renas a déiss, rígan téite co haithech, mac filed léces a cheird.Triúr saor a dhéanann daor díobh féin: tiarna a dhíolann a thalamh, ríon a théann go haitheach, mac file a ligeann uaidh a cheird. 

aitheach = tionónta bocht
Mac file nach dtéann le filíocht
168Trí ruip conberat duinechinaid: cú áraig, reithe lonn, ech daintech.Trí beithíoch ar ionann a gcion agus cion duine: cú ceangailte, reithe lonn, each a alpann

cion: 3 = coir 
169Trí ruip ara tíagat cinta: cú foilm[n]ech, sleg caille, slissén chomneibi

Níl aon sampla eile de chomneibi dar le Meyer - " hapax legomenon" atá ann.
Trí rud a íocann as a gcionta: cú ar iall, sleá coille, slis ?

Lean mé Meyer maidir le "cú ar iall" ce gur "tugtha do léimt" is brí le foilmnech.
170Trí imuscrenat: saill, imm, iarn, fechemnas toisc leimmid eicsi.Trí ní a mhalartaítear ar a chéile?: saill, im, iarann ?

Níl aon brí tugtha ag Meyer ar imuscrenat - lean mé an iontráil i DIL. Tá an cuid deiridh "doiléir agus as riocht is dócha" dar le Meyer.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne: 151 - 160

151Trí nata[t] túalaing sainchuir: mac beo-athar, ben aurnadma, dóer flatha.Triúr nach bhfuil sainchonradh ar a gcumas: mac athar bheo, bean geallta, daor flaithe.

Nó conradh as a stuaim féin.
152Trí maic nad rannat orbai: mac muini ⁊ aurlai ⁊ ingine fo thrilis.

Gruaig atá i gceist le airla, ach féach "irla .i. ab arula .i. berrad moga"
Triúr mac nach roinnean oidhreacht: mac muine, mac daoir nó mac cailín a chaitheann a gruaig fós i dtrilsí.

Maidir le mac muine - féach 'meirdrech muine', Laws v. 176, 4. - tuilí atá i gceist.
153Trí ái nad eplet faill: ái dochuind, ⁊ dochraite, ⁊ anfis.Trí chás nach n-éagann le faillí: cás éigiallaí , cás cos ar bolg, nó cás aineolais.
154Trí fuile ná dlegat frecor: fuil catha, ⁊ eóit, ⁊ etargaire.Trí fuildoirteadh nach dlitear cur ina gcoinne dóibh: doirteadh fola i gcath, in éad, le linn idirghabála. 
155Trí fuchachta nad increnat slabrai: a gabáil ar écin, a sleith tri mescai, a turtugud do ríg.Trí caidreamh collaí nach n-íocann spré: éigniú, comhriachtain agus bean ar meisce, éigniú ag rí.
156Trí ná dlegat turbaidi: athchor maic, aicdi cherdai, gíallaigecht.Trí ní nach dlitear turbhaidh dó: athchur mic, uirlisí ceardaí, giallacht.
157Trí aithne ná dlegat taisec: aithne n-écuind, ⁊ ardneimid ⁊ aithne fuirmeda.Trí éarlais nach dlítear aiseag dóibh: éarlais easconn, éarlais ardphiarda, éarlais seasta.

easconn: duine gan chiall (conn)
Luann Meyer tagairt do Poblacht Phlato: "Ní tabharfá claíomh a fuairr tú ar iasacht ó amadán ar ais"
Luann Meyer freisin go bhfuil sliocht eile Heptads (Laws v. 196, 3) go bhfuil "aithne fuimeda" le n-aisíoc fiú mura bhfuil conradh chuige sin.
158Trí mairb direnaiter beoaib: aball, coll, fidnemed.Tríur marbh a íoctar astu le beo: crann úll, coll, neimheadh fiodh

Níl miniú sna dlíthe at "neimheadh fiodh" bheith san áireamh dar le Meyer.
neimheadh = áit naofa.
159Trí[ar] ná ditoing ná fortongar: ben, angar, amlabar. Triúr nach dtugann mionn ná nach gcuitear faoi mhionn: bean, mac nach dtugann taca dá athair, balbhán.
160Trí ná dlegat athchommus: mac ⁊ athair, ben ⁊ a céile, dóer ⁊ a thigerna.Tríur nach dlitear dóibh udarás a shéanadh: mac dá athair, bean dá céile, daor dá thiarna.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne: 141 - 150

141Trí hiarnduba: fer tochmairc, fer gaite meirle, fer hic aisnéis.Trí iarghnó: fir tochmhairc, meirligh, fir tabhairt faisnéise
142Trí maic beres drús do lonnus: tuilfhéth, fidchell, dulsaine.Tríur mac a bheireann drúis do loinne: toilfhéith, ficheall, cáineadh.

Triúr mac a bheireann baois do fearg: gnúsacht, argóint, cáineadh.

Tá an ceann seo dorcha. Is mar "baois" a d'aistrigh Meyer "drús". Dar leis nach raibh ciall le ficheall sa chomhthéacs. Dar le David Stifter, cúis feirge cluichí de gach sort. Maidir le toilfhéith, bod is ciall leis. Ach tá crostagairt i DIL do "tul" agus malairt léamh ansin, i. féith tosaigh ag at. "do éirgidar toillféthi a mullaigh co mbátar ar chuing a muiníl"
D'fhéadfaí gnúsacht a léamh as sin.
143Trí maic beres féile do ainmnit: grúss, rúss, rucca. Triúr mac a bheireann féile do fadfhulaingt: ?, deargadh, náire.

Is féidir gur modhúlacht atá i gceist le féile - tá an dá chiall luaite ag DIL.
144Trí maic beres neóit do deinmnait: crith, dochell, grith.Triúr mac a bheireann neoid do deinmhne: crith, doicheall, 
145Trí húar fíchte: tipra, muir, núae corma.Trí fuara a fiuchann: tiobra, muir, coirm nua.

Luaigh Sharon Arbuthnot ar twitter ideirdealú idir "tipra" - foinse as a shileann uisce agus "topur" - tobar as a tógtar uisce.

146Trí fúammann móaigthe: fúam bó mblecht, fúam cerdchae, fúam arathair. Trí fhuaim méadaíochta - fuaim bó bleacht, fuaim ceárta, fuaim arathair
147Trí hana antreinn: tipra i sléib, tene a liic, ana la fer calad.Trí hana in áit aimrid - tobar i sliabh, tine ó leac, saibhreas ag fear crua.

ana = saibhreas.
148Trí aithgine in domuin: brú mná, uth bó, ness gobann.Trí ní a athghineann an domhain - broinn mná, uth bó, neas gabha
149Trí diubarta forsná íada dílse: tinnscra mná, imthomailt lánamna, iarraid maicc.

dílse b: forghéilleadh
Trí rud nach féidir coigistiú: spré mnaoi, lón lánúna, táille altranais.
150Trí cuir tintaiter do réir britheman: cor mná ⁊ micc ⁊ bothaich.

cor 12 = conradh
Trí chonradh a thiontaítear de réir breitheamh: conradh mná nó mic nó coiteora.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

2020-06-25

Grádh agus Crádh: Úirsgéilín

Tamall siad chuir Nathaniel Harrington ceist ar Twitter maidir leis an gcéad úrscéal le bean a foilsíodh i nGaeilge na hÉireann. Bhí mé páirteach san allagar agus rinneamar amach gur "Grádh agus Crádh" le hÚna Ní Fhaircheallaigh an leabhar sin. Tá sé luaite san liosta ag Úrscéalta na Gaeilge.

D'aimsigh mé ar Chorpas ARÉ an leabhar a foilsíodh i 1901. 

Rinne Nathaniel léirmheas air atá le léamh anseo.

Luaigh sé go raibh leagan ePUB ar fáil, rud nach raibh suntas ceart tugtha agam dó. Ní féidir ePUB a léamh le Kindle, ach tá tiontóirí ó ePUB go MOBI ar fáil ar líne. 

Fuair mé é mar sin. Níl ann ach 28 leathanach - is mó de ghearrscéal atá ann ná úrscéilín mar a thuigeann muid iad. 

Eachtra shimplí - bean óg agus fear i ngrá - a hathair dubh ina choinne ar chúiseanna creidimh agus maoine. Lonnaithe sa Chabhán i ré Eilís I (Sibéal san leabhair). Cé gur de mhuintir Raghallaigh an bheirt, is ag athair an chailín atá an maoin mar gur iompaigh sé agus rinne fónamh do Shasanaigh.

Tá beartaithe ag an bhfear óg an tír a fhágáil. Buaileann sé leis an mbean óg chun slán a fhágáil léi. Lena linn sin, déantar a hathar a dhúnmharú. Ar an bhfear óg a chuirtear triail as...

Tá corr deas i ndeireadh an choirscéil - dráma cúirte. Ach níl críoch sona. 

Scéilín beag deas. Ní raibh Gaeilge á fhoghlaim ag Úna ach le ceithre bliana nuair a scríobh sí an scéal - ach tá sé glan glé soiléir. Bheadh an teanga réamhchaighdéanach ina bhac ar léitheoirí an lae inniu - tá litriú ársa coitianta ann. 

Is maith go bhfuil fáil ar na leabhair seo trí Chartlann ARÉ cé nach an leagan amach is cuanna atá orthu!

Trecheng Breth Féne: 131 - 140

131Teora ranna sluinte fri cáintocad: trumma, toicthiu, talchaire.Trí ranna a léiríonn rath: toirtéis, ádh, daingne.

Níor aistrigh Meyer toitchiu - ach measaim go bhfeileann ádh de réir sainmhínithe DIL.
132Teora ranna sluinte dotcaid: tlás, áes, airbire.Trí ranna a léiríonn mírath: tlás, aos, achasánacht
133Dí derbshiair: tlás ⁊ trúaige. Beirt deirfiúr: tlás ⁊ ainnise
134Dá derbráthair: tocad  ⁊ brugaide.Beirt dheartháir: toice ⁊ féile

toice = ádh
135Trí fuidb dotcadaig: ráthaiges, etargaire, fiadnaise. Dotoing dia fiadnaisi, íccaid dia ráthaiges, doberar béimm n-etargaire ina chinn.Trí ? mí-ámharacha: ráthú, idirghabháil, fianaise. Is gá fianaise a mhionnú, ráth a íoc, agus buile sa cheann a fhaigheann idirghabhálaí.
136Trí sethracha góa: béss, dóig, toimtiu.Tríur siúr bhréagacha: B’fhéidir, is dócha, Dar liom.
137Trí bráthair uamain: sta! sit! coiste! Triúr bráthair faiteach: fuist! stop! éist!
138Trí mairb fortgellat for bíu: med, airmed, forrach.Trí marbh a fianaíonn do bheo: meá, miach, forrach

miach = tomhais d'earraí tirime
forrach = slat tomhais
139Trí brothcháin rátha: rothice, rosiacht, rotochtaig. Trí bhracháin ratha: (dorcha agus is dócha millte dar le Meyer - fch #219 freisin)
140Trí dubthrebtha: tuga co fúatchai, imme co forngaire, tírad co n-aurgorad.Trí dubhthreabhchas: díonadh le habhar goidte, fálú le fógra fóghail, tíoradh go ruadhó.

Treabhchas - feirmeoireacht

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.