23 May 2019

Baoite

Tá Darach Mac Con Iomaire ar thús cadhnaíochta i ndrámaíocht na Gaeilge, ar ardán agus ar scáileán.

Scríbhneoir géarchúiseach. Dhá bhliain ó shin bhronn Amharclann na Mainistreach Coimisiún ar dráma a scríobh. Baoite an toradh. Léiríodh i dtosach anuraidh é san Taibhdhearc. Bhí fonn orm dul siar ach níor éirigh liom. Bhí mé ag tnúth leis an deis é fheiceáil agus thapaigh mé faoi dheireadh Dé Máirt seo caite é.

Tá Darach tar éis ár stair le déanaí a scagadh agus a spíonadh agus leagan dlúth de a chuir romhainn. Tragóid - tragóidí dáiríre — sa chiall bunaidh atá ann. Tréithe na carachtair féin, tréithe a d'fhéadfadh bheith ina suáilcí i gcúinsí eile, a tharraingíonn tubaiste orthu.

Bíonn ar dráma stáitse feidhm a bhaint as cliar bheag chun pobal níos leithne a chruthú. Ceathrar atá anseo, baill aon teaghlaigh. (beirt eile go sealadach, agus go deimhin an lucht féachana féin, i bhfíor thús an dráma agus cruinniú poiblí ar stáitse).

Athair. Mac. Iníon. Cliamhain isteach.

Teannas eatarthu ó thús. Bagairt seachtrach ó chomhlacht fraiceála. An lánúin óg céasta ag aimride. Toradh ar mian clainne a chuir siar ar mhaithe le cúram máthair. Fiacha arda chun íoc as ivf. Gan éifeacht.

Diaidh ar ndiaidh treisíonn na tubaistí agus nochtar rúin a mhíníonn an achrann i gcroí an teaghlaigh. Grá curtha as a riocht ag tubaiste. Táimid soghonta ag an dream a bhfuil grá againn dóibh agus ní bhíonn ach screamh thanaí ar na coilm.

Tugann Diarmuid de Faoite sár léiriú ar chéastacht feargach an mhic Tom. A phéin is a fhrustrachas soiléir i ngach gotha agus béic. Athar fuar faoi smacht ar éigin Pat (Macdara Ó Flatharta). Tá ról níos deacra ag Sorcha Ní Chéide, mar is pian príobháideach nach nglactar leis go poiblí an aimride agus an cailliúint linbh. Chailleamar féin beirt. Bhí muirir mhór ag mo mháthair ach i ndiaidh sin is uile bhí tionchar mór ag a breitheanna anabaí uirthi, ní áirím an mhac a fuair bás go tobann i ndiaidh sé seachtain. Bheadh pian níos doimhne i gceist le haimride, pian nach dtig liom a shamhlú. Pian a chuireann Sorcha i láthair le gothaí beaga éifeachtacha.

Tá ról deacair ag a céile freisin. Idir na frontaí. Ag iarraidh tacú lena bhean ach imníoch faoin dtodhchaí agus baol na fiacha. Gan cumhacht i gcoinne tubaiste breith anabaí. Cuireann Eoin Ó Dubhghaill an streachailt stuacach i láthair go fíor mhaith.

Is téamaí uilíocha iad seo, ceisteanna a bhaineann linn ar fad ach iad treisithe go healaíonta.

Cuireann an dearadh stáitse agus soilse leis an treisiú. Gan trácht ar cheol Maitiú Ó Casaide agus Saileog Ní Cheannabháin.

Léiriú fuinte fiúntach atá ag díol amach an Péacóg oíche i ndiaidh oíche. Agus atá ag mealladh daoine gan Ghaeilge. (Bhí rang Ollscoile Meiriceánach ann an oíche a raibh mise ann agus chuala siosarnach spreagtha uathu. Bhí deis acu ina dhiaidh cúrsaí a phlé le Darach agus an chliar).

Ina fhianaise sin is cúis imní nach bhfuil faic cloiste agam faoi bhreis coimisiún a bheith dáilte.

Cinnte tá obair teilifíse ann (agus obair faighte i Ros na Rún ag an gcliar ar fad i measc rudaí eile).

Ach is scil ar leith atá i gceist le drámaíocht ardáin agus téann sé i bhfeidhm ar dhóigh eile ar an lucht féachana. Éifeachtach.

Faoi mar atá rudaí is gá do gach léiriú lucht féachana a thógáil as an nua.

(Rinne Ciara Ní É ana obair anseo)

Tá súil agam nach mbeidh mé ag fanacht cúig bliana eile ar dhráma gairmiúil san amharclann náisiúnta.

Tá leithéidí Aisteoirí Bhulfin thar barr.

Ach tá scoth aisteoirí agus scríbhneoirí againn agus é dlite dóibh bheith ar ardán a ndiongbhála.

21 May 2019

Herland

Liosta de deich úrscéal ficsean eolaíochta le mná a scaip Nnedi Okorafor ar Twitter a chuir an t-úrscéal gairid seo ar mo shúile. (Bhí ceithre cinn acu léite cheana agam). Tugann ficsean eolaíochta agus samhlaíochta deis scagadh a dhéanamh ar rólanna agus tréithe a bhaineann le hinscne agus collaíocht. Rinne Ursula le Guin é sin go héifeachtach. Céim níos faide a théann Charlotte Perkins Gilman san úrscéal seo, ag samhlú tír ina bhfuil ard sibhialtacht ach nach bhfuil ann ach mná.

Duine de thriúr fear óg Meiriceánach an reacaire. Cairde. Fear saibhir, lothario ceart. Dochtúir agus bitheolaí. Socheolaí an reacaire féin. Tá siad ar thuras taiscéalaíochta i measc na "daoine fiáine" nuair a chloiseann siad ráflaí faoi "tír na mban". Faigheann siad nod nó dhó go bhfuil a leithéid ann agus beartaíonn turas.

Sáite mar atá siad i bhfireannachas tús an chéid seo caite ní féidir leo saol riartha ag mná amháin a shamhlú.

Sin a aimsíonn siad áfach. Tír dúnta isteach ag sléibhte. Maraíodh na fir ar fad dhá mhíle bliain ó shin. Partanaigineas a thug an pobal slán. Iad anois ina hardsibhibhialacht. Garraí torthúil déanta dá tír. Beartas ilghlúin pleanála. Máithreachas coiteann agus siúrachas, oideachas cúramach cnámha a pobail. Idéal álainn. Bhain an údar freang amháin asam nuair a luaigh sí gur "Airiasach" a bhí pobal na mBan. Ar ndóigh ní raibh an smál céanna is atá anois ar an téarma i 1915 ach ba chúis díomá dom an chiníochas.

Úrscéal gairid atá ann, ach tugann an codarsnacht idir an triúr fear, agus an dóigh stuama a phléann Poblacht na mBan leo deis don údar go leor smaointe a chíoradh.

Lón machnaimh spreagúil agus fós úr (faraor) cé gur i 1915 a foilsíodh i dtosach é. Greann éadrom íorónta a ligeann di síolta smaointe tromchúiseacha a chuir beagnach i ngan fhios.

20 May 2019

Spideog spreagúil scéalach

Bíonn dornán ócáid Gaeilge ag Féile Idirnáisiúnta Litríochta Átha Cliath gach bliain. Agus mé ag iniúchadh an suímh féachaint cad a bhí romham i mbliana chonaic mé go raibh Robin Stevens le bheith ag caint freisin. Tá m'iníon gafa le cérinnecháin faoi láthair. Agatha Christie agus a mhacasamhail. Ina measc an sraith úrscéalta seo le Robin Stevens. Cailíní i scoil chónaithe Sasanach sna tríochaidí iad a bleachtairí, duine acu ó Hong Kong. Sin a bhfuil d'eolas agam féin orthu, níl siad léite agam! Ach bhí sceitimíní ar m'iníon agus cheannaigh mé péire ticéad. Is maith go ndearna go luath mar díoladh amach an ócáid.

Sin an toisc a fuair mé mé féin inné in Amharclann Scabhat Smock. Timpeallaithe ag máithreacha agus iníonacha sna luath déaga. Corr bhuachaill ceart go leor, agus dornán athair. Dualgas athartha a thug ann mé agus dáiríre ní raibh mé ag súil le mórán dom féin ann. Bhí dul amú orm.

Cainteoir spreagúil líofa í.

Thug sí cuir síos (léirithe le roinnt pictiúir roghnaithe go cúramach) ar an dóigh a rinneadh scríbhneoir di.

A tógáil neamhghnách. Rugadh i Santa Cruz Mheiriceá í, ach chaith sí mórchuid dá hóige i dteach diamhair Máistir an Choláiste i gColáiste Pembroke Oxford. Teach dorcha inar mheas sí gach rud a bheith ró-mhór di. Uaigneach. Taibhsiúil. Scoite amach ó leanaí eile sa dóigh is gurb éigin spraoi leo a phleanáil go cúramach.

Ba léitheoir í gan amhras. Fearacht a hathair roimpi. A spreag í chun Agatha Christie a léamh — ach iarracht a dhéanamh an phlota a réiteach í féin.

Bhí sí ag scríobh léi ó aois a sé. Printíseacht fhada. Ina measc cumadh scéalta lán paisean agus formad faoina bréagán Sylvanian Families (gné a mheabhraigh Boxland óige CS Lewis dom).

Labhair sí faoin céad úrscéal ina sraith a scríobh di féin mar gur shíl sí é bheith ró ait. An chaoi gur dhiúltaigh gníomhaithe agus foilsitheoirí dó, toisc dúnmharú bheith mí-oiriúnach do leanaí.

Ach gur ghlac gníomhaire agus foilsitheoir leis faoi dheireadh - agus bhí rath air. Oiread ratha gur scríbhneoir lán aimsire í agus ocht leabhar foilsithe sa sraith go dtí seo.

An streachailt a bhí ann idir a post agus a scríobh. (Faraor ní bhíonn an deis ag scríbhneoir Gaeilge éirí as post!)

Roimh glacadh le ceisteanna léirigh sí conas creatlach scéil mistéir a chumadh:
Na gnéithe :
Suíomh
Íospartach
Fianaise
Amhrasáin
Réiteach

Fuair sí moltaí ón lucht féachana do gach ceann acu, ag cuir moltaí ar vóta. Ag tabhairt noda - gur gá an suíomh a bheith dúnta.

Níorbh fada go raibh stiúrthóir scannáin marbh ag oíche oscailte a scannán nua! Sáite ag fear on gcomhlacht a bhí in iomaíocht léi. Formad agus saint !

Ghlac sí go fial agus dáiríre le ceisteanna na mná óga agus thug freagraí ciallmhara stuama. Agus chaith breis is uair a chloig i ndiaidh na hócáide ag síniú leabhair agus ag freagairt ceisteanna aonair.

Teacht i láthair taitneamhach spreagúil. Shamhlóinn gur leasaigh sí síolta an scríobh i measc go leor dá lucht éisteachta agus go mbláthóidh roinnt dá bharr.

Táim thar a bheith sásta gur chuir mé an cheist faoi bhráid m'iníon!

19 May 2019

Préachán, Préachán ar an Áth

Bhí cónaí ar an bhfile Séamus Heaney sa Ghleann Mór lámh le hÁth na Fuinseoige i gCill Mhantáin. I measc a dhánta tá aistriúchán ar dhán Sean Ghaeilge, an Lon Dubh. Rud a thug ainm d'fhéile ceoil agus filíochta a bhí ar bun sa bhaile an deireadh seachtaine seo. 
        Int én bec
        ro léic feit
        do rinn guip
        glanbuidi:
        fo-ceird faíd
        ós Loch Laíg,
        lon do chraíb
        charnbuidi.
Bhí ceolchoirm ar leith ann do cheoltóirí óga áitiúla san Ionad Oidhreachta atá ainmnithe as Heaney. Ó éan dubh eile a fhaigheann Préachán a n-ainm - triúr ceoltóir traidisiúnta, Rachel Ní Dhufaigh (cláirseach),  Jack Ó hAonghusa (Feadóg mhór, bodhrán - nár sheinn sé - agus guth) agus mac liom, Fionn Ó hAlmhain (feadóg mhór,, píb uilleann, Viola da Gamba, guth). Sular tháinig siadsan ar an stáitse áfach bhí fear óg eile air, atá ag staidéar ar ardscoil cheoil  Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Cliath mar atá an triúir.

Teanór é Stephen Walker agus chan sé roinnt Lieder le tionlacan méarchláir, as Iodáilis, Béarla agus Gearmáinis.  Taispeántas snasta a thug sé uaidh agus líon a ghuth an seomra.

Deirtear nach bhfuil ceol ag Préachán
Ach níl sé ceart ná cóir sin a rá

(Mo leithscéal le Tadhg Mac Dhonnagáin as a fhocail a ghoid) Thaitin ceol an go mór liom. Ach chuaigh an cuir i láthair i bhfeidhm orm freisin, an dóigh ar chaith siad caideanna chuig a chéile agus iad ag cuir na píosaí i láthair. "Giotár le bogha" an Viol dar le Fionn agus é féin agus Rachel ag déanamh tionlacan ar Jack ag canadh amhrán agóide Close the coalhouse door. Chan Fionn Cuaichín Ghleann Néifinn. Sheinn siad scata port agus ríl freisin. Comhcheol cuanna. Snas air.

Chuireadar clabhsúr leis an choirm tríd Stephen a thabhairt ar ais agus amhrán a chum Anraí VIII roimh teacht i gcoróin dó a sheinm - 'Pastyme With Good Companye'

Is cinnte gur deá chomhluadar iad chun tráthnóna nó níos mó aimsire a chaitheamh leo!

08 May 2019

Máthair an Fhiaigh


Ar lá na Filíochta le déanaí tarlaíonn sé go bhfaca mé físeán de Dhairena  Ní Chinnéide ag reic filíochta faoi dhó. Dán faoin nGaeilge le Mícheál Ó hAirtnéide, agus dán dá cuid féin ag léiriú ómós do Sheoirse an Chaifé Liteartha. 

Spreag sé sin mé le súil a chaitheamh ar seilf (bheag) na Gaeilge i leabharlann Mhullach Íde. Bhí súil agam rud éigin le Ó hAirtnéide a aimsiú mar nach bhfuil faic dá chuid léite agam (tá sé iarrtha agam ar iasacht idir leabharlainne). 

Tá scríofa agam cheana faoin Trodaí, cnuasach dá cuid a léigh mé traidhfil blianta ó shin. 

Bhí na dánta sin trodach don gcuid is mó, streachailt an ghrá agus an tsaoil. 

Carraig mara i gCorca Dhuibhne is ea Máthair an Fhiaigh (Go gcosnaí Dia tú ar an fiach is a mháthair!) 

Tá sciar de na dánta seo ar maos i ngrá d'Iarthar Dhuibhneach, áit dúchais an fhile as a bhfáisceann sí neart agus neart filíochta. (Ceantar atá siúlta go minic agam féin agus mo chroí istigh ann). 

Tá rannóg eile lán le grá máthartha dá mac. 

Ceann eile fós ag ceiliúradh go macnasach tig dá cuid féin a bheith aici faoi dheireadh agus í in ann é chuir in oiriúint di féin de réir a toighis. 

Rannóg faoi thréimhse oibre san Eoraip. 

Níl na nótaí dorcha in easnamh go hiomlán ach ar an mórgóir is ceiliúradh ar aoibhneas na beatha an cnuasach seo. Ardú meanman. 

(Corr amharc a chaith mé ar a leaganacha Béarla, nuair a bhí mé éiginnte faoi fhocail.)

Táim sásta gur ghéill mé don spreagadh! 





 Máthair an Fhiaigh/The Raven’s Mother 
 Dairena Ní Chinnéide
 Cló Iar-Chonnacht
Tagairt: 9781905560271 

07 May 2019

Go dtí an lá bán

 Go dtí an lá bán 
Cnuasach gearrscéalta
Máire Dinny Wren
Máirín Uí Fhearraigh    
Brighid Ní Mhonacháin
Síle Uí Ghallchóir

Tháinig cóip léirmheasa den cnuasach láidir gearrscéalta mo threo. Saothair a fuineadh as obair Chiorcail Scríbhneoireachta Ghaoth Dobhair.

Scéalta atá ag tarraingt as taithí saoil agus béaloidis. Cuimhní ar na trioblóidí agus ar thréigeadh Oileán Gabhla. Scéal chaoin faoi lánúin ag dul ó aithne a chéile de bharr néaltrú a bheith ar an mbean.

Scéalta láidre corraitheacha.

Tá leabhar foilsithe ag Máire Dinny Wren ó shin agus leaganacha de roinnt de na scéalta seo ann. Fuair mé amach ó Eoghan Mac Giolla Bhríde go bhfuil cnuasach i gcló ag Brighid Uí Mhonacháin freisin agus tá sé iarrtha ón leabharlann agam.

Déanann an teach foilsitheoireachta Éabhlóid cúram ar leith de chanúint Thír Chonaill agus tá saibhreas ar leith cainte chomh maith le scéalaíochta sa leabhar seo. Cuireann sé go mór leis go bhfuil dhá CD ag dul leis agus réimse daoine ag léamh na scéalta go taitneamhach soiléir.

Saothar thar a bheith fiúntach.

03 May 2019

Bis orat qui bene cantat

Tar éis titim bhalla Bheirlín fuair Thomas Richter, ealaíontóir, cuireadh taispeántas dá shaothar a chuir ar bun sa Ghaillimh. In Áras na nGael más buan mo chuimhne. Bhí an bhean a bhfuilim pósta léi i measc an dreama a chuaigh siar don seoladh. Tholg sí spéis sa cheol Gaelach.

Ag an am is ceol na meánaoiseanna a bhí á sheinm aici, ach go raibh ceol eaglasta á seinm roimhe sin aici. Rud a mheall isteach san eaglais Liútarach í agus í sna déaga déanacha.

An spéis sa cheol Gaelach a thug isteach i tábhairne Éireannach i mBeirlín í. Tnúthán an dúchais a d'fhág mise san áit céanna. Cinniúint? Pé scéal é chuamar le chéile chuig Féile ceoil Albanach san HdK go gairid ina dhiaidh sin. Catherine Anne MacPhee a rá go raibh thart ar dhá mhíle duine sa halla. An líon céanna a bhí ar a hoileán dúchais. Nár chan sí riamh d'oileán iomlán...

As an suirí d'eascair pósadh. As an bpósadh triúr clainne. Fionn duine acu.

Más buan mo chuimhne is leis an bhfeadóg stáin a thosaigh sé féin agus a dheartháir níos sine. Fearacht go leor.

Tá sé de nós againn ó 2003 saoire a chaitheamh i gCorca Dhuibhne. Is ann a casadh Con Durham, beannacht Dé lena anam, ar Fionn agus bhí sé spreagtha ag an bpíb uilleann. Tharla sé go raibh foireann cleachtadh píb ag Uta ón uair úd i mBeirlín agus chrom sé ar foghlaim. Fuair sé a chéad ceachtanna ó Chon agus muid ar saoire thiar. Bhí sé sáite i gcúrsaí Comhaltas Ceoltóirí Éireann. Agus píobaireacht. Seachtain Willie Clancy i Sráid na Cathrach. Seo siúd is uile.

Áit éigin fán mbealach thosaigh sé ag canadh corr amhrán sean nóis.

(Bhí meascán ceoil i dtólamh le clos tí s'againne, Raidió na Gaeltachta agus carnán CD ilchineálach)

Ba léir gur le ceoil a rachadh sé san ollscoil. Agus rinne. Ceol traidisiúnta i DIT (Ollscoil teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath anois).

Uair éigin chuala duine éigin ag canadh é agus shantaigh a dhord don Claiscideal Clasaiceach. As sin fuadaíodh isteach i gcúrsaí Opera é.

Tá sé i mbliain na céime faoi láthair. Agus ag cleachtadh le cór Opera Ireland don Zauberflöte. (Ceol a chloistear go minic tí s'againne. Bhí a mháthair i gcór na leanaí sa Staatsoper fadó agus fonn uirthi Papageno a tarrtháil ó lámh a chuir ina bhás féin... Ein Mädchen oder Weibchen....)  Ag scríobh tráchtas. Ag ullmhú do scrúdaithe. Gnóthach....

Ach aréir bhí mé in Eaglais Naomh Lorcán ar champas nua OTÁC. Fuinneog ghloine. An Croí Ró Naofa sa lár. Naomh Lorcán ar ar chlé uaidh. Naomh Dymhna ar a dheasláimh. Meabhrú gur ospidéal meabhairghalair a bhí i nGráinseach Gormáin tráth.

Bhí an Cumann Claiscidil ag cuir Aifreann Shollúnta Rossini i láthair. Tionlacan piano agus harmonium.

Bíonn Aifreann Laidine sa séipéal áitiúil maidin Sathairn agus éistim measartha minic é. Aifreann íseal gan cantaireacht gan amhras. Fágann sé áfach go bhfuil taithí agam ar Ghréigis an Kyrie, agus ar Laidin an Gloria, Credo, Sanctus. Tá an Salutaris Hostia féin cloiste measartha minic agam (éistim le cantaireacht Greagórach scaití).

Tá tuiscint measartha agam ar bhrí na focail. Ar ndóigh tá na paidreacha cloiste na céadta uair as Gaeilge, Béarla agus Gearmáinis agam.

Ar dhóigh éigin áfach tá sollúntacht ar leith ag baint leis an Laidin.

Chóirigh Rossini nathanna agus frásaí ar leith, agus bhí píosaí áirithe á chanadh ag amhránaithe aonair nó grúpa amhrán aonair.

Níl fhios agam cé chomh domhain agus atá creideamh na n-amhránaithe, an ag guí chomh maith le ag canadh a bhí siad. (Ní bhaineann sé liom ar aon nós).

Ach bhí an oiliúint opera ag roinnt acu soiléir sa chur i láthair, in athchanadh nath cóirithe.

Bhí aria ag Fionn féin tógtha thart ar na focail Quoniam tu solus sanctus, tu solus altissimus, Jesu Christe (mar is tú amháin is naofa, is tú amháin is ró ard, Íosa Críost).

Chan Naho Koizumi soprano O Salutaris Hostia ina haonar freisin. Go gleoite. Le brí agus fuinneamh.

Mar sin, domsa, is taithí ar chúpla leibhéal a bhí ann. Daidí mórtasach. Éisteoir. Creidmheach.

Cáid cach ceól co cruit. (uasal gach ceol go gcomparáid le cruit é) a dúirt ar sinsir.

N'fheadar. Thabharfainn an chraobh don nguth oilte. A ardaíonn meanma. Go flaithis uaireanta.

Bis orat qui bene cantat. Urnaí faoi dhó a dhéanann an té a chanann go maith.

Nath a luaitear le hAibhistín.