Píosaí liom in áiteanna eile:

2022-08-07

An tIolrach Mór

Robert Blyth, after John Hamilton Mortimer
Boat in a Storm at Sea, 1803

Uair éigin i bhfad siar luaigh Máirtín Seoighe ar Twitter an leabhar seo, scríofa ag Pádhraic Ó Domhnalláin. Tá an méid seo luaite in ainm.ie leis "Nuair a nocht Éamonn de Valera dealbh Phádraic Uí Chonaire i nGaillimh ar 9 Meitheamh 1935 is ar Phádhraic Ó Domhnalláin a thit sé labhairt ar shaothar an údair mhairbh. Bhíothas ag aithint gurbh é an scríbhneoir Connachtach ba mhó cáil ag an am é. Fós féin moltar a iarrachtaí ar stíl phróis a fhorbairt."

San díolaim ilchineálach seo tá cruthúnas na hiarrachtaí sin. Is cosúil go raibh na dréachtaí éagsúla i gcló i nuachtáin agus irisí, agus gur chnuasaigh Ó Domhnalláin ar ball iad. Tá meascán de cineálacha scéalta sa leabhar. Giotaí cainte, mar shampla monalóg fear díolta gréithe ar aonach, nó comharsa clamhsánach. Píosaí machnamh faoi lucht siúil na linne sin, nó a leithéid. Scéalta ón stair - Rí deireanach Lochlannach Bhaile Átha Cliath a thit leis na Normannaigh, abair. Trodanna aonaigh. 

Agus ansin dornán scéalta téagartha nach mbeadh sé cruinn aistriúcháin orthu. Is amhlaidh go bhfuil logánú go pointe ar scéalta eachtrúla. Tá an scéal An tIolrach Mór féin bunaithe ar scéal ó Meiriceá - The voyage of the America le Elizabeth Phelps. Ach tá an aicsean - nó ar a laghad áit dúchais na mairnéalach - bogtha go hiarthar na hÉireann agus an scéal corraitheach faoin árthach dá scuabadh gan stiúir ar an mbóchna agus an lánúin óg tragóideach déanta dúchasach. Ní ghabhann sé chomh fada céanna le cuid de na scéalta eile - ceann faoi aistarraingt Napoleon as Moscó, nó scéal fhada le Hoffmann faoi cearrbhachas abair, ach bíonn nasc Éireannach - Gaillimheach - i gcónaí ann. 

Mar a luaigh Máirtín ó thús, tá an chaint spleodrach bríomhar saibhir soléite taitneamhach ann. Tá mé sásta gur chuir mé fios air ón leabharlann, cé gur thóg sé faid gach nfaid teacht chomh fada liom! 

2022-08-04

Lá gréine na blaisféime

 

Níl an foclóir critice ná físe agam chun a cheart a thabhairt do mharana seo Paula Kehoe agus Feargal Ward ar Aifreann na Marbh le Eoghan Ó Tuairisc.

Tá sé ráite in alt léi ag Paula go chreideann sí gur spreag scannán filíocht Uí Thuairisc. Is freagra an saothar seo ar an ndán agus an spreagadh sin. 

Bhí sé le feiceáil (faoi dheireadh!) ar TG4 aréir. Guth Ailbhe Ní Ghearbhuigh ár treorú tríd an marana; scannanú ar Marcus Mac Conghail in Áth Cliath agus Kazuyoshi Meiki i Hiroshima; radarcanna eile le buachaill óg (Tristan Warner?) agus uaireanta a mháthair (? Ríona Ní Fhrighil): ceol aduain le Seán MacErlaine agus Paul Jebanasam. Ní labhrann na h-aisteoirí; seachas guth Ailbhe cloistear blúiríní as an dán agus fuaimeanna eile. 

Radharcanna i mBaile Átha Cliath agus Hiroshima ag freagairt dá chéile - ag gearradh ó radharc go macalla san ionad eile. Radharcanna sráide san dá chathair chomh maith le radharcanna stáitsithe. Aghaidheanna. Dreachanna. Coimhthiú tríd mallghluaiseacht, uilinn ar leith ceamara - bun os cionn fiú. 

Agus ansin na radharcanna seo gearrtha le foinsí scannáin eile mar chuid de marana na scríbhneoirí - scannán 16 mm a rinneadh i Hiroshima roimh 1935 . Freagra ealaíonta Francach ar an ár - Hiroshima, mon amour. - scannán a rinne a údar nuair nach raibh ar a chumas clár faisnéise a dhéanamh. Scannán coiscthe John Huston Let there be light  maidir le fulaingt intinne saighdiúirí Meiriceá. Macallaí de sin ar an dtaobh eile san scannán 他人の顔, (aghaidh duine eile). Blúiríní fáisnéise ag léiriú na hiarmhairtí uafásacha do na daoine. Radharcanna ón gcéad scannán a rinne Seapánaigh tar éis cinsireacht Mheiriceá - 原爆の子 (leanaí an bhuama admhaigh - Children of Hiroshima as Béarla). [Measaim go bhfuil teideal scannáin eile sleamhnaithe uaim. Is ait liom gur baineadh feidhm as teideal Béarla, as Béarla, na scannáin san scriopt. B'fhearr liom dá mbeadh Gaeilge curtha ar an Seapáinis. ].

Tá an collage físe seo, fite le chéile leis na focail a reiceann Ailbhe, iontach éifeachtach chun an corraíl a eascraíonn as an mbuamáil agus a spreag agus a lean é a chruthú san breathnóir. Ach an bhfuil na ceachtanna foghlamtha againn? 

Trom, ach a áilleacht féin ag baint leis an scannán seo. 


2022-08-03

Seilg i measc na nAlp

1913 Saint-Moritz Bobsleigh derby le Albert Ewald

Seilg san Eilbhéis! Seadh, — “Seilg,” an t-ainm is fearr liom. Agus nach mór a chuireas an focal sin i gcuimhne dhom! 

Tar éis léacht Phádhraic Uí Ciardha ar litríocht taistil chuir mé fios ar sciar de na saothair a luaigh sé tríd an gcóras iasachtaí idirleabharlainne.  De bhrí go ndearna na leabharlanna atheagar ar a gcórais, agus de bhrí gur minic leabhair as Gaeilge go domhain sa stóras, bhí orm iad a lorg cúpla uair agus moill mór orthu, ach tá roinnt faighte anois agam. Ar ndóigh, dá mbeinn ag smaoineamh i gceart bheadh Seilg i measc na nAlp ar fáil ó Chorpas ARÉ! Ní eagrán 1913 a fuair mé, ach eagrán a rinne Clódóirí Lurgan i 1980. Eagrán sa chló rómhánach, ar ndóigh - agus pictiúr leis ach iad comhaimseartha leis an eagrán sin seachas stairúil. Is fusa anois teacht ar ábhar a bhaineann le ré a scríofa agus turasóireacht Geimhridh san Eilbhéis ina thús - agus tacaíocht aige gan amhras ón líon mór daoine a bhí ag tarraingt ar na sléibhte ar mhaithe le faoiseamh ón eitinn. Mar a bhí Míchéal Breathnach féin.

Ní marú ainmhithe is ábhar don bpaimfléid ainneoin a theideal. Measaim go raibh brí eile ag Breathnach le seilg anseo - turas i gcomhluadar amuigh faoin aer. Tá sin le tuiscint óna thuras ar bhóithre na smaointe go "Cathair na gCeo (Londain!)" agus é ag smaoineamh ar a chairde sa Chonradh i Londain.

Turas aon lae atá i gceist leis an insint, ón sanatóir i Leisín go láthair eile sna hAlp - Les Diablerets - thart ar dhá mhíle déag tríd coillte agus sléibhte, agus radharc acu ar oighearshruth. Fán bealach tagann an grúpa ilnáisiúnta, atá ag taisteal ar traîneau (carr sleamhnáin á tharraing ag capaill) suas na cnoic agus ar luge (carr beag sleamhnáin) síos le fána, ar rásanna bobsleigh. Cuir síos an Bhreatnaigh ar an rás céanna croí an insint; tugann sé blas iontach ar an eachtraíocht. Tugann sé insint ana mhaith freisin ar an dtaobh tíre, ar an bpobal idirnáisiúnta a bhí cruinnithe, agus ar an siamsaíocht eile a tharraing siad acu féin - sleamhnú ar locha reoite, abair. 

Tá an stíl áit éigin idir stíl an scéalaí agus an stíl a bheadh ag cainteoir deisbhéalach i measc a chairde. Bíonn an ruthag ann nuair is gá - agus is maith a fheileann a leithéid don cuir síos ar spóirt geimhridh sna laethanta luatha laochúla úd. Súil aige freisin don dúshlán roimh ar bpobal a mhair sna críocha sin, agus a raibh baol maidhmeanna sléibhe mar buanchuid dá saolta.

B'fhiú eagrán níos snasta den paimfléid seo a cuir amach - agus más féidir cuir leis as an méid a scríobh sé - go lear altanna más fíor, b'fhearrde fós é.

Tá oiread saibhreas atá ceilte ar leitheoirí na linne seo - ach n'fheadar conas é chuir ina lámha. Tuigim go mbeidh díolam litríocht taisteal ag eascairt as an dtogra a bhí ar bun ag Pádhraic agus daoine eile in Ollscoil Mhá Nuad. 

2022-08-02

Tóraíocht na Dea-Bheatha



Ní bhainim pléisiúr as aon ní, dá mhéad tairbhe a bheadh ann, más ar mhaithe liom féin a d'fhoghlaim mé é. Dá mbronnfaí eagna orm ar an choinníoll go gcoinneoinn agam féin í agus gan í a fhoilsiú do dhaoine eile, is amhlaidh a dhiúltóinn í.
Seinice, Litreacha: 6.4

Is méanar dúinn go bhfuil a chuid féin déanta ag Antain Mac Lochlainn de mhana Seinice! Ón uair go bhfaca mé é ag foilsiú blúiríní gaoise ó na sean údair ar Twitter, bhí mé fiosrach agus nuair a chuala mé leabhar a bheith ar na bacáin aige, shantaíos é.
Bhí mé ag súil le saothar fearacht Focail le gaois. Ach is saothar i bhfad níos luachmhara agus cuimsithí atá anseo - suirbhé ar an bhfealsúnacht, go háirithe an Stua, ag tarraingt ní hamháin as na bun údair, agus sleachta dá gcuid curtha i nglan Ghaeilge soléite, ach ag tarraingt freisin as tuiscintí smaointeoirí ó shin agus smaointeoirí atá i réim anois.
Agus, thar rud ar bith eile, smaointeoireacht agus marana Antain féin, faoin méid a bhaineann sé féin as dá shaol féin. Agus an méid nach bhfuil glacadh aige leis, agus cén fáth. Agus an méid gur gá tuiscint, comhthéacs linne a scríofa, carachtar na fealsamh, agus eachtraí saoil. 
Lán leabhar de ghaois agus marana, agus sleachta úsáideacha ann ó údair sean agus nua. (Beagán díomá orm nár chuir sé Gaeilge ar roinnt de na sleachta a scríobhadh ar dtús i mBéarla. Is trua sin, measaim, mar go ndéanfaí aclú ar an nGaeilge ach é sin a dhéanamh, agus bheadh an léitheoir tumtha sa Ghaeilge. Ach is mionrud sin dáiríre.) 
Is pápaire mé féin, gan amhras, ach mar a d'aithin Antain féin, tá an Chaitliceachas tar éis codanna den fealsúnacht agus a cleachtais a chuir ag fónamh don beatha Críostaí. Ní cúis iontais sin, tá ar aon Weltanschauung dul i ngleic leis an nádúr daonna agus na ceisteanna céanna a chíoradh - agus tá cuid mhaith de na freagraí i gcoitinne ag na machnóirí.
Is fiú go mór an leabhar seo a léamh - sin ráite ag duine ar fearr go mór leis ficsean a léamh, i dteanga ar bith, agus gur beag saothar mar seo atá léite aige i nGaeilge (nó teanga ar bith eile!)





Antain Mac Lochlainn 
232 lch; clúdach bog; 
 978-1-913814-16-8

2022-07-13

Pobal na Gaeilge

Nuair a d'fhreastal mé ar seoladh ardchathrach an leabhair seo, bronn Pádraig cóip léirmheastóireachta orm. Ní dóigh liom gurb mé léirmheastóir a dhiongbhála, ach tá mé ag treabhadh tríd an leabhar ó shin, le bearna nuair a bhí mé as baile ar feadh tréimhse (ní leabhar póca atá ann!). Go bunúsach is léitheoir ficsean mé seachas léitheoir ar chúrsaí sochtheangeolaíocht, riaracháin agus dlí. Ach is cinnte gur údar é Pádraig ar na hábhair sin, agus é sin le feiceáil ar gach leathanach den saothar so-léite (fíú do mo leithéidí de dheargthuata). Ní hé go seachnaíonn sé cruinneas téarmaíochta, ach is amhlaidh go míníonn sé atá i gceist aige sa chaoi agus gur féídir leis an léitheoir a chuid smaointe, áiteamh agus iniúchadh a leanacht.

Ní rud nua an áiteamh go bhfuil an Stáit ag tréigean aidhm caomhnú agus athbheochan na Gaeilge, agus á fhágáil faoi phobal na Gaeilge - acu ag éileamh freisin nach labharfaí leo féin é! 

Mar atá ráite sa leabhar 
Is féidir a áitiú go bhfuil iarracht déanta ag Rialtais Éireannacha pobal na Gaeilge a ionramháil ina phobal imeallach, ní hamháin trí thuiscintí bréagacha de phobal ar an imeall a chur chun cinn, ach trí sheirbhísí Stáit trí mheán na Gaeilge a tharraingt siar de réir a chéile agus trí dhiúltú cleachtais earcaíochta don Stát a chur i bhfeidhm a d'fhreagródh do riachtanais bhunreachtúla teanga. Is féidir le diúltachas i leith cainteoirí Gaeilge san idirphlé idir saoránaigh agus an Stát comhtháthú an phobail a chur ó mhaith.
De réir a chéile, agus go héifeachtúil tá pobal na Gaeilge á dhíchumhachtú ag an Stát.
Ní taobh le háiteamh amháin atá an leabhar seo áfach, mar tá an fhianaise agus a thátal leagtha amach go cúramach agus go pointeáilte. Ba mhór an chomaoin orainn an méid sin ann féin, ach tá Pádraig imithe cúpla céim sa bhreis, agus moltaí sonracha ó thaobh gníomh agus dlí leagtha amach aige chun an cheist a réiteach - rud a bheadh ar mhaithe an stáit chomh maith le pobal na Gaeilge dar liom, mar níl sé folláin go mbeadh cur i gcéill lárnach i féínthuiscint an Stáit.

Ar shlí, léiríonn ról na Gaeilge san Eoraip - ó tháinig deireadh leis an maolú ag tús na bliana seo go háirithe, an feabhas a d'fhéadfadh teacht ar chúrsaí  ach tabhairt faoin nGaeilge a bheith in úsáid i gceart i riaracháin an stáít, agus na buntáistí táinisteacha a bheadh ann do phobal na Gaeilge i gcoitinne, agus go háirithe don seachadadh ó ghlúin go glúin atá riachtanach do bheatha an phobail teanga.

Tá dlúthbhaint ag Pádraig B Ó Laighin le baint amach agus neartú stádas na Gaeileg san Eoraip trína shaothar foighneach pinn agus stocaireachta le blianta fada anois. Tá tuiscint doimhin aige dá réir ar an meíd is féidir a bhaint amach agus conas é bhaint amach.

Cé go bhfuil feabhas áirithe ar Acht 2022 le hais Acht 2003 tá spás go leor fágtha ann don seachantacht agus don méar fhada, mar atá léirithe ag Pádraig san leabhar seo - agus moltaí sonracha curtha chun cinn aige chun dul i ngleic leis.

Ar ndóigh, cuid mhór den fhadhb ná gur fíor bheagán léann a déantar trí mhéan na Gaeilge tar éis na scoile - agus má tá stáitseirbhísigh agus go deimhin múinteoirí dara léibhéal in ábhair éagsúla le bheith ar fáil don phobal, ní mór dóibh oiliúint trí Ghaeilge a fháil ina gcuid sainábhair. Moladh dá réir anseo - go dtógfaí ar an rath atá ar Fiontar i gColáiste Ollscoile Cathair Átha Cliath, agus Ollscoil na nGael a bhunú chun na bearnaí aitheanta a líonadh. Agus bearnaí a aithneofar má leantar moltaí Phádraig maidir le aonad laisitigh de gach Roinn Rialtais a bheadh a feidhmiú trí Ghaeilge, agus a mbeadh cúram sonrach air féachaint chuige go mbeadh an roinn sin ag fónamh ina gcuid oibre do phobal na Gaeilge chomh maith.

Tá súil agam go ndéanfar an leabhar seo a léamh - creidim go mbainfidh lucht dlí, sochtheangeolaíochta agus polaitíochta i bhfad níos mó as ná mar a fuair mise - ach fuair mise go leor.

Agus ba cheart na moltaí a chuir faoi bhráid an rialtas arís agus arís eile!

Aguisín - tá an méid a dúirt Colmcille Ó Monacháin ag an seoladh le léamh ar Facebook anseo



Pobal na Gaeilge: Daonra, Institiúidí, Stádas, agus Cumhacht
Pádraig B. Ó Laighin
Cló na nGael, 2022. 
xvi + 312 leathanach. Innéacs.
ISBN 978-1-8383544-0-4 (clúdach bog, €20)
ISBN 978-1-8383544-1-1 (clúdach crua, €30)

2022-06-24

An Fear Deireanach


Cé go bhfuil cóip crua den leabhar seo le húdar Frankenstein agam le fada áit éigin, ní dóigh liom gur léigh mé é. Plé éigin ar úrscéalta diostóipeacha le mná a spreag mé an leagan Kindle a fháil, measaim. Léigh mé le cúpla lá anuas é.

Tá an réamhrá spéisiúil, cur i gcéill gur aimsigh sí agus comrádaí pluais na banfháithe san Iodáil, agus gurb ann a fuair sí scríbhinn an leabhar seo. 

Duine den uasaicme athair an reacaire, ach é tite i ndrabhlás de bharr andúil san imirt. Droim láimhe tugtha dó faoi dheireadh ag a bhuanchara Rí Shasana, faoi thionchar a nuachair. An mac agus a dheirfiúr tógtha i mbochtaineacht agus a dtuismitheoirí marbh. 

Tá an 21ú aois luaite mar dáta na n-eachtraí, ach is teicneolaíocht na 19ú aois atá fós i réim. I ndáiríre, is scéal é seo a scríobh Mary Shelley faoi dobhrón i ndiaidh bás a fhir, agus is faoina cairde agus gaolta an scéal feictear dom. Byron ina measc. Tá cogadh na Gréige agus na Tuirce fós lárnach sa scéal, agus cé go bhfuil Rí Shasana tar éis éirí as, tá na huaisle fós láidir agus cúrsaí sóisialta mar a bhí in aimsir Shelley féin.

Diaidh ar ndiaidh díorthaíonn plá pobail an domhain, ach is tríd súile líon beag uaisle a fheicimid an tsaoil - an reacaire agus a dheirfiúr tugtha ina measc ag mac an rí, agus póstaí a thugann ionad i measc na n-uaisle dóibh.

Scéal sách ait, ach léargas ar meon an phobail lenar bhain Shelley ann, measaim. Leagan uasal le híseal den daonlathas, a shamhlaíonn an ceannaire dea chroíoch de pór na n-uasal a bheith riachtanach. 

Léargas ann ar phaisean agus searc, agus duairceas a leanann as stuacacht. 

Spéisiúil, ach tá an tsaoil athraithe chomh mór sin nár bhraith mé go raibh todhchaíachas ar bith ag baint leis. 

2022-06-18

Conas caipitleachas faire a scrios


B'é seo mo léitheoireacht eitleáin ar an mbealach go Beirlín ar maidin. Baineann sé le híoróin an scéil gurb ar ghléas de chuid monaplacht amháin de chuid an chaipitleachas faire a bhí mé á léamh, eadhon Kindle de chuid Amazon, cé gur cheannaigh mé ó fhoinse neamhspleách é. Agus ar ndóigh is ar ghléas android agus ar shuíomh de chuid Google tá na smaointe seo a bhreacadh againn. 

Tá Cory Doctorow den tuairim go bhfuil an dá léamh ar eisceachtúlachas teicneolaíochta mícheart. Níl teicneolaíocht iomlán maith, ná iomlán olc. Ach tá fadhb bunúsach leis an smacht reatha ag grúpa beag comhlachtaí air. Is é a thuairim ná go bhfuil - go háirithe i Meiriceá - an reachtaíocht in aghaidh trustaí lagaithe go mór ó ré Reagan. Dá réir, tá monaplachtaí ag fás i ngach réimse, agus iad go minic fite fuaite le chéile agus níos measa fós leis an rialtas. Fágann méid agus líon beag na gcomhlachtaí nach bhfuil saineolas ach ag na feidhmeannaigh arda iontu, feidhmeannaigh a bhí fostaithe ag roinnt de na comhlachtaí faoi seach. Agus is minic ansin na feidhmeannaigh céanna ag obair do na rialtóirí - ach ag filleadh tar éis seal ar na monaplachtaí arís.

De dheasca an líon beag daoine atá i gceist agus an caidreamh eatarthu leanann an dlúthú - agus is deacair é a bhriseadh.

Tuigimid ar fad an dochar a dhéanann na líonraí sóisialta - ag cuir daoine a bhfuil tuairimí baolacha i dteagmháil le chéile. Tá taobh dearfach freisin ann. Is deacair an Pop Up Gaeltacht nó an Dream Dearg a shamhlú gan na meáin shóisialta. 

Is é a mhaíomh nach é go bhfuil argóintí lucht na teoirice comhcheilge feabhsaithe, ná ní hé go dtugann na meáin shóisialta bealaí níos éifeachtaí dul i bhfeidhm ar dhaoine. Cuireann sé daoine le tuairimí láidre imeallacha i dteagmháil le chéile. An rud atá athraithe dar leis ná go bhfuil corbacht agus comhcheilg ann dáiríre, mar sin go bhfuil cuma an réasúin ar teoiricí comhcheilge dá réir. Luann sé scanall úsáid na n-ópóideach i Meiriceá mar shampla - bhí cuma na fírinne ar na torthaí eolaíochta a mhaígh gan dochar a bheith ann. Agus ar ndóigh roimhe sin bhí Tabac Mór agus Ola Mhór ag cuir an eolaíocht as a riocht ainneoin go raibh fhios acu go maith go raibh a gcuid táirgí dochrach.

Faoi láthair tá na rialtóirí ag éileamh go ndéanfadh na comhlachtaí meáin shóisialta níos mó chun fuathchaint agus bréagnuacht a chosc.

Dar leis gurb é sin an bealach mícheart - bíonn ollshonraí agus ollchomhlachtaí de dhíth chun bheith in ann a leithéid a dhéanamh. Agus stopann sé sin na rialtóirí as comhlachtaí a bhriseadh suas. Ach toisc go bhfuil buntairseach méide leis na comhlachtaí, ní féidir le modhanna agus iomaitheoirí nua a theacht chun cinn.

Níl sé ar leas na hollchomhlachtaí an diúltachas a chosc - is mó aird a fhaigheann a leithéid, agus is aird atá á dhíol acu le lucht fógraíochta. 

Aontaíonn sé go pointe leis an mana gur tusa an táirge, mura bhfuil tú ag íoc as - ach nach réiteach íoc as, mar go dtreiseoidh sé sin lucht rachmais, agus go bhfágfaí an chuid eile againn níos mó i dtuilleamaí na monaplachtaí. 

Tá teicneolaíocht faisnéise mar dlúth agus inneach an tsaoil, is bunaithe ar ríomhaire ginearálta atá mórán gach táirge. An réiteach dá réir na iliomad mion chomhlacht in iomaíocht, ach caighdeáin agus prótacal chun go bhféadfaí sonraí a bhabhtáil idir córais agus gléasanna díláraithe. Bhí smacht ag an úsáideoir. 

Téis ciallmhar stuama. Is an éagóir maoine inneall mórán gach géarchéim in aois seo na géarchéime. Níl réiteach ar sin ach dílárú agus cothromas. 

Tá an leabhar ar fáil anseo