05 March 2019

Quadragesima

Tá an Inid thart.

Beidh an chrannóg baoise seo tréigthe go dtí an Domhnach i ndiaidh an ré lán i ndiaidh cónocht an Earraigh!

Slán tamall.

D'imigh sin is tháinig seo

Comhrá ar Twitter le Ciarán Dunbar ba chúis liom fios a chuir ar chuimhní cinn Shéamuis Mhic Sheáin "D'imigh sin is tháinig seo". Scéal fir den aicme oibre a tháinig faoi anáil gluaiseacht na Gaeilge i mBéal Feirste agus a d'fhás isteach ann sa chaoi gur ceannródaí agus bunchloch anois é.
Agus ní do chúrsaí cultúir is teanga amháin a bhí a ghníomhaíocht teoranta.
An mana Ná habair é, déan é a thóg Gaeltacht Bhóthar Seoighe curtha i bhfeidhm chun Bóthar Bombay a atógáil nuair a bhí an comhairle ag tarraingt na gcos tar éis coirloisceadh drong dílseoirí daoine a chuir as a dtithe.
Agus iarrachtaí gnó a chuir ar bun chomh maith le fiontair teangan fearacht scoileanna.
Dá mbeadh síocháin i réim agus rialtais fabhrach fós is éachtaí a bheadh sa mhéid a bhain Séamus agus a comrádaithe mná is fear amach.
Ach i gcomhthéacs go raibh an rialtas naimhdeach agus gur mhothaigh sé an gá oiliúint agus seilbh gunna a fháil chun a theaghlach a chosaint, agus gur lámhachadh é féin ainneoin é bheith glan ó pholaitíocht páirtí - ní áibhéil an focal laochas a lua leis is lena chomhluadar.
Tá eolas iontach sna cuimhní cinn seo, ina measc faoina ghaol leis an gCadhnach agus Misneach na seascaidí.
Tá ceacht ann freisin sa mhéid is go raibh nasc agus bá leis an nGaeltacht traidisiúnta i gcónaí ann (cé nach raibh a dtacaíocht mar Ghaeil uirbeacha i gcónaí praiticiúil).
Mothaím go bhfuil sé ar uairibh ró charanthach nó discréideach faoi na hargóintí fán mbealach. Seans áfach  gur ar staraí seachas ar fear scríofa cuimhní cinn a thiteann sé léargas fuarchúiseach a thabhairt ar sin.
Mhothaigh mé freisin go ndéanfadh beagán eagarthóireacht liteartha leas an leabhair. Tá roinnt scaoilteacht agus athrá san insint.
Cáipéis tábhachtach staire atá ann áfach agus saibhreas grianghraif ag dul leis.
Tá súil agam go mbeidh cuimhní cinn agus iniúchadh staraithe ann amach anseo ar an leabhragán leis. Luann Séamus féin Gearóid Ó Cairealláin mar dhuine ar mhaith leis a chuimhní cinn a fheiceáil i gcló.

02 March 2019

Imbolc 2019 : Dís na Pop Uipe

Is iad Peadar Ó Caomhánaigh agus Osgur Ó Ciardha a chuir tús le cainteanna Imbolc i mbliana.

Tarlaíonn sé go raibh mé féin ag an gcéad Pop Up i mBaile Átha Cliath agus ag go leor acu ó shin. Smaoineamh simplí a d'eascair as cantal na beirte faoin síor séanadh sna meáin Bhéarla gur ann dár leithéidí, eadhon daoine sna cathracha a labhraíonn Gaeilge toisc go labhraímid Gaeilge.

Smaoineamh a choinnigh siad simplí. Teach tábhairne a roghnú uair sa mhí agus cuireadh a scaipeadh ar na meáin shóisialta. Gan eagraíocht, deontas ná táille.

Smaoineamh a bheartaigh siad ó thús a bheadh "Foinse oscailte", sé sin le rá nach bhfuil siad ag éileamh ceart eisiach ar bith ann.

Rud a fhágann go bhfuil an smaoineamh scaipthe ar fud na cruinne agus go teangacha mionlaithe eile.

Forbairtí a raibh súil acu leo, cinn eile nach bhfuil.

Léiriú ar chumhacht na meáin shóisialta chun mearscaipeadh a dhéanamh ar smaoineamh maith atá, mar chuir Osgur síos air, "greamaitheach".

Tugann an coincheap foinse oscailte saoirse - don dream a úsáideann coincheap ach freisin don dream a thugann coincheap ar an saol.

Léiriú freisin ar cumhacht an idirlíon agus na meáin shóisialta.

Imbolc 2019 : Teresa Lynn

Tar éis na hOllscoile chaith Teresa Lynn tréimhse san Astráil agus is ann ar bhealach a athghineadh a spéis sa Ghaeilge. Ríomhtheangeolaí is ea, is é sin taighdeoir ar conas teangacha daonna a rangabháil le ríomhaire. Réimse léinn a bhfuil ana thábhachtach i go leor réimsí dár saol (go hiondúil i ngan fhios dúinn!)

Mar chuid dá taighde bíonn iniúchadh ar bun aici ar úsáid teangan (agus a chlaochlaithe) sna meáin sóisialta.

Ba le gné den scéal sin, ach tánaisteach a phléigh a cuid cainte.

Sé sin buntáistí na meáin shóisialta do chaomhnú teangacha mionlaithe ó thaobh tógáil pobail, scaipeadh áiseanna agus cartlannú ábhar. Ach cnuasach ábhar scríofa a bheith ann is féidir áiseanna eile a chruthú mar atá déanta ag Kevin Scannell ach go háirithe. Chaith Teresa tréimhse Fulbright i St Louis i mbun taighde leis ar na meáin shóisialta.

Tá mise beo sa cíbearghaeltacht ó lár na 1990í agus is cinnte go bhfuil sé tar éis cuir go mór le mo chumas cuid éigin de mo shaol a Ghaelú. (ar an ndrochuair ciallaíonn sé freisin go bhfuil lorg suntasach fágtha agam ar chorpas dhigiteach na Gaeilge. Meancóga san áireamh....)

Ach is iomaí ríomhaithne a daingníodh agus a doimhníodh sa bhfíorshaol ó shin.

Castar na daoine ar a chéile níos fusa ar líne!

01 March 2019

Imbolc 2019 : Ian Malcolm

Táim ag tabhairt suntas do ghuth ar leith Ian Malcolm i saol na Gaeilge ón uair go raibh Lá amháin i n-aghaidh na seachtaine. Aontachtach neamhleithscéalach a spreag grá a athair don dteanga é í fhoghlaim ainneoin doicheall agus naimhdeas oscailte a chomhluadair.

Bhí air dul i ngleic freisin le hamhras baill den dtraidisiún eile ó thuaidh agus é ag foghlaim, amhras orthu faoin gcúis a raibh spéis aige sa teanga.

Go bhfios dom ní raibh éinne eile ó na Sé Chontae sa lucht éisteachta i mBaile Bhúirne ag éisteacht le hIan ach is cinnte go raibh an mórchuid againn níos baidhiúla le cás na náisiúnach ó thuaidh. I meon cibé.

Deir Ian féin faoi féin gur Briotanach agus Éireannach é. Sin dearcadh atá deacair ag náisiúnach Éireannach a thuiscint mar tá an smaoineamh ar an rogha sin mar rud dénártha, mar rogha eiseach, fréamhaithe go domhain inár meon.

Agus i ré seo na Breatimeachta...

Tá Ian féin i bhfách le hAcht Ghaeilge ó thuaidh. Mar sin féin tá sé freisin go láidir den tuairim gur gá glacadh dáiríre le doicheall agus imní an phobail aontachtach. Agus bheith cúramach faoin dioscúrsa.

"Every word of Irish spoken is like another bullet being fired in the struggle for Irish freedom".

Ní léir go baileach cé d'úsáid an nath seo i dtosach nuair a bhí an streachailt ó thuaidh fuilteach agus nimhneach. Ach tá sé á úsáid ó shin chun an Ghaeilge a lascadh mar chaid treibheach pholaitiúil.

Tá Ian den dtuairim láidir gur botún atá ann Acht Ghaeilge a leagan síos mar shlat tomhais ar meas ar an dtraidisiúin ó thuaidh a shainíonn iad féin mar Éireannaigh. Go dtreisíonn sin an dearcadh gur le treibh amháin an Ghaeilge agus cothaíonn doicheall dá réir ón dtreibh eile.

Cé go dtuigim dó, feicim deacracht freisin de bhrí gur fírinne seachas taictic é gur spreag a bhféiniúlacht Éireannach go leor ó thuaidh spéis a chuir sa Ghaeilge, agus gur fhoghlaim roinnt í d'aon uaim chun an fhéiniúlacht sin a threisiú agus a dhaingniú, i gcomhthéacs streachailte chun an nasc leis an mBreatain a réabadh.

Feictear dom gur iarmhairt, neamhthuartha b'fhéidir, de Chomhaontú Bhéal Feirste an treibheachas agus an quid pro quo a dhaingniú agus a threisiú. Agus gur toradh ar sin na hinstitiúidí a bheith faoi réim an eite is neamhghéilliúla ar chaon taobh (agus teipthe dá réir).

Sa chomhthéacs sin is tragóid ar leith an Bhreatimeacht. Níl cás na hÉireann eisceachtúil ar bhonn Eorpach ó thaobh teanga agus cultúir de, sa mhéid is gur iomaí mionlach teanga agus cultúr atá laistigh de Stáit Eorpacha agus go minic trasna teorainn ar chúis achrainne stairiúil iad.

Tugann béim an AE ar síocháin agus comhoibriú áfach uirlisí chun achrann a mhaolú agus a réiteach.

Creidim féin go bhfuil gá leis an modh Eilvéiseach, eadhon dílárú radacach cumhachta go dtí an leibhéal is ísle ach caighdeáin ar bhonn níos leithne chun cos ar bholg a chosc.

Faraor tá bóthar achrannach anois romham agus beidh ceist na Gaeilge ina mheirge ag taobhanna éagsúla pholaitiúla.

Ainneoin tógálaithe droichid fearacht Ian. Tá súil agam nach mbáfar a nguthanna áfach.

26 February 2019

Imbolc 2019 : Ailbhe Ní Ghearbhuigh

Dinnseanchas de chineál eile a bhí i gceist i gcaint Ailbhe Ní Ghearbhuigh ar filíocht sa chathair. Idir fhilíocht an chumha don mbaile a chleacht an Direánach, go filíocht teibí an Ríordánaigh ar deacair a lorg ar talamh a aimsiú, go ceiliúradh na cathrach atá le fáil i saothar go leor filí - Liam Ó Muirthile, Biddy Jenkinson, Michael Davitt agus gan amhras Ailbhe féin.

Suirbhé spéisiúil léirithe le sleachta cuí ag file agus scoláire.

Léiriú cumasach gur féidir le file a fréamhacha a chothú in ithir cathrach agus spleodar a bhaint as.

(spreagadh dom féin go pearsanta níos mó le Davitt a léamh)

Diadh ar ndiaidh táim féin ag baint níos mó as filíocht, as ceapadh cuanna mothúcháin agus íomhánna i bhfocail. Foinse marana.

Suim dá réir agam in allagar Ailbhe, sna noda i dtreo dánta nua. Inspioráid.

Imbolc 2019 : Siobhán Ní Dhuinnín

Canúint a colainne a bhí faoi chaibidil ag Siobhán Ní Dhuinnín, atá faoi láthair ina rinceoir chónaitheach san Ionad Cultúrtha. Bíonn sí ag baint feidhm as damhsa comhaimseartha chun log a thuiscint, chun nascadh leis an dúlra agus an áit. Constaic a luaigh sí ina cuid oibre ná gur beag duine a shiúlann anois agus go bhfuil a gceantar ag dul ó aithne orthu dá réir. Coimhthíos leis an dúlra.

Ní mór dom a rá go bhfuil coimhthíos áirithe agam féin le damhsa comhaimseartha - is annamh a spreagann sé macalla orm. Bhí roinnt físeáin dá cuid feicthe agam ar Vimeo roimh ré. D'fhág siad míchompordach mé de bhrí nach raibh tionlacan ceoil leo. Ní bhíonn an dúlra riamh chomh ciúin le taifeadadh dó. (sin an toisc, dála an scéil, go gcuirtear fothram áirithe le glaoch gutháin fón póca nuair atá na cainteoirí ina dtost).

Is maith an rud roinnt míchompord is dócha chun smaointe nua a spreagadh. Is féidir go n-eascraíonn mo mhíchompord leis an damhsa le coimhthíos áirithe le mo cholainn féin.

Ba léir fiú óna siúl, ní áirím a damhsa, go bhfuil Siobhán i dtiúin lena colainn. Agus í ábalta na mothúcháin agus an máistreacht sin a theagasc agus a scaipeadh ar an té atá oscailte do. Dailtíní cathrach i gCorcaí san áireamh. Rud a d'oscail súile dóibh ar na nithe beaga thart orthu sa chathair.

B'fhéidir go bhfuil mé ró bháite sa déachas....

25 February 2019

Imbolc 2019 : Leo Creedon

Salvador Dali — Corpus hypercubus
Cé gur thosaigh an matamaiticeoir Leo Creedon a chuid cainte le nithe sách simplí, na cóid féin cheartaitheach atá in úsáid go forleathan timpeall orainn, d'éirigh sé geall le bheith misteach roimh deireadh.

An bun smaoineamh a bhí á fhorbairt aige ná an chaoi gur féidir an matamaitic a úsáid chun eolas a thabhairt ar mhodh éifeachtach dlúth chun tuiscint níos doimhne agus cinnte a thabhairt. 

Is féidir cuir síos dhá thoiseach a dhéanamh ar rud trí thoiseach fearacht ciúb. Agus gur féidir dul ó trí thoiseach ar aghaidh go ceithre thoiseach, mar a rinne Dali sa phictiúr thuas, pictiúir a eascraíonn as fréamhacha teoiric matamaitice. 

Cé go mbím féin ag plé beagán le coincheapa matamaitice tá mo thuiscint orthu sách teoranta agus tá claonadh an innealtóra ionam gan dul ró dhomhain sa cheist fad is a oibríonn rudaí. 

Bhí sé go deas spléachadh a fháil, más doiléir féin é, ar an gcuannacht agus go deimhin áilleacht a fheiceann matamaiticeoirí ina gcuid oibre. 




Imbolc 2019 : Tadhg Ó Súilleabháin

Ceann de na rudaí is luachmhara faoi cainteanna Imbolc ná saineolaí a chlos a labhairt ar ábhair atá gar dar gcroíthe ach nach bhfuil eolas dá laghad agam orthu ceal taithí.

Ní léim nuachtáin Béarla mórán níos mó, ach is cuimhin liom na cinnlínte le linn na géarchéime airgidis tráth agus na bancanna ag teip, go raibh tubaistí i ndán freisin do na comhair creidmheasa.

Ina chaint seisean léirigh Tadhg Ó Súilleabháin le figiúirí agus fíricí gur áibhéil ar a laghad agus b'fhéidir uisce faoi thalamh a bhí i gceist leis an dtuairimíocht.

As ceithre céad éigin comhar creidmheasa níor theip ach ar sé chinn. Agus de bharr cúlchiste léig na gcomhar creidmheasa agus cúinsí eile níor chosain na teipeanna sin faic ar an sparán phoiblí sa deireadh — murab ionann agus na fiacha troma a tharraing na bainc orainn.

Bhí roinnt cúiseanna a bhí an scéal amhlaidh.

Theip ar sé comhar creidmheasa - as ceithre chéad.

Bhí roinnt cúiseanna leis. Bhí rialaitheoir gníomhach ar an earnáil sa bhanc ceannais a d'fhéach chuige go raibh eolas cruinn ag coistí stiúrtha gach comhar creidmheasa uair sa ráithe. Bhí súil ghéar aige agus acu dá réir ar na figiúirí.

Bhí na hoifigigh gar do na baill, cónaí orthu ina measc agus iad freagrach as a gcuid airgid dá réir.

Seans fiú go raibh siad níos airdeallaí de bharr scéalta cailleach an uafáis sna nuachtáin fúthu.

Cúis imní mar sin an treocht go bhfuil an rialtas ag cur brú ar comhair creidmheasa cónascadh agus ag éileamh níos mó eolais agus cumas ó bhaill coistí atá á dhéanamh níos deacra agus níos achrannaí do shaorálaithe seirbhís poiblí a thabhairt.

Tá an baol ann go réabfar an nasc leis an bpobal agus fónamh dóibh ar mhaithe le brabús agus clú na hinstitiúide. Ba bhocht an cúiteamh sin!

Inspioráid agus lón machnaimh cinnte ó Imbolc 2019.

Imbolc 2019 : Zoë Conway

Is gnách go mbíonn ceolchoirm an oíche roimh cainteanna Imbolc san Ionad Cultúrtha agus go labhraíonn an ceoltóir, nó duine acu, an lá dár gcionn.

Is í an veidhleadóir Zoë Conway agus a fear John McIntyre a bhí i mbun ceoil i mbliana. Ar feadh cúpla bliain bhí m'iníon ag fáil ceachtanna ó Zoë. Bhí cur amach áirithe agam orthu agus a gcuid ceoil, agus d'fhreastail muid ar ceolchoirm dá gcuid i gCairlinn agus Liam Ó Maonlaí ina gcomhluadar.

Choinnigh trácht, agus le bheith ionraic roinnt botúin dar gcuid féin maol orainn agus is go maolchluasach, an chéad cúpla seit caillte againn, a shleamhnaigh muid isteach san Ionad. Bhí sé plódaithe agus b'éigin dúinn ár mbealach a dhéanamh suas go cúl na hamharclainne.

Spás deas atá san Ionad Cultúrtha. Mór go leor go bhfuil fairsinge do shlua fiúntach ann, ach sách beag go bhfuil sé indéanta ag ceoltóirí déanamh d'uireasa callairí más mian leo.

Tugann sin carachtar don gceoil. Tá máistreacht ag Zoë ar réimse ceoil ó claiseacach go hillbilly agus fréamhacha doimhne aici sa cheoil Gaelach.

Le déanaí áfach tá sí féin agus John imithe i bpáirt le Julie Fowlis agus Éamonn Doorley chun ceol a chuir le filíocht.

Fuair muid blaiseadh de na rianta sin ag an gceolchoirm (agus cheannaigh mé an CD Allt ag an mbriseadh).

Tá guth éadrom ard ag an mbeirt acu, agus na focail soiléir. Reacaireacht álainn ar dhánta an Direánaigh agus píosaí eile aitheanta agus gan a bheith chomh aitheanta. Tionlacan cúramach ar fidil agus giotár a thacaíonn leis an reacaireacht.

An lá dár gcionn thug Zoë scéal a beatha ceoil dúinn, á léiriú le píosaí ar an bhfidil. Tacaíocht a hathair. An teannas idir a spéis sa cheoil Gaelach agus clasaiceach tráth a raibh oidí agus don dá chineál diongbháilte gur rogha dénártha a bhí le déanamh. Mar a ghlasáil a múinteoir claiseacach amach í nuair a bhí scéal sa nuachtán áitiúil faoi fleadh cheoil na hÉireann bheith buaite aici. Mar a thit sí i ngrá le huirlis a bhí ceaptha do dhuine eile, agus na híobairtí a rinne sí lena fháil d'ainneoin sin (le tacaíocht a hathair). Mar a chuir sí aithne ar a nuachar.

Ba léir an tábhacht le tacaíocht athair agus scoile. Tacaíocht atá sí ag cuir ar fáil dá clann agus tríd na ceachtanna do chlanna eile.

Is le déanaí atá feabhas curtha ar a cuid Gaeilge ag Zoë agus is ag léamh a bhí sí. Ach bhí an chaint cruinn spreagúil spéisiúil. D'fhéadfaí é chraoladh!

Beidh fáil ar an bhfíseán amach anseo ar shuíomh Imbolc.

20 February 2019

Katfish agus Scéalta Eile

Sraith gearrscéalta láidre comhaimseartha curtha inár láthair anseo ag Ógie Ó Céilleachair. Tá siad dírithe ar dhéagóirí idir 13 agus 15, ach feiliúnach do léitheoirí níos sine freisin. Tá dorchadas iontu, agus teannas. Ábhar machnaimh agus plé.

Anois is arís tá botún ealaíona déanta ag an údar, ach is annamh iad agus ní scriosann siad na scéalta. Réalachas inchreidte, agus ní sheachnaíonn sé ceisteanna fearacht tromaíocht agus mí-úsáid.

Baineann an chéad scéal le cluiche iomána agus an streachailt síceolaíochta idir imreoir agus a mharcálaí. Mhothaigh mé go raibh mé ar an bpáirc! Tá an teideal scéal Katfish, faoi chaidreamh ar líne an láidir agus casadh cliste ann.

Bainfidh léitheoirí tairbhe agus sult as ainneoin an dorchadas.






Katfish agus Scéalta Eile
Ógie Ó Céilleachair
ISBN:9781784441739
Cló Iar-Chonnacht

Foilsíodh an léirmheas seo i dtosach ar Gobblefunked i Mí Deireadh Fómhair 2017.

19 February 2019

Cór Chúil Aodha

Is cuid de mo dheasghnáth bhliantúil, nuair atá mé i Múscraí d'Fhéile Imbolc, Aifreann a éisteacht i gCúl Aodha.

Tá cáil i bhfad is i gcéin ar an gCór a bhunaigh Seán Ó Riada agus atá á chothú ó shin ag a mhac Peadar.

Taithí ar leith áfach iad a chlos ar a bhfód dúchais agus an ceol mar chuid d'adhradh an phobail ina bhfuil siad féin ina mic, deartháireacha, athair, uncailí nó seanathair.

Tá comhcheoil diamhair ann idir na glúinte fear, giolc ard an bhuachalla nach bhfuil ach i dtús fáis go dord ard an seanóra.

Peadar ag an harmonium ina gheansaí ar dhathanna an tuar ceatha, a thréad ceolmhar ina thimpeall. Breis oiliúna á chuir ar an gcuid is óige tar éis Aifrinn.

Is iondúil go bhfuil Féile Ghobnatan thart ar an am a mbíonn Imbolc. Le dhá bhliain anuas ba ar lá an féile nó an lá roimhe a thit Imbolc.

Chuala mar sin an iomann iontach "A Ghobnait Ársa" roinnt babhtaí.

I mbliana chuir mé ceist ar Pheadair maidir le thaifid. Tá CD a seoladh thiar i 2012 - Naomh Gobnait.

Thapaigh mé an deis é cheannach i siopa an Mhuilinn agus táim ag éisteacht leis ó shin!

Iomainn atá i gceist, agus de réir mar a deir mo chluas liom iad taifeadta le linn Aifrinn. Cloig le clos. Guth cheolmhar Sagart Paróiste Bhaile Bhúirne, an tAthair Dónal Ó Briain, le clos freisin. Gura fada buan an fear céanna. Seanmóirí ar fiú éisteacht leis! Simplí stuama soiléir.

Tá doimhne agus diamhracht an chreidimh le clos níos soiléire san taifead seo ná sa cheann eile "Go mbeannaítear duit".

Tá éagaoin An Mharbhnadh cumhachtach. Measaim gur ar Aoine an Chéasta a rinneadh an taifeadadh, agus clog toll adhmaid á bhualadh seachas binneas práis atá le clos ar rianta eile.

Achainíocha sollúnta ar fóirithint ó na naoimh agus ón Tiarna.

Ach tugann an dá CD  spás ar leith intinne dom.

Táim ag dul siar ó dheas amárach go Scoil Cheoil an Earraigh i mBaile an Fheirtéaraigh. Go hiondúil tagann sciar den gCór anoir don Aifreann Domhnaigh.

Qui bene cantat bis orat.

Níl ceol agam féin ach is fearrde m'urnaí éisteacht le ceol Chór Chúil Aodha.