23 May 2019

Baoite

Tá Darach Mac Con Iomaire ar thús cadhnaíochta i ndrámaíocht na Gaeilge, ar ardán agus ar scáileán.

Scríbhneoir géarchúiseach. Dhá bhliain ó shin bhronn Amharclann na Mainistreach Coimisiún ar dráma a scríobh. Baoite an toradh. Léiríodh i dtosach anuraidh é san Taibhdhearc. Bhí fonn orm dul siar ach níor éirigh liom. Bhí mé ag tnúth leis an deis é fheiceáil agus thapaigh mé faoi dheireadh Dé Máirt seo caite é.

Tá Darach tar éis ár stair le déanaí a scagadh agus a spíonadh agus leagan dlúth de a chuir romhainn. Tragóid - tragóidí dáiríre — sa chiall bunaidh atá ann. Tréithe na carachtair féin, tréithe a d'fhéadfadh bheith ina suáilcí i gcúinsí eile, a tharraingíonn tubaiste orthu.

Bíonn ar dráma stáitse feidhm a bhaint as cliar bheag chun pobal níos leithne a chruthú. Ceathrar atá anseo, baill aon teaghlaigh. (beirt eile go sealadach, agus go deimhin an lucht féachana féin, i bhfíor thús an dráma agus cruinniú poiblí ar stáitse).

Athair. Mac. Iníon. Cliamhain isteach.

Teannas eatarthu ó thús. Bagairt seachtrach ó chomhlacht fraiceála. An lánúin óg céasta ag aimride. Toradh ar mian clainne a chuir siar ar mhaithe le cúram máthair. Fiacha arda chun íoc as ivf. Gan éifeacht.

Diaidh ar ndiaidh treisíonn na tubaistí agus nochtar rúin a mhíníonn an achrann i gcroí an teaghlaigh. Grá curtha as a riocht ag tubaiste. Táimid soghonta ag an dream a bhfuil grá againn dóibh agus ní bhíonn ach screamh thanaí ar na coilm.

Tugann Diarmuid de Faoite sár léiriú ar chéastacht feargach an mhic Tom. A phéin is a fhrustrachas soiléir i ngach gotha agus béic. Athar fuar faoi smacht ar éigin Pat (Macdara Ó Flatharta). Tá ról níos deacra ag Sorcha Ní Chéide, mar is pian príobháideach nach nglactar leis go poiblí an aimride agus an cailliúint linbh. Chailleamar féin beirt. Bhí muirir mhór ag mo mháthair ach i ndiaidh sin is uile bhí tionchar mór ag a breitheanna anabaí uirthi, ní áirím an mhac a fuair bás go tobann i ndiaidh sé seachtain. Bheadh pian níos doimhne i gceist le haimride, pian nach dtig liom a shamhlú. Pian a chuireann Sorcha i láthair le gothaí beaga éifeachtacha.

Tá ról deacair ag a céile freisin. Idir na frontaí. Ag iarraidh tacú lena bhean ach imníoch faoin dtodhchaí agus baol na fiacha. Gan cumhacht i gcoinne tubaiste breith anabaí. Cuireann Eoin Ó Dubhghaill an streachailt stuacach i láthair go fíor mhaith.

Is téamaí uilíocha iad seo, ceisteanna a bhaineann linn ar fad ach iad treisithe go healaíonta.

Cuireann an dearadh stáitse agus soilse leis an treisiú. Gan trácht ar cheol Maitiú Ó Casaide agus Saileog Ní Cheannabháin.

Léiriú fuinte fiúntach atá ag díol amach an Péacóg oíche i ndiaidh oíche. Agus atá ag mealladh daoine gan Ghaeilge. (Bhí rang Ollscoile Meiriceánach ann an oíche a raibh mise ann agus chuala siosarnach spreagtha uathu. Bhí deis acu ina dhiaidh cúrsaí a phlé le Darach agus an chliar).

Ina fhianaise sin is cúis imní nach bhfuil faic cloiste agam faoi bhreis coimisiún a bheith dáilte.

Cinnte tá obair teilifíse ann (agus obair faighte i Ros na Rún ag an gcliar ar fad i measc rudaí eile).

Ach is scil ar leith atá i gceist le drámaíocht ardáin agus téann sé i bhfeidhm ar dhóigh eile ar an lucht féachana. Éifeachtach.

Faoi mar atá rudaí is gá do gach léiriú lucht féachana a thógáil as an nua.

(Rinne Ciara Ní É ana obair anseo)

Tá súil agam nach mbeidh mé ag fanacht cúig bliana eile ar dhráma gairmiúil san amharclann náisiúnta.

Tá leithéidí Aisteoirí Bhulfin thar barr.

Ach tá scoth aisteoirí agus scríbhneoirí againn agus é dlite dóibh bheith ar ardán a ndiongbhála.

21 May 2019

Herland

Liosta de deich úrscéal ficsean eolaíochta le mná a scaip Nnedi Okorafor ar Twitter a chuir an t-úrscéal gairid seo ar mo shúile. (Bhí ceithre cinn acu léite cheana agam). Tugann ficsean eolaíochta agus samhlaíochta deis scagadh a dhéanamh ar rólanna agus tréithe a bhaineann le hinscne agus collaíocht. Rinne Ursula le Guin é sin go héifeachtach. Céim níos faide a théann Charlotte Perkins Gilman san úrscéal seo, ag samhlú tír ina bhfuil ard sibhialtacht ach nach bhfuil ann ach mná.

Duine de thriúr fear óg Meiriceánach an reacaire. Cairde. Fear saibhir, lothario ceart. Dochtúir agus bitheolaí. Socheolaí an reacaire féin. Tá siad ar thuras taiscéalaíochta i measc na "daoine fiáine" nuair a chloiseann siad ráflaí faoi "tír na mban". Faigheann siad nod nó dhó go bhfuil a leithéid ann agus beartaíonn turas.

Sáite mar atá siad i bhfireannachas tús an chéid seo caite ní féidir leo saol riartha ag mná amháin a shamhlú.

Sin a aimsíonn siad áfach. Tír dúnta isteach ag sléibhte. Maraíodh na fir ar fad dhá mhíle bliain ó shin. Partanaigineas a thug an pobal slán. Iad anois ina hardsibhibhialacht. Garraí torthúil déanta dá tír. Beartas ilghlúin pleanála. Máithreachas coiteann agus siúrachas, oideachas cúramach cnámha a pobail. Idéal álainn. Bhain an údar freang amháin asam nuair a luaigh sí gur "Airiasach" a bhí pobal na mBan. Ar ndóigh ní raibh an smál céanna is atá anois ar an téarma i 1915 ach ba chúis díomá dom an chiníochas.

Úrscéal gairid atá ann, ach tugann an codarsnacht idir an triúr fear, agus an dóigh stuama a phléann Poblacht na mBan leo deis don údar go leor smaointe a chíoradh.

Lón machnaimh spreagúil agus fós úr (faraor) cé gur i 1915 a foilsíodh i dtosach é. Greann éadrom íorónta a ligeann di síolta smaointe tromchúiseacha a chuir beagnach i ngan fhios.

20 May 2019

Spideog spreagúil scéalach

Bíonn dornán ócáid Gaeilge ag Féile Idirnáisiúnta Litríochta Átha Cliath gach bliain. Agus mé ag iniúchadh an suímh féachaint cad a bhí romham i mbliana chonaic mé go raibh Robin Stevens le bheith ag caint freisin. Tá m'iníon gafa le cérinnecháin faoi láthair. Agatha Christie agus a mhacasamhail. Ina measc an sraith úrscéalta seo le Robin Stevens. Cailíní i scoil chónaithe Sasanach sna tríochaidí iad a bleachtairí, duine acu ó Hong Kong. Sin a bhfuil d'eolas agam féin orthu, níl siad léite agam! Ach bhí sceitimíní ar m'iníon agus cheannaigh mé péire ticéad. Is maith go ndearna go luath mar díoladh amach an ócáid.

Sin an toisc a fuair mé mé féin inné in Amharclann Scabhat Smock. Timpeallaithe ag máithreacha agus iníonacha sna luath déaga. Corr bhuachaill ceart go leor, agus dornán athair. Dualgas athartha a thug ann mé agus dáiríre ní raibh mé ag súil le mórán dom féin ann. Bhí dul amú orm.

Cainteoir spreagúil líofa í.

Thug sí cuir síos (léirithe le roinnt pictiúir roghnaithe go cúramach) ar an dóigh a rinneadh scríbhneoir di.

A tógáil neamhghnách. Rugadh i Santa Cruz Mheiriceá í, ach chaith sí mórchuid dá hóige i dteach diamhair Máistir an Choláiste i gColáiste Pembroke Oxford. Teach dorcha inar mheas sí gach rud a bheith ró-mhór di. Uaigneach. Taibhsiúil. Scoite amach ó leanaí eile sa dóigh is gurb éigin spraoi leo a phleanáil go cúramach.

Ba léitheoir í gan amhras. Fearacht a hathair roimpi. A spreag í chun Agatha Christie a léamh — ach iarracht a dhéanamh an phlota a réiteach í féin.

Bhí sí ag scríobh léi ó aois a sé. Printíseacht fhada. Ina measc cumadh scéalta lán paisean agus formad faoina bréagán Sylvanian Families (gné a mheabhraigh Boxland óige CS Lewis dom).

Labhair sí faoin céad úrscéal ina sraith a scríobh di féin mar gur shíl sí é bheith ró ait. An chaoi gur dhiúltaigh gníomhaithe agus foilsitheoirí dó, toisc dúnmharú bheith mí-oiriúnach do leanaí.

Ach gur ghlac gníomhaire agus foilsitheoir leis faoi dheireadh - agus bhí rath air. Oiread ratha gur scríbhneoir lán aimsire í agus ocht leabhar foilsithe sa sraith go dtí seo.

An streachailt a bhí ann idir a post agus a scríobh. (Faraor ní bhíonn an deis ag scríbhneoir Gaeilge éirí as post!)

Roimh glacadh le ceisteanna léirigh sí conas creatlach scéil mistéir a chumadh:
Na gnéithe :
Suíomh
Íospartach
Fianaise
Amhrasáin
Réiteach

Fuair sí moltaí ón lucht féachana do gach ceann acu, ag cuir moltaí ar vóta. Ag tabhairt noda - gur gá an suíomh a bheith dúnta.

Níorbh fada go raibh stiúrthóir scannáin marbh ag oíche oscailte a scannán nua! Sáite ag fear on gcomhlacht a bhí in iomaíocht léi. Formad agus saint !

Ghlac sí go fial agus dáiríre le ceisteanna na mná óga agus thug freagraí ciallmhara stuama. Agus chaith breis is uair a chloig i ndiaidh na hócáide ag síniú leabhair agus ag freagairt ceisteanna aonair.

Teacht i láthair taitneamhach spreagúil. Shamhlóinn gur leasaigh sí síolta an scríobh i measc go leor dá lucht éisteachta agus go mbláthóidh roinnt dá bharr.

Táim thar a bheith sásta gur chuir mé an cheist faoi bhráid m'iníon!

19 May 2019

Préachán, Préachán ar an Áth

Bhí cónaí ar an bhfile Séamus Heaney sa Ghleann Mór lámh le hÁth na Fuinseoige i gCill Mhantáin. I measc a dhánta tá aistriúchán ar dhán Sean Ghaeilge, an Lon Dubh. Rud a thug ainm d'fhéile ceoil agus filíochta a bhí ar bun sa bhaile an deireadh seachtaine seo. 
        Int én bec
        ro léic feit
        do rinn guip
        glanbuidi:
        fo-ceird faíd
        ós Loch Laíg,
        lon do chraíb
        charnbuidi.
Bhí ceolchoirm ar leith ann do cheoltóirí óga áitiúla san Ionad Oidhreachta atá ainmnithe as Heaney. Ó éan dubh eile a fhaigheann Préachán a n-ainm - triúr ceoltóir traidisiúnta, Rachel Ní Dhufaigh (cláirseach),  Jack Ó hAonghusa (Feadóg mhór, bodhrán - nár sheinn sé - agus guth) agus mac liom, Fionn Ó hAlmhain (feadóg mhór,, píb uilleann, Viola da Gamba, guth). Sular tháinig siadsan ar an stáitse áfach bhí fear óg eile air, atá ag staidéar ar ardscoil cheoil  Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Cliath mar atá an triúir.

Teanór é Stephen Walker agus chan sé roinnt Lieder le tionlacan méarchláir, as Iodáilis, Béarla agus Gearmáinis.  Taispeántas snasta a thug sé uaidh agus líon a ghuth an seomra.

Deirtear nach bhfuil ceol ag Préachán
Ach níl sé ceart ná cóir sin a rá

(Mo leithscéal le Tadhg Mac Dhonnagáin as a fhocail a ghoid) Thaitin ceol an go mór liom. Ach chuaigh an cuir i láthair i bhfeidhm orm freisin, an dóigh ar chaith siad caideanna chuig a chéile agus iad ag cuir na píosaí i láthair. "Giotár le bogha" an Viol dar le Fionn agus é féin agus Rachel ag déanamh tionlacan ar Jack ag canadh amhrán agóide Close the coalhouse door. Chan Fionn Cuaichín Ghleann Néifinn. Sheinn siad scata port agus ríl freisin. Comhcheol cuanna. Snas air.

Chuireadar clabhsúr leis an choirm tríd Stephen a thabhairt ar ais agus amhrán a chum Anraí VIII roimh teacht i gcoróin dó a sheinm - 'Pastyme With Good Companye'

Is cinnte gur deá chomhluadar iad chun tráthnóna nó níos mó aimsire a chaitheamh leo!

08 May 2019

Máthair an Fhiaigh


Ar lá na Filíochta le déanaí tarlaíonn sé go bhfaca mé físeán de Dhairena  Ní Chinnéide ag reic filíochta faoi dhó. Dán faoin nGaeilge le Mícheál Ó hAirtnéide, agus dán dá cuid féin ag léiriú ómós do Sheoirse an Chaifé Liteartha. 

Spreag sé sin mé le súil a chaitheamh ar seilf (bheag) na Gaeilge i leabharlann Mhullach Íde. Bhí súil agam rud éigin le Ó hAirtnéide a aimsiú mar nach bhfuil faic dá chuid léite agam (tá sé iarrtha agam ar iasacht idir leabharlainne). 

Tá scríofa agam cheana faoin Trodaí, cnuasach dá cuid a léigh mé traidhfil blianta ó shin. 

Bhí na dánta sin trodach don gcuid is mó, streachailt an ghrá agus an tsaoil. 

Carraig mara i gCorca Dhuibhne is ea Máthair an Fhiaigh (Go gcosnaí Dia tú ar an fiach is a mháthair!) 

Tá sciar de na dánta seo ar maos i ngrá d'Iarthar Dhuibhneach, áit dúchais an fhile as a bhfáisceann sí neart agus neart filíochta. (Ceantar atá siúlta go minic agam féin agus mo chroí istigh ann). 

Tá rannóg eile lán le grá máthartha dá mac. 

Ceann eile fós ag ceiliúradh go macnasach tig dá cuid féin a bheith aici faoi dheireadh agus í in ann é chuir in oiriúint di féin de réir a toighis. 

Rannóg faoi thréimhse oibre san Eoraip. 

Níl na nótaí dorcha in easnamh go hiomlán ach ar an mórgóir is ceiliúradh ar aoibhneas na beatha an cnuasach seo. Ardú meanman. 

(Corr amharc a chaith mé ar a leaganacha Béarla, nuair a bhí mé éiginnte faoi fhocail.)

Táim sásta gur ghéill mé don spreagadh! 





 Máthair an Fhiaigh/The Raven’s Mother 
 Dairena Ní Chinnéide
 Cló Iar-Chonnacht
Tagairt: 9781905560271 

07 May 2019

Go dtí an lá bán

 Go dtí an lá bán 
Cnuasach gearrscéalta
Máire Dinny Wren
Máirín Uí Fhearraigh    
Brighid Ní Mhonacháin
Síle Uí Ghallchóir

Tháinig cóip léirmheasa den cnuasach láidir gearrscéalta mo threo. Saothair a fuineadh as obair Chiorcail Scríbhneoireachta Ghaoth Dobhair.

Scéalta atá ag tarraingt as taithí saoil agus béaloidis. Cuimhní ar na trioblóidí agus ar thréigeadh Oileán Gabhla. Scéal chaoin faoi lánúin ag dul ó aithne a chéile de bharr néaltrú a bheith ar an mbean.

Scéalta láidre corraitheacha.

Tá leabhar foilsithe ag Máire Dinny Wren ó shin agus leaganacha de roinnt de na scéalta seo ann. Fuair mé amach ó Eoghan Mac Giolla Bhríde go bhfuil cnuasach i gcló ag Brighid Uí Mhonacháin freisin agus tá sé iarrtha ón leabharlann agam.

Déanann an teach foilsitheoireachta Éabhlóid cúram ar leith de chanúint Thír Chonaill agus tá saibhreas ar leith cainte chomh maith le scéalaíochta sa leabhar seo. Cuireann sé go mór leis go bhfuil dhá CD ag dul leis agus réimse daoine ag léamh na scéalta go taitneamhach soiléir.

Saothar thar a bheith fiúntach.

03 May 2019

Bis orat qui bene cantat

Tar éis titim bhalla Bheirlín fuair Thomas Richter, ealaíontóir, cuireadh taispeántas dá shaothar a chuir ar bun sa Ghaillimh. In Áras na nGael más buan mo chuimhne. Bhí an bhean a bhfuilim pósta léi i measc an dreama a chuaigh siar don seoladh. Tholg sí spéis sa cheol Gaelach.

Ag an am is ceol na meánaoiseanna a bhí á sheinm aici, ach go raibh ceol eaglasta á seinm roimhe sin aici. Rud a mheall isteach san eaglais Liútarach í agus í sna déaga déanacha.

An spéis sa cheol Gaelach a thug isteach i tábhairne Éireannach i mBeirlín í. Tnúthán an dúchais a d'fhág mise san áit céanna. Cinniúint? Pé scéal é chuamar le chéile chuig Féile ceoil Albanach san HdK go gairid ina dhiaidh sin. Catherine Anne MacPhee a rá go raibh thart ar dhá mhíle duine sa halla. An líon céanna a bhí ar a hoileán dúchais. Nár chan sí riamh d'oileán iomlán...

As an suirí d'eascair pósadh. As an bpósadh triúr clainne. Fionn duine acu.

Más buan mo chuimhne is leis an bhfeadóg stáin a thosaigh sé féin agus a dheartháir níos sine. Fearacht go leor.

Tá sé de nós againn ó 2003 saoire a chaitheamh i gCorca Dhuibhne. Is ann a casadh Con Durham, beannacht Dé lena anam, ar Fionn agus bhí sé spreagtha ag an bpíb uilleann. Tharla sé go raibh foireann cleachtadh píb ag Uta ón uair úd i mBeirlín agus chrom sé ar foghlaim. Fuair sé a chéad ceachtanna ó Chon agus muid ar saoire thiar. Bhí sé sáite i gcúrsaí Comhaltas Ceoltóirí Éireann. Agus píobaireacht. Seachtain Willie Clancy i Sráid na Cathrach. Seo siúd is uile.

Áit éigin fán mbealach thosaigh sé ag canadh corr amhrán sean nóis.

(Bhí meascán ceoil i dtólamh le clos tí s'againne, Raidió na Gaeltachta agus carnán CD ilchineálach)

Ba léir gur le ceoil a rachadh sé san ollscoil. Agus rinne. Ceol traidisiúnta i DIT (Ollscoil teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath anois).

Uair éigin chuala duine éigin ag canadh é agus shantaigh a dhord don Claiscideal Clasaiceach. As sin fuadaíodh isteach i gcúrsaí Opera é.

Tá sé i mbliain na céime faoi láthair. Agus ag cleachtadh le cór Opera Ireland don Zauberflöte. (Ceol a chloistear go minic tí s'againne. Bhí a mháthair i gcór na leanaí sa Staatsoper fadó agus fonn uirthi Papageno a tarrtháil ó lámh a chuir ina bhás féin... Ein Mädchen oder Weibchen....)  Ag scríobh tráchtas. Ag ullmhú do scrúdaithe. Gnóthach....

Ach aréir bhí mé in Eaglais Naomh Lorcán ar champas nua OTÁC. Fuinneog ghloine. An Croí Ró Naofa sa lár. Naomh Lorcán ar ar chlé uaidh. Naomh Dymhna ar a dheasláimh. Meabhrú gur ospidéal meabhairghalair a bhí i nGráinseach Gormáin tráth.

Bhí an Cumann Claiscidil ag cuir Aifreann Shollúnta Rossini i láthair. Tionlacan piano agus harmonium.

Bíonn Aifreann Laidine sa séipéal áitiúil maidin Sathairn agus éistim measartha minic é. Aifreann íseal gan cantaireacht gan amhras. Fágann sé áfach go bhfuil taithí agam ar Ghréigis an Kyrie, agus ar Laidin an Gloria, Credo, Sanctus. Tá an Salutaris Hostia féin cloiste measartha minic agam (éistim le cantaireacht Greagórach scaití).

Tá tuiscint measartha agam ar bhrí na focail. Ar ndóigh tá na paidreacha cloiste na céadta uair as Gaeilge, Béarla agus Gearmáinis agam.

Ar dhóigh éigin áfach tá sollúntacht ar leith ag baint leis an Laidin.

Chóirigh Rossini nathanna agus frásaí ar leith, agus bhí píosaí áirithe á chanadh ag amhránaithe aonair nó grúpa amhrán aonair.

Níl fhios agam cé chomh domhain agus atá creideamh na n-amhránaithe, an ag guí chomh maith le ag canadh a bhí siad. (Ní bhaineann sé liom ar aon nós).

Ach bhí an oiliúint opera ag roinnt acu soiléir sa chur i láthair, in athchanadh nath cóirithe.

Bhí aria ag Fionn féin tógtha thart ar na focail Quoniam tu solus sanctus, tu solus altissimus, Jesu Christe (mar is tú amháin is naofa, is tú amháin is ró ard, Íosa Críost).

Chan Naho Koizumi soprano O Salutaris Hostia ina haonar freisin. Go gleoite. Le brí agus fuinneamh.

Mar sin, domsa, is taithí ar chúpla leibhéal a bhí ann. Daidí mórtasach. Éisteoir. Creidmheach.

Cáid cach ceól co cruit. (uasal gach ceol go gcomparáid le cruit é) a dúirt ar sinsir.

N'fheadar. Thabharfainn an chraobh don nguth oilte. A ardaíonn meanma. Go flaithis uaireanta.

Bis orat qui bene cantat. Urnaí faoi dhó a dhéanann an té a chanann go maith.

Nath a luaitear le hAibhistín.

02 May 2019

Adios

Tá dearmad déanta anois agam cén tagairt go díreach a phrioc mé le fios a chur tríd an leabharlann ar saothair Tharlach Uí hUid.

Díolaim dánta a tháinig mo threo i dtosach "Rachtanna". Níor bhain mé mórán adhmaid as. Ró theagascúil, mhothaigh mé. An ceacht ró fhollasach.
Níor bhain sé geit filíochta asam.

Scéal eile an úrscéal Adios. Lonnaithe i Mallorca ach Béal Feirste tús na trioblóidí mar chúlra. Scéal grá agus cailliúint a nochtar diaidh ar ndiaidh fad is atá an reacaire ag titim i ngrá athuair, agus ag an am céanna ag iarraidh úrscéal díoltais lonnaithe sna trioblóidí a scríobh. (Beidh spéis ag Aodhán Ó Deá sa bhfíric gurb caitheamh an Fháinne a tharraing aird an stuaire ar reacaire an scéil).

Tá snáithe iomadúla an scéil fite go maith le céile, agus úsáid éifeachtach bainte as Mallorca mar shuíomh, George Sands agus Chopin úsáidte, bia agus (go leor) deoch, turasóirí idir Éireannach, Sasanach agus Poncánach úsáidte go maith.

Na scéalta foilsithe mír ar mhír, ár dtuiscint ar an reacaire agus go deimhin a thuiscint ar féin ag doimhniú caibidil ar chaibidil.

Thaithin sé liom agus tá súil agam anois na dírbheathaisnéis a léamh.

Is mór an peaca nach bhfuil leabharlann cuimsitheach de leabhair Ghaeilge san ardchathair. Táim ag brath ar iasachtaí idir leabharlanna, crannchur ar bhealach mar nach mbíonn fáil i gcónaí ar an leabhar atá uaim. Nó go nglactar leis an iarratas (a chaithfear cuir ar leabharlann ar leith) ach nach mbíonn toradh. B'éigean dom dhá iarratas a dhéanamh chun Adios a fháil.

29 April 2019

Siúlach scéalach, ag siúl ar chonair scéalta eile

San eagrán reatha de Comhartaighde.ie tá alt ag Pádraig de Paor faoi pléisiúr na léitheoireachta taisteal. Chuir sé ag smaoineamh mé faoi phléisiúir eile, an toise breise a chuireann léitheoireacht faoi ait, in úrscéal abair, le bheith ag taisteal ann. Nó an chaoi a measctar cuimhní cinn ar thuras le cuimhní cinn ar léamh chun cuimhní eile a chruthú.

Agus mé ag siúl amach léi chuir mo nuachar anois in aithne dom dhá rud atá fite fuaite le chéile i mo chuimhní agus samhlaíocht.

Scríbhinní Adalbert Stifter agus siúlóidí sa tSeic.

Cé gur Gearmáinis a scríobh Stifter ba Boihéimeach é (tá lár na hEorpa ilteangach ilchineálach le fada). Tá mórchuid dá scéalta lonnaithe sna cnoic idir an Ostair anois agus an tSeic anois.

Agus cónaí orainn i mBeirlín, bhí siúlóidí sa tSeic cúpla uair an chloig chun siúl ar an traein. Is iomaí deireadh seachtaine a chaith muid ann, ag siúl, ag ithe is ag ól.

Chaith muid tréimhse níos faide saoire ann tráth freisin, ag dul go Český Krumlov  (Krumau) agus  České Budějovice (Budweis) ach freisin go Horní Plána (Oberplan), áit dúchais Stifter. Shiúlamar an ceantar, go dtí áiteanna atá luaite ina shaothar fearacht an Dreisesselstein (cloch na dtrí suí) atá san áit a dtagann an Ostair, an Bhaváir agus an tSeic le chéile. Nó an loch, draíochta más fíor, Plöckensteinsee. (Ainmneacha Gearmáinise mar a bhí ag Stifter is túisce a thagann chun cuimhne).

Tírdhreach crannach sléibhtiúil. Iarsmaí spéisiúla obair daonna na céadta bliain, a bhfuil cuir síos orthu i saothar Stifter. Tithe na fíodóirí, leath adhmaid agus leath cloch. Bhíodh an seol sa chuid adhmaid mar bhaineadh sé croitheadh as an teach.

D'fhág tragóid agus mioscais an Treas Reich go bhfuil Gearmáiniseoirí díbeartha as an gceantar anois, ach tugtar aitheantas do Stifter fós. Agus anois agus an cuirtín iarainn ar lár tá daoine a díbríodh ag filleadh ar chuairt agus ag athnuachan iarsmaí a sinsear. (ní dóigh gur gan teannas sin). Eaglaisí, reilig agus leaca cuimhne.

Dúlra agus saothar daonna le feiceáil ag an turasóir, mar sin.

Tá leabhair Stifter ar ár leabhragáin le fada, bhí siad ag mo nuachar. Ach cúpla bliain ó shin fuair mé a shaothar don Kindle agus léigh go leor de, roinnt de don gcéad uair.

Tá loinnir na seirce is na hóige ar na cuimhní seo.

Ba mhaith liom filleadh ar an gceantar. Bhí rún agam sin a dhéanamh dhá bhliain ó shin nuair a bhí seachtain idir dhá ócáid sa Ghearmáin. Bhí sé beartaithe agam taisteal, de shiúil na gcos den mórchuid, idir Český Krumlov agus Passau na Gearmáine. Theip ar an bplean mar gur fhág mé ró mhall é lóistín a lorg agus bheadh an chostas ró ard dom.

Níl an plean dearmadta agam áfach agus tá súil agam go mbeidh deis agam na cnoic a shiúl agus meabhrú ar scéalta Stifter ina áit dhúchais.

27 April 2019

Bliain na nAmhrán

Don tuismitheoir atá ag tógáil clann le Gaeilge scoite amach ó chroí phobal na Gaeilge, tá áiseanna fearacht CD an-luachmhar. Bhí an céad cóip de Bliain na nAmhrán agam deich bliana ó shin agus mé an-sásta leis. Amhrán nua atá i gceist, iad ag plé le séasúir na bliana. Tadhg Mac Dhonnagáin a chum iad don gcuid is mó, le cabhair ó John Ryan, agus Tadhg a chan iad le cabhair ó roinnt paistí.

Anois, deich bliana níos déanaí tá eagrán iomlán nua curtha ar fáil agus leabhar ag dul leis leis na focail ar fad ann. Tá an CD álainn – chomh maith le Tadhg agus a iníon Róise tá Caitlín Ní Chualáin ag canadh, agus leanaí ó Scoil Sailearna i nGaeltacht Chonamara.

Tá sé an-tábhachtach go gcloisfeadh leanaí leanaí i nGaeilge!

Is seod atá sa leabhar féin. Tá cáil ar Futa Fata as feabhas a bpictiúrleabhar, agus san leabhar seo tá gach ráithe maisithe ag duine ar leith den gcliar cumasach sin – Christina O'Donovan (earrach), Brian Fitzgerald (samhradh), Tarsila Krüse (fómhar) agus Jennifer Farley (geimhreadh).

Cuireann na pictiúr go mór leis na focail agus tá greann agus gean sna hamhráin – taitneoidh siad go mór le óg agus sean. Beidh an leabhar an-oiriúnach do scoileanna chomh maith le do theaghlaigh ina bhfuil na páistí ag foghlaim Gaeilge sa bhaile.

Údar: Tadhg Mac Dhonnagáin/John Ryan
Léaráidí: Tarsila Krüse, Jennifer Farley, Christina O’ Donovan agus Brian Fitzgerald.
ISBN: 9781910945216
Foilsitheoir: Futa Fata
Aois: 4+ years

Foilsíodh an píosa seo i dtosach ar Gobblefunked.com 31 Eanáir 2017

Bí ag spraoi liom


Tuigeann Sadhbh Devlin, mar mháthair ar chúpla iníon spleodracha fuinniúla, agus mar duine féinfhostaithe an streachailt a bhíonn idir cúraimí an lae agus am chun spraoi le do leanaí. Tá an tuiscint sin fite fuaite san scéal álainn seo, agus freisin tuiscint domhain do dhearcadh an pháiste ar an gceist. Tá freisin an-thuiscint ann do chumhacht na samhlaíochta. Leabhar atá anseo le léamh le do leanbh; agus cuireann léaráidí Tarsila Krüse go mór leis an scéal; ag leathnú amach abairtí simplí go samhlaíoch. Bláthaíonn samhlaíocht Luna (an pháiste) sna pictiúr seo, agus í ar iarraidh dul i ngleic leis an easpa ama ag a máthair di.

Cuireann albam pictiúr í ar chonair smaointe chun buaileadh le Mamaí agus í óg – agus aimsíonn Mamaí an spás atá de dhíth chun díriú ar a hiníon.

Tá frídín amhrais ionam áfach – beidh sé deacair ag tuismitheoirí an scéal seo a léamh gan mothú beagán ciontach, mar is cinnte gur beag duine againn a éiríonn leo droim láimhe a thabhairt do chúraimí an lae agus díriú go hiomlán ar ár bpáistí.

Léiríonn an leabhar gur fiú é dhéanamh, agus seans go dtabharfaidh sé misneach do pháistí agus do thuismitheoirí – is cinnte go bhfuil lón samhlaíochta ann!

Údar: Sadhbh Devlin
Léaráidí: Tarsila Krüse
ISBN: 9781910945315
Foilsitheoir: Futa Fata
Aois: 3-7 bliain

Foilsíodh é seo i dtosach ar Gobblefunked.com ar 11 Deireadh Fómhair 2017.

An Billiúnaí Beag

Máirín Ní Mhárta a chuir Gaeilge ar an saothar seo de chuid David Walliams. D’éirigh go seoigh léi an scéal greannmhar easurramach spleodrach a thabhairt slán. Ní hamháin go bhfuil an scéal aistrithe, ach san méid is féidir tá sé logánaithe aici, ainneoin go bhfuil iarsmaí dá dhúchas Sasanach nach bhfeadfaí déanamh dá uireasa.

Folaithe san scéal faoi athair agus mac atá éirithe fíor saibhir go tobann tá scéal dáiríre faoi srianta an airgid, tábhacht an chairdeas agus an grá – rudaí nach féidir a cheannach. Rudaí a bhfuil meas agus am riachtanach chucu.

Tá greann Walliams ainrialach ainsrianta agus bainfidh leanaí sult as an bhfiántas easurramach.

Tá ruthaig fada d’fhocail áiféiseacha agus ainmneacha níos áiféisí fós.

Tá scigaithris ar mhúinteoirí chruálacha agus bulaithe bréana.

Ar pháipéar leithris atá saibhreas muintir Práta bunaithe, agus de bharr fabht leis a chailleann siad a gcuid maoine. Fágann an ghné sin scóip don uafás greann leithris, gné eile a chuirfidh leanaí áirithe ag gáire.

Mar sin féin, is cineáltas agus meas a thugann fuascailt an scéil agus a shlánaíonn athair agus mac.

Tá cloiste agam go bhfuil lucht leanúna Walliams a bhfuil Gaeilge acu ag tnúth leis an leabhair; ní bheidh díomá orthu!

Cuireann bunléaráidí Tony Ross go mór leis an spraoi.

Clochmhíle eile sáraithe ag Futa Fata.

Údar: David Walliams
Aistritheoir: Máirín Ní Mhárta
Léaráidí: Tony Ross
ISBN: 9781910945254
Foilsitheoir: Futa Fata
Aois: 8+ bliain

Foilsíodh é seo i dtosach ar Gobblefunked.com ar 6 Márta 2017

An Bhanríon Bess agus Gusaí Gaimbín

Finscéal dár ré atá san leabhar ghleoite seo inár sholáthar Biddy Jenkinson na focail agus Ríbó na pictiúr.

Tá Banríon Bess agus a comhluadar cait ag maireachtáil go síoch i Lios na gCat, ardmheas ag a comharsana daonna i mBaile an Leasa orthu.

Ach faigheann Gusaí Gaimbín, fear gnó neamhscrupallach seilbh ar mhaoin Bhaile an Leasa agus é i gceist aige an Lios a scrios agus Casino ollmhór a thógáil. Mar is iondúil tá na boic móra daonna – an TD, an Comhairle Contae agus araile, meallta aige lena chuid ‘forbairt’. Tá brú ar féin freisin mar go bhfuil airgead ar iasacht aige ó bhithiúnaigh – Fifó Fum ina measc. Cuireann na cait agus an cosmhuintir ina choinne agus is iomaí corr sa scéal go deireadh, an ceantar agus an alltar a comhoibriú le scéiméireacht Ghusaí agus a chomhbhithúnach an foghlaí mara baineann Sciní Goleor a chuir ó rath. An Cat Mara a bhunaigh an lios, agus tá ról lárnach ag catapais – cait ar féidir leo snámh – sna heachtraí, agus tuileann siad ardú céime is urraime dá bharr.

Tá an insint bhríomhar agus lán de imeartas focail a bhainfidh leanaí an-sult astu – iad ilteangach, Fraincis sa chumasc chomh maith. Tá léaráidí ghleoite de chuid Ríbó ar gach leathanach.

Tá an leabhar oiriúnach le léamh ós ard, ach bainfidh léitheoirí neamhspleácha an-tairbhe as freisin.


Údar: Biddy Jenkinson
Léaráidí: Ribó
Foilsitheoir: Coiscéim
Raon aoise: 9-12 years

Foilsithe i dtosach 13 Nollaig 2016 ar Gobblefunked.com

26 April 2019

Raidió na Gaeltachta agus mise

Le roinnt blianta anois ní éistim dáiríre ach le raidió na Gaeltachta. Anois is arís (ag an deireadh seachtaine nuair atá spórt ar RnaG nó má tá mé i gcarr mo nuachar agus clár cainte ar siúl) bíonn Lyric FM ar siúl. Ach ó thaobh eolas de is Raidió na Gaeltachta amháin a fhaigheann cluas éisteachta uaim.

Na polaiteoirí féin, is lú bladar a chloistear astu as Gaeilge (ceal cleachtadh is dócha).

An rud atá suntasach domsa áfach go bhfágann an riachtanas duine le Gaeilge a aimsiú gur iondúil gur duine le heolas faoi leith agus dearcadh úr ionraic a chloistear san agallamh.

Seachas iriseoir iompaithe ina chomhairleoir caidreamh poiblí, ag fuineadh agus ag múnlú teachtaireacht ar mhaithe lena mháistrí.

Fear cathrach mise agus níl fréamhacha ná dáiríre nasc Gaeltachta pearsanta agam. Is fíor go mbíonn saoire bhliantúil á chaitheamh againn in Iarthar Dhuibhneach le blianta fada, ach is de thaisme a tharla sin. Agus is an tírdhreach dáiríre is cúis lenár oilithreacht bhliantúil.

Lochtaítear RnaG go minic as bheith "ró áitiúil".

Ní aontaím.

Is é láidreacht Raidió na Gaeltachta gur raidió pobail atá ann, agus a cuid craoltóirí ina dhlúth agus inneach sa phobal. Iad go minic gníomhach i ndul chun cinn a pobail. Tuiscint dá réir acu ar mhianta agus riachtanais a bpobail.

Cinnte, pobail bheaga scoite amach atá i gceist. Fadó ó Bhaile Átha Cliath na cinntí agus cumhachta. Tá gach polaitíocht áitiúil áfach agus tugann na cláracha áitiúla ardán don bpobal a chloistear scaití san ardchathair.

Ní minic a chloisim féin leithéidí Iris Aniar, Barrscéalta nó an Saol ó Dheas de bhrí go mbím ag obair le linn dóibh bheith ar an aer.

Ach cloisim scaití iad. Agus is fiú cluas éisteachta dóibh. Ba ola ar mo chroí mar shampla na comhráití samhraidh a bhíodh idir Michelle Nic Grianna agus an gasúr Hiúdaí Mac Gairbheith.

Bhí eachtra cosúil leis le déanaí nuair a bhuail Helen Ní Shé saol ó dheas, laoch de chuid RnaG, le leanaí ó Scoil Naomh Erc a raibh cinneadh déanta acu rothaíocht ar scoil.

Bíonn comhráite níos troime ann - agallamh tuisceanach Helen Ní Shé le hEmma mac Mathúna, abair, beannacht Dé lena hanam.

Scéalta áitiúla ar scéalta náisiúnta iad. Is mór agam leathanach Gaeilge RTÉ, áit a tharraingíonn Siún Ní Dhuinn m'aird ar seoda a bheadh caillte agam.

Ar ndóigh (agus tá an chlú sin orm de dheasca an iliomad teachtaireacht liom a léitear amach) is móidín de chuid Tús Áite mé. Agus Cormac ag a  Cúig roimhe. Agus Glór Anoir roimhe sin.

Tuigim go bhfuil go leor nua chainteoirí agus Gaeil uirbeacha nach sásaíonn RnaG iad.

Nach dá toighis na cláracha ceoil (is breá liomsa iad. Seachas nuair atá barraíocht Ceol Tíre....)

Is aoibhinn le mo nuachar iad. Agus le m'iníon a thugann Raidió na Blabarála air nuair a mheasann sí barraíocht cainte bheith ann.

Tá spás do chineálacha eile raidió as Gaeilge. Ach ní lagú ar na rudaí atá láidir anois an freagra.

Tá féidearthachtaí sna cainéil dhigiteacha.

Tá ceannródaíocht léirithe ag an bpodchraoladh Beo ar Éigean freisin. (móidín mé).

Ach fágtar ag pobail na Gaeltachta a raidió pobail. (agus cuirtear acmhainní cuí ar fáil).

Sin mo racht go n-uige seo.

25 April 2019

Síolscéalta


Sraith teilifíse gleoite atá anseo. Chaith Paula Kehoe agus a foireann bliain leis an ngarraíodóir Aonghus Chóil Mhaidhc agus é siar is aniar idir a gharraí féin in Indreabhán, tollán ar cíos sa Spidéal agus margaí agus bialanna chun luach saothair a bhaint amach. Baill teaghlaigh agus spailpíní deonacha idirnáisiúnta WWOOF ag saothrú na talún leis go cúramach ar an sean dóigh. Aoileach agus feamainn mar leasú. Spléach ar an aimsir (agus cráite ag triomach an tsamhraidh!) 

Grá domhain don ithir ar tógadh air é, fillte ón gcoigríoch diongbháilte slí beatha a fháisceadh as an mórchuid cloch is gannchuid cré. Leas a phobail agus na cruinne a dhéanamh. Idéalach ach stuama. 

Scannánú cúramach aireach. Gan mórán ceoil. Tírdhreach álainn. 

Lón machnaimh! 

Tá súil agam go mbeidh rath ar streachailt Aonghusa agus go mbeidh ar a chumas tollán dá chuid féin a thógáil go luath agus bonn níos fearr a chur faoina ghnó! 





Síolscéalta — Saoi Media

Nóinín stoite

Scéal dhá leath, reicthe i saorvéarsaíocht ag beirt reacaire. 

Sa chéad leath, cloisimid ó Nóinín. Gnáth déagóir. A mhothaíonn faoi chúng ag an scoil. Faoi chois ag na cailíní áille. Ach tá cara maith aici, Eimear. Agus tá a fón aici agus an idirlíon. 
Castar buachaill uirthi ann. Blaisimid a sceitimíní agus an spéis agus an grá ag bláthú. Grá gan choinne mar go mothaíonn sí ró ghnách, le hais na cailíní áille. Ach seo anamchara a thuigeann í. Cuireann an chaidreamh nua ding sa chairdeas le hEimear. Is deacair grá a roinnt... 

Fonn uirthi buaileadh lena searc san fíor saol, feiceáil an féidir an aisling a fhíorú... 

Ag Eimear atá an reacaireacht anois, an aisling iompaithe ina thromluí agus Nóinín ar iarraidh. 

Bíonn Eimear báite sna mothúcháin dorcha ar fad a leanann tubaiste. Eagla, fearg, brón, ciontacht. 

Ach aimsíonn sí misneach freisin. 

Tá an saol contúirteach. 

Is maith liom an tátal a bhaineann Máire Zepf tríd Eimear as. Tá baol ann. Ach ní ar íospartaigh atá an locht. Tá gá le hairdeall ach ní le cúlú faiteach eaglach. Dóchas le súile oscailte. 

Mar sin féin, cé gur do m'iníon a cheannaigh mé an leabhar, is dóigh liom go bhfanfaidh mé bliain nó dhó, go dtí go mbeidh sí níos giorra d'aois Nóinín is Eimear sula dtugaim di é. 

Tá píosa spéisiúil scríofa ag Máire féin ar writing.ie faoin leabhar.

Fáiltím roimh an leabhar seo. Tá easpa leabhair do dhéagóirí as Gaeilge agus seo saothar dea-scríofa tráthúil.







Máire Zepf
Nóinín
Cois Life
ISBN: 978-1-907494-94-9

24 April 2019

De labore Proinsias

Fuair
mé blaiseadh den úrscéal seo ag ócáid san siopa leabhar. Spreagadh goile a spreag mé chun cuairt a thabhairt ar eaglais San Pietro in Montario áit a bhfuil eachtra tábhachtach sa scéal. 

Scéinséir den scoth atá anseo. Is léir an taighde a rinne Proinsias mar go gcloíonn an scéal tríd síos le fíor stair. Ach go bhfuil rud sa bhreis curtha aige leis, casadh nó sonra ar mhaithe leis an scéil. Dhá eagraíocht comhcheilge in adharca a chéile. Dream acu fréamhaithe in idéil na hEaglaise Ceiltí agus ag iarraidh an pápacht a scrios. Na Céilí Dé baiste acu orthu féin. An Nobilita Nera (na hUaisle Dubha) ina gcoinne, ag saothrú faoi rún chun an pápacht a chosaint. Gnáth pholaitíocht eaglasta freisin. Tairngreacht Malachy mar snáithe tríd. A thuarann deireadh go luath leis an bpápacht.... 

Iriseoir Éireannach ar sos gairme a thagann ar eachtra gan choinne agus a bhíonn idir na frontaí. Sáite ann dá ainneoin, mar fhinné ar taca é do dhream acu ach contúirt do dhream eile. Ach é amhrasach fúthu uilig. 


Cúl scéal iontach faoi Cholm Chille agus a faoistin, a aimsítear agus a chuireann corr sa scéal. 

Deireadh drámata agus na cairdinéil atá bailithe chun comharba Pheadair a roghnú tar éis éirí as Benedict faoi ionsaí. 

Ionsaí a chloítear ar éigin. 

Blas na féidearthachta agus fírinne ar an scéal ar fad ainneoin eachtraí taibhsiúla. Gan ann ach nithe a d'fhéadfadh titim amach mar a tharla. 

Pléisiúr iontach. 

Mothófá ciontach ag slogadh saothar na mblianta d'aon alp chraosach amháin. Mar a rinne mé. Á léamh ar dart. Beag nár chuaigh mé thar an stáisiún, bhíos chomh sáite san insint. 

Táim cinnte áfach go bhfillfidh mé ar an scéal arís le fonn. 

Scéinséir comhcheilge den scoth. 

(bhain an tagairt san iarfhocal don dóchúlacht go bhfuil comhad ramhar ag roinnt gníomhaireachtaí faisnéise ar Phroinsias de thoradh an chineáil taighde a bhí ar bun aige miongháire asam. Tá súil agam go mbeidh cúpla leabhar eile uaidh sula dtagann siad chomh fada leis.) 


Tairngreacht
Proinsias Mac a'Bhaird
Leabhar Comhar










16 April 2019

Cú Uladh

Roinnt blianta ó shin phléigh mé Laoch na Laochra, cnuasach chuimsitheach Réamoinn Uí Chiaráin ar eachtraí Chú Chulainn. Seod de leabhair lán maisiúcháin le Dara Vallely agus saibhreas scéalaíochta fuinte as an litríocht ag Réamoinn. Leabhar téagartha, trom scaití. 

Sa leabhar seo tá sé i bpáirt le Dara Vallely arís, agus croí eachtraí scéal Con Chulainn athinste ar dhóigh beagáinín níos éadroime soléite. Óige, eachtra an Chú, oiliúint in Albain, Cú Roi ag bronnadh an Curadh Mhír air, scéal truamhéalach Aonfhear Aoife, ár fuilteach na Tána, bás Con Chulainn agus an díoltas a bhain Conall Cearnach amach. 

Tá ruthaig na litríochta ann, agus na cuir síos taibhsiúla ar éide agus cuma laochra. Blaiseadh agus bealach isteach don seanlitríocht. Simpliú, oiriniú gan coilleadh. 

Saothar a bheidh inláimhsithe ag líon níos leithne léitheoirí a bheadh ag streachailt le saibhreas Laoch na Laochra. (Ach tá súil agam go meallfaidh sé sciar acu tabhairt faoi!) 

Idir Laoch na Laochra, aithinsint Darach Ó Scolaí ar an Táin, úrscéalta grafacha Paul Bolger (aistrithe ag Leabhar Breac) agus anois Cú Uladh, tá saibhreas leaganacha Nua Ghaeilge de scéal Chon Chulainn. Síolchuir samhlaíochta, a thabharfaidh fómhair saibhir le cúnamh na Béithe! 


Cú Uladh – Scéal Chú Chulainn
Réamonn Ó Ciaráin agus Dara Vallely      
Gael Linn                       

(Cóip léirmheasanna a fuair mise) 




12 April 2019

Prós Direánach

Blianta ó shin léigh mé Feamainn Bhealtaine, cnuasach próis leis an Direánach a foilsíodh faoina stiúir féin. Tá an chnuasach seo, in eagar ag Siobhra Aiken ag tarraingt as go leor foinsí éagsúla agus níos leithne dá réir. 

Tá idir súgradh agus dáiríre ann. Plé ar cheist na Gaeilge, na filíochta, na drámaíochta. Aistí i nguth Ruairí Beag a mheabhródh Myles na gCopaleen nó b'fhéidir Amaidí a dheartháir Ciaráin dhuit. Aor fíochmhar. Tá greann is gean le sonrú sna haltanna eile freisin, a foilsíodh ar thréimhseacháin éagsúla. 

Ina réamhrá léiríonn Siobhra Aiken an tslí gur fhuin Ó Direáin na smaointe céanna i bprós agus filíocht go minic, go raibh siar is aniar ann. 

Mura bheadh ann ach sin díol spéise atá sa chnuasach. 

Ach tá i bhfad níos mó ann. Ní saothair tánaisteach ag fónamh don bhfilíocht atá anseo ach saothair téagartha a seasann leo féin. A léiríonn smaointe agus saol. Duine is dearcadh. 

Táim lánsásta gur cheannaigh mé é! 

Bheadh fonn orm breis a léamh ó Ruairí Beag ach go háirithe! 




An Chuid eile díom féin - aistí le Máirtín Ó Direáin

04 April 2019

Cuimhní Seanghasúir


Seo iad cuimhní cinn Joe Steve ar comharsana tús a shaoil, Pádraic Chóil ach go háirithe. Comharsana a raibh geanúlacht, carthanas, deisbhéil agus diabhlaíocht ag baint leo. Cé go bhfuil sonas sna scéalta is amhlaidh is mó a chuaigh an cruatan agus an bochtaineacht a bhí ina saol i bhfeidhm orm. Triúr fágtha leo féin, máthair agus beirt mhac. Cláiríneach duine acu, beo ar éigean ar beagán gréasaíocht. Beirt deirfiúracha imithe uathu seachas corr litir um Nollaig nó cuairt ghairid. Deartháir eile imithe gan taisc ná tuairisc. Faighimid amach sa deireadh gur i dteach na ngealt atá an athair, díbeartha as cuimhne a chlann go gcuirtear fios ar Phádraic agus a athair ar leaba a bháis. Roimhe sin deartháir i dtosach agus ansin máthair imithe ar shlí na fírinne. Agus na deirfiúracha freisin, duine ar dhuine. 

Pádraic Chóil fágtha uaigneach i ndeireadh a shaoil i mbaile tréigthe taobh le scil atá imithe ó úsáid. 

Murach Joe Steve féin is a nuachar, atá sa cheantar cé nach bhfuil siad sa bhaile. 

Taifead ar stair, ar seanchas, ar deisbhéil. Ach saol a raibh sciar maith den achrann, cruatan agus uaigneas ag baint leis. 

Nó sin a chonaic mise ann! Ainneoin gur léir go bhfuil cuimhní sona ag baint le heachtraí ann, agus cúis gáire go minic sa diabhlaíocht agus comhluadar. Ní leabhar gruama ná éagaoineadh atá ann, ainneoin lorg domhain bás athair Joe Steve féin agus é an óg ar an scéal. 

Ní bhíonn sonas gan donas ina órlaí tríd. Ach tá sonas le fáil sna heachtraí agus sa dúlra don té a bhfuil croí oscailte aige. 


Leabhar maith. 


Mar a bhí ar dtús : cuimhní seanghasúir
Joe Steve Ó Neachtain
Cló Iar-Chonnachta

23 March 2019

Miodh meidhreach na hÉigse :"Súil" le hEithne Ní Ghallchobhair

Cnuasach ar leith gearrscéalta atá anseo, ar bhronn Cló Iar-Chonnachta cóip léirmheasa orm díobh . Cuid acu ag plé le hainmhithe agus a saol - scréachóg reilige, cuach, iolar fíréan, gráinneog féir, beachóg. Ias seo lán de réalaíochas agus sonraí beachta dúlra.  Dúlra a bhfuil lorg an duine air...

Sciar eile a bhfuil osréalachas in úsáid chun léargas a thabhairt ar anam duine - seanfhear a tabhairt aghaidh ar an mbás, máthair nua ag streachailt leis an ndúlagar iarbhreithe agus an pian, ...

Is iomaí saighead ina bolgán scríbhneora ag Eithne Ní Ghallchobhair, agus aimsíonn an sprioc leo ar fad. Nathanna, uaim, ruthag, athrá - baineann sí feidhm ealaíonta astú ar fad chun scéalta cumhachtacha a fhí. Ina canúint sainiúil Conallach agus ag tarraingt as traidisiún na scéalaíochta agus an seanchais - ach ní béaloideas smolchaite atá curtha ar fáil aici. Meabhraíonn a húsáid teanga dom an méid a dúirt an Cadhnach faoina shaothar féin:
"An uirlis liteartha is fearr a fuair mé ó mo mhuintir an chaint, caint thíriúil, caint chréúil, caint chraicneach a thosaíos ag damhsa orm scaití, ag gol scaití, de mo bhuíochas.
Tá Ní Ghallchobair ina máistir ar a cuid uirlisí. Is craosléitheoir mise a alpann siar leabhair. Ach mhothaigh mé an gá leis an leabhar seo sos anála a ghlacadh agus scéal léite agam; é dhíleá agus pléisiúr a bhaint as mar a dhéanfainn le súmóg de mhiodh láidir.

Na scéalta dúlra ach go háirithe - an tabhairt faoi deara iontach iontu, an cuir síos beacht gur mhothaigh mé gur mé an t-ainmhí a bhí faoi chaibidil aici, ag blaiseadh lúcháir, eagla, ocras, pian de réir mar a bhí an eachtra ag dul ar aghaidh.



Eithne Ní Ghallchobhair, 
Cló Iar-Chonnacht   
Tagairt: 9781784441845   

21 March 2019

Titeann Rudaí as a Chéile

Thart ar cúig bliana ó shin léigh mé dornán úrscéal le Chinua Achebe, "Things fall apart" ina measc. Thaithin sind liom. Ó shin tá scata saothair le Nnedi Okorafor léite agam, scéalta a bhfuil dúshraith láidir de draíocht agus déithe na hAfraice, na hIgbo ach go háirithe leo. 

Bíonn amhras orm faoi aistriúchán nuair atá ar mo chumas an bunsaothair a léamh. Bhí mé fiosrach faoin leagan seo áfach. Agus nuair a chonaic mé cóip tí m'athair thapaigh mé an deis é bhlaiseadh. 

Tá an t-aistriúchán molta ag Breandán Ó Doibhlin ar an mblurba. Ós máistir ar an gceird é féin is dea theist sin. 

Anois agus an scéal léite agam is dóigh liom go ndeachaigh dán Okonkwo i bhfeidhm orm níos doimhne as Gaeilge ná sa bhunleagan Béarla. Tá baint ag an scéal agus a chinniúint deiridh go háirithe le teacht lucht an Bhéarla agus a gcultúr, a bhain an bonn de thuiscint agus gradam Okonkwo agus a rath. Ní hé seo tús agus deireadh a thubaiste dar ndóigh, agus mór chuid acu fréamhaithe ina dhuáilce féin, a fhearg ach go háirithe. Fearg atá fréamhaithe in eagla - go mbeadh toradh éagumas a athair féin le hiompar aige nó le feiceáil ina mhac. 

Tugtar léargas iontach sa leabhar ar dheasghnátha na treibhe agus na fáthanna atá leo. Cuid acu dorcha fuilteach ónar dtuiscint agus léan i gceist leo. Ach córas a dhlúthaigh pobal agus a raibh cóir agus cothrom áirithe leo. 

Mar a deirim measaim go bhfuil an scéal níos láidre as Gaeilge, cultúr agus teanga eile atá faoi bhrú an Béarla. Más buan mo chuimhne bhí blas an pidgin ar an mbunsaothar. Anseo tá na focail igbo fite fuaite i nGaeilge créúil uasal ar fearrde a oireann sé (ar mo chluasa inmheánacha) d'oineach an laoch treibhe i ngleic leis an gcinniúint agus an casadh taoide a tháinig leis na Sasanaigh agus a rialtas agus creideamh nua. Agus a ndímheas aineolach ar a bhfuil ann rompu, ainneoin eisceacht nó dhó ina measc. 

Iad spléach cibé ar dream ó threibh eile chun idir teangaireacht a dhéanamh - dream áfach nach bhfuil ionraic agus a chuireann leis an éagóir ar síol foréigin é. 

Scéal chráite a bhfuil na méirscrí le feiceáil fiú blianta fada i ndiaidh deireadh le coilíneachas. 

Is maith go bhfuil an saothar seo ar fáil dúinn, inár dteanga féin a tháinig slán ar éigean ón gcoilíneachas céanna agus atá fós ag streachailt! 

Ní raibh an dá úrscéal eile atá luaite mar chuid de thriológ leis seo léite agam. Spreagadh mé fios a chur orthu ón leabharlann. 





Titeann Rudaí as a Chéile
Chinua Achebe
Irene Duffy Lynch a d'aistrigh
= 2018.34 =

Fadó riamh... Ag an tús

Is maith liom scéalta. Miotais agus seanchas.

Is cosúil de réir a deir sí féin, gurb amhlaidh d'Áine Ní Ghlinn. 

San leabhairín seo atá dírithe ar fhoghlaimeoirí fásta tá a rogha scéalta ó gach cearn den domhan ar chruthú na Cruinne agus an duine ach go háirithe. 

Tá sé suntasach a mhinice gurb as láib a fáisceadh agus a fuineadh an duine! Cuid den gcúis ná gur roghnaigh Áine scéalta ina bhfuil athrá ar focail agus coincheapa iontu - ar mhaithe le deis foghlama don foghlaimeoir fásta.

Ar an lámh eile is iomaí cruth ar an gCruthaitheoir sna scéalta, Fiach, Turtar, Nathair clúmhach. 

Tá na scéalta fuinte fáiscthe as an amhábhar agus taitneamhach éadrom le léamh. Ní don foghlaimeoir fásta amháin na scéalta, bainfidh léitheoir ar bith taitneamh as, go háirithe mo leithéidí atá tógtha le scéalta agus gaois an chine atá iontu. 

Tá mion léaráidí le nia le hÁine, Aisling Molloy, ag dul leis na scéalta, siombail a cheapann eithne gach scéil. 

Cnuasach taitneamhach éadrom. Seoladh in éineacht le leabhar do pháistí é, Boscadán in áras Éigse Éireann ar na mallaibh. Cheannaíos ann é. 



Áine Ní Ghlinn
Leabhar Comhar 
Sraith: Foghlaimeoir Fásta
ISBN: 978-1-9998029-2-9



14 March 2019

Apollo Dhigiteach

Tá isteach is amach le deich mbliana caite agam ag plé le bogearraí san earnáil spáis. Misin eolaíochta de chuid an Ghníomhaireacht Spáis Eorpach a bhíonn mé ag plé leo. Ní bhíonn duine ar bhord na hárthaigh, ar teileascóip nó braiteoirí eolaíochta a bhíonn ar iompar acu. Scaití iad ar fithis ag pointe socair (maidir leis an domhain de), pointe Lagrange i gcóras na gréine agus an domhain. Nó iad ag dul ag iniúchadh pláinéid agus a chuid gealaigh.

Misin a mbíonn na blianta fada de ullmhúcháin i gceist leo, agus i gcás na pláinéid na blianta fada de thuras chucu.

Táim amhrasach faoi fiúntas daoine a chur sa spás. Tá daoine leochaileach agus go leor riachtanais acu. Is é éalú ón domhantarraingt an cuid is costasaí ó thaobh fuinnimh de de mhisean spáis. Agus tá an chostas i gcoibhneas leis an mais - cuireann duine agus a chuid soláthairtí go mór leis an meáchan.

An gnáth argóint ar mhaithe le duine a bheith san áireamh ná gur féidir leis an duine plé le heachtraí nach raibh tuartha ar dhóigh níos éifeachtaí ná ríomhairí agus an fhoireann ar an dtalamh, a mbíonn moill orthu an t-eolas a fháil fiú ag luas raidió.

Faoi láthair tá daoine — idir triúr is seisear - ar an spás stáisiún idirnáisiúnta atá i bhfithis timpeall an domhain. Ó tháinig deireadh leis an Tointeálaí Spáis is iad na Rúisigh agus a gcóras seanbhunaithe Soyuz a iompraíonn spásairí ann agus ar ais. Tá iarrachtaí ar bun ag na Sínigh daoine a chuir sa spás agus roinnt bua bainte amach acu. Measaim go bhfuil méid áirithe bainte amach san Ind freisin. Ach tá an Eoraip spléach ar na Rúisigh nó Meiriceánaigh.

Tar éis bearna fhada tá SAM ag díriú ar dhaoine a chuir sa spás arís, filleadh ar an ngealach i dtosach ansin an folús a thrasnú go Mars — aistir roinnt blianta.

Is comhlachtaí tráchtála faoi stiúir NASA atá i mbun na hoibre. Stiúir atá i bhfad níos scaoilte ná mar a bhí i gcás na cláir Gemini agus Apollo sna seascaidí.

Tá plé ar an clár Apollo sa leabhar Digital Apollo atá léite le déanaí agam.

Is spéis san obair ceannródaíoch ríomhaireachta a spreag mo spéis ann, ach is é a d'fhoghlaim mé as go raibh polaitíocht - mór agus beag - agus caidreamh poiblí lárnach ní hamháin i ndearadh na misin ach níos mó fós san dóigh a cuireadh na heachtraí i láthair an pobal.

Toradh ar iomaíocht na córais ab ea cinneadh Mheiriceá tréan-iarracht a dhéanamh fear a chuir ar an ngealach. Bhí cúpla bua lua ag an Aontas Sóivéideach san iomaíocht seo agus Sputnik, an chéad spásárthach agus Yuri Gagarin an chéad duine curtha sa spás acu.

Tharraing Meiriceá as a miotas bunaigh faoin taiscéalaí fireannach laochúil, an ceannródaí calma i gcodarsnacht leis na Rúisigh ina raibh an duine aonair báite sa chomhchoiteann más fíor.

Ach fiú i SAM féin bhí géar iomaíocht idir innealtóirí a chreid gur faoi chóras uathoibríoch nó cian stiúrtha ba cheart rudaí a fhágáil agus na píolótaí tástála a chreid gur scil an laoch aonair eochair an ratha.

Léiríonn an leabhar gur córas casta innealtóireachta a bhí i gceist, cumasc den obair uathoibríoch ar bhord agus ar thalamh agus cian rialú ó thalamh agus gníomhaíochtaí daonna ar bhord.

Gach cuid den gcóras fite fuaite le chéile agus idirspleách.

Bhí fadhbanna agus fabhtanna ann gan amhras.

Ach cé gur minic (mar a déantar fós) an milleán á leagadh ar an ríomhaire agus a dhearthóirí is fírinne an scéil nach raibh botún ríomhaireachta i gceist, agus go deimhin gur fhág an dearadh deiseanna plé le fadhbanna crua earra.

Mar sin féin d'fhág tionchar na píolótaí tástála, buachaillí bó laochúla a linne, a roghnaíodh chun tabhairt faoin misean agus riachtanais na bolscaireachta sa chogadh fuar chomh maith le amhras an phobail faoi theicneolaíocht agus uathoibríocht nach bhfuair na hinnealtóirí ná na ríomhairí an chreidiúint a bhí dlite dóibh.

Lón machnaimh, cé gur bhraith mé mar leabhar go raibh sé ró scaoilte foclach.

Níor lagaigh sé mo thuairim gur réimse na róbait cian rialta an taiscéalaíocht spás, gur fearr go mór an toradh eolaíochta ar an infheistíocht atá le fáil astu agus gur fearr an úsáid de scil innealtóireachta sin.

12 March 2019

Anam Innill Nua

Tagairt éigin ar Twitter a sheol i dtreo alt mé agus as san chun fios a chur ón leabharlann ar "The Soul of a new Machine" leis an iriseoir Tracy Kidder. Nuair a bhí togra nua á lorg aige mhol comhghleacaí dó tabhairt faoi leabhar faoi innealtóireacht ríomhaireachta agus chuir Tom West, bainisteoir foirne i comhlacht ríomhaireachta in aithne dó.

Bhuaigh an toradh duais Pulitzer. Ní iontas sin.

Cé nach raibh eolas teicneolaíochta aige - go deimhin doicheall aige roimhe - tá scéinséir innealtóireachta tugtha aige dúinn a chuimsíonn ní hamháin na heachtraí teicneolaíochta ach freisin na dúshláin polaitíochta agus bainistíochta a bhaineann le ríomhaire feidhmiúil - go teicniúil ach ar bhonn tráchtála freisin - a thabhairt ar an saol.

Ag croí an scéil tá dornán innealtóir a bhfuil an deis ceilte orthu an ríomhaire "ceart" dar leo a thógáil, de bharr polaitíocht seachtrach agus inmheánach na comhlachta. Agus de bharr cúinsí is riachtanais tráchtála.

Forbairt bheag ar sean ríomhaire atá ceadaithe dóibh, polasaí árachais mar dhea don fhoireann úr in ionad eile atá ag tógáil ríomhaire as an nua.

Dúshlán a bhaineann le ríomhaire ar bith nua a chur ar an margadh ná go bhfuil go leor - idir airgead agus am - infheistithe ag cliantaí na cuideachta i mbogearraí do ríomhairí roimhe agus is gá iad a choinneáil sásta. Ba mhó an dúshlán sin an uair úd agus bogearraí go hiondúil deartha go sonrach do thásc agus cliaint. Ach fiú inniu agus bogearraí ginearálta in úsáid forleathan tá brú ann go bhféadfaí iad a úsáid ar ríomhaire nua toisc go bhfuil taithí ag úsáideoirí orthu agus iad lárnach i bpróiseas gnó.

Ag an am céanna tá gá le forbairt agus feabhas má tá an ríomhaire nua le bheith rathúil.

Sa chás seo ba ríomhaire 32 giotán le teacht in áit ríomhaire 16 giotán. Rud a chuireann ar chumas an ríomhaire níos mó cuimhne a smachtú agus méid áirithe áireamh a dhéanamh níos gaiste.

Tá eachtraí idir teicneolaíochta agus daonna sa leabhar. Foireann á earcú agus a mhúnlú as ógánaigh ón gcoláiste agus sean fhondúirí. Polaitíocht comhlachta. Déine saol bainisteora ag cosaint a fhoireann i ngan fhios dá fhoireann féin. Easpa acmhainní. Tréithe atá riachtanach don obair ach ar bac ar chaidreamh iad. Oícheanta déanacha is laethanta fada. Daoine ag "dó amach".

D'éirigh leo an ríomhaire a chur ar an margadh ainneoin na dúshláin. Rinne siad leas na comhlachta. Ní bhfuair siad aitheantas.

Tagann go leor den reacaireacht le mo thaithí i tríocha bliain ag plé le hinnealtóireacht bogearraí, cé go bhfuil gnéithe de a bhaineann go sonrach le cultúr Mheiriceá, agus chuir mise tús le mo ghairmré sa Ghearmáin roimh filleadh ar Éirinn (áit a bhfuil an cultúr innealtóireachta faoi anáil Mheiriceá).

Tá na seachtainí fada oibre, na sealanna oíche nuair atá acmhainní tearca le roinnt, an pholaitíocht idir ranna agus idir daonna uilig feicthe agam. An tóraíocht ar fabhtanna. An imní (agus scaití an chinnteacht) gur mise a rinne an botún chinniúnach. An fabht fánach an-as ar deacair a cheapadh. An splanc tinfeadh déanach istoíche. An lúcháir is an díomá.
An taisme a nochtann fios fátha scéil ar a rabhthas ag obair go córasach gan toradh ar feadh i bhfad roimhe sin. An pian sa ghoile nuair atá nimh i dteannas na foirne.

Ní hiontas an duais Pulitzer as an eachtra seo a cheapadh ar phár. É a bhlí as comhráití agus crochadh thart sa saotharlann, ag amharc, ach an fanacht as an slí.

Scéal fir don gcuid is mó (beag ionadh san am agus ionad agus gairm sin) cé go dtugtar aitheantas cuí do rúnaí na foirne a choinnigh an taobh riaracháin ag dul, bealadh oibre nach aithnítear go hiondúil ach nuair atá foireann dá uireasa.

Claisiceach.

11 March 2019

Lá Idirnáisiúnta na mBan 2019

Sa bhliain 2016, cothrom céad bliain ón Éirí Amach a chuir Réaltán Ní Leannáin tús le hócáid bhliantúil litríochta ar Lá Idirnáisiúnta na mBan. Bhí sé tráthúil gurb í Críona Ní Dhálaigh a bhí in oifig, bean a chonaic í féin i dtraidisiúin Caitlín Bean Uí Chléirigh. Bean nach raibh sásta ornáidí Rí Liam a chaitheamh agus í in oifig. Bean a raibh a fear céile agus deartháir léi i measc ceannairí an Éirí Amach a d'íoc lena beatha. Bean áfach a d'imir a ról féin an uair úd agus ina dhiaidh. Agus í ina méara ar Áth Cliath chuir sí slabhra nua gan lúitéis le Rí nó Ríocht á dhéanamh.

Slabhra a chaith Críona agus an ócáid seo á oscailt aici i Seomra Darach Tí an Ard Mhéara.

Tá na fir in oifig ó shin agus an sean slabhra fillte. Ach tá áit buan sa bhféilire bainte amach ag an ócáid.

Deis scríbhneoirí ban na Gaeilge a chlos ag reic a gcuid saothar. Idir mná a bhfuil go leor saothair foilsithe acu agus aitheantas acu, agus mná atá ag péacadh mar údair aitheanta.

Roinnt blianta ó shin spreag cuireadh ag an ócáid Anna Heussaff iniúchadh a dhéanamh ar cé mhéad ban bheo atá foilsithe agus conas mar atá cúrsaí comhionannais sa ghairm (go leor déanta, go leor le déanamh a breith). As sin a d'fhorbair bunachar na scríbhneoirí Gaeilge.

Cathaoirleach Aontas na Scríbhneoirí a bhí sa chathaoir don ócáid, Celia de Fréine.

Seisear a bhí le reic.

Léigh Réaltán Ní Leannáin sliocht as a húrscéal atá le foilsiú go luath, i Mí Aibreáin. Sliocht a bhain le heachtra i dtrioblóidí na fichidí i mBéal Feirste. Eachtra a mheabhraigh eachtra trioblóidí na seachtóidí a mhair sí féin tríothu di.

Bean óg á sracadh as a leaba ag buíon armtha, cosantóirí an phobail dar leo féin. A ceann á lomadh le deimheas agus í cheangal de ráillí an Teampaill. Éigniú bagartha uirthi. A coir, dar leo? Bheith ag siúl amach le péas. Athinsint ag mná óga eile agus a glór siadsan a thug Réaltán dúinn seachas cuir síos díreach. Modh éifeachtach an feall a chur ina luí orainn.

Léigh Lisa Nic an Bhreithimh gearrscéal atá tráthúil arís faraor agus scéal Clodagh Hawes ar ais sna ceannlínte. Ag bogadh siar is aniar san am thug sí dúinn scéal mnaoi a thugann a searc faoi anáil bhrúid í. Mar a baintear feidhm as a grá chun í a ghearradh amach ó teaghlach agus cairde. Rud a fhágann gan cosaint í nuair a thosaíonn an foréigean. Gan faoiseamh i ndán ach faoiseamh an bháis....

Baineann úrscéal Mhichille Nic Pháidín le dúnmharú. Léigh sí sliocht as Faoiseamh an Iriseora agus iriseoir an teidil tagtha i láthair ag suíomh dúnmharú mnaoi óg, í sna sála ar na gardaí. Mar a bhuaileann sí le bean óg eile ann. Eaglach imníoch. Bean óg Polannach a bhí tagtha lena deirfiúr ar thóir saol níos fearr. É follasach áfach cén cineál saoil a bhí aimsithe aici....

Bhí téama ag teacht chun cinn (cé nár beartaíodh é).

Ina dán siadsan thug Maoilíosa NicÉadaoin léiriú coscrach ar an athéigniú a dhéanann an córas dlí ar bhean óg a éignítear. An dí-chreideamh. A pian is a crá á húsáid chun amhras a chaitheamh ar fírinne a scéil. An "ach deir seisean..."

Fáisceann Dáire Ní Chaineann prós agus filíocht as a streachailt leis an saol agus an imní agus an galar dubhach. Tá miotail éigin innti a cuireann ar a cumas éadroime croí agus gealgháire a fhuineadh as.

Thug sí dúinn dán faoi pléisiúr a bhaint as a colainn aisti féin. Glacadh agus ceiliúradh. Ach freisin an pléisiúr is féidir a bheith sa collaíocht ach é bheith ina bhronntanas ar a chéile. Comh-riachtain.
Thug sí an dara dán dúinn faoi an mhisneach a fháil bheith beo, bheith le daoine seachas géilleadh don mbás.

Chuir cúrsaí taistil dris cosáin roimh an scríbhneoir deiridh a bhí le reic, Máire Dinny Wren. Bhí sí le heitilt aniar aduaidh ach chuir an aimsir bac uirthi agus faraor níor sroich an bus BÁC in am.

Chuir Celia de Fréine clabhsúr mar sin leis an ócáid foirmiúil. Léigh sí brollach a leabhair ar Luíse Ghabhánach Ní Dhufaigh, bean ceannródaíoch. Comhghleacaí i gcúrsaí oideachais leis an bPiarsach a chaith seachtain na Cásca in Ard oifig an Phoist ainneoin a tuairim gur botún a bhí san éirí amach.

Cuirtear céad oscailt Scoil Bhríde inár láthair, an chéad Gaelscoil atá fós ann. (chaith mé féin blianta sóisireacha mo bhunoideachas ann). Oideachas spreagúil nuálaíoch ar an óige, óige baineann ach go háirithe.

In ndiaidh an clabhsúr foirmealta bhí ceol sa chúlra agus comhrá sa tulra.

Ainneoin troime roinnt den lón machnaimh a tugadh dúinn ceiliúradh dearfach a bhí ann. Tá go leor bainte amach ach tá misneach nua ar fáil sa litríocht don méid atá le baint amach.

05 March 2019

Quadragesima

Tá an Inid thart.

Beidh an chrannóg baoise seo tréigthe go dtí an Domhnach i ndiaidh an ré lán i ndiaidh cónocht an Earraigh!

Slán tamall.

D'imigh sin is tháinig seo

Comhrá ar Twitter le Ciarán Dunbar ba chúis liom fios a chuir ar chuimhní cinn Shéamuis Mhic Sheáin "D'imigh sin is tháinig seo". Scéal fir den aicme oibre a tháinig faoi anáil gluaiseacht na Gaeilge i mBéal Feirste agus a d'fhás isteach ann sa chaoi gur ceannródaí agus bunchloch anois é.
Agus ní do chúrsaí cultúir is teanga amháin a bhí a ghníomhaíocht teoranta.
An mana Ná habair é, déan é a thóg Gaeltacht Bhóthar Seoighe curtha i bhfeidhm chun Bóthar Bombay a atógáil nuair a bhí an comhairle ag tarraingt na gcos tar éis coirloisceadh drong dílseoirí daoine a chuir as a dtithe.
Agus iarrachtaí gnó a chuir ar bun chomh maith le fiontair teangan fearacht scoileanna.
Dá mbeadh síocháin i réim agus rialtais fabhrach fós is éachtaí a bheadh sa mhéid a bhain Séamus agus a comrádaithe mná is fear amach.
Ach i gcomhthéacs go raibh an rialtas naimhdeach agus gur mhothaigh sé an gá oiliúint agus seilbh gunna a fháil chun a theaghlach a chosaint, agus gur lámhachadh é féin ainneoin é bheith glan ó pholaitíocht páirtí - ní áibhéil an focal laochas a lua leis is lena chomhluadar.
Tá eolas iontach sna cuimhní cinn seo, ina measc faoina ghaol leis an gCadhnach agus Misneach na seascaidí.
Tá ceacht ann freisin sa mhéid is go raibh nasc agus bá leis an nGaeltacht traidisiúnta i gcónaí ann (cé nach raibh a dtacaíocht mar Ghaeil uirbeacha i gcónaí praiticiúil).
Mothaím go bhfuil sé ar uairibh ró charanthach nó discréideach faoi na hargóintí fán mbealach. Seans áfach  gur ar staraí seachas ar fear scríofa cuimhní cinn a thiteann sé léargas fuarchúiseach a thabhairt ar sin.
Mhothaigh mé freisin go ndéanfadh beagán eagarthóireacht liteartha leas an leabhair. Tá roinnt scaoilteacht agus athrá san insint.
Cáipéis tábhachtach staire atá ann áfach agus saibhreas grianghraif ag dul leis.
Tá súil agam go mbeidh cuimhní cinn agus iniúchadh staraithe ann amach anseo ar an leabhragán leis. Luann Séamus féin Gearóid Ó Cairealláin mar dhuine ar mhaith leis a chuimhní cinn a fheiceáil i gcló.

02 March 2019

Imbolc 2019 : Dís na Pop Uipe

Is iad Peadar Ó Caomhánaigh agus Osgur Ó Ciardha a chuir tús le cainteanna Imbolc i mbliana.

Tarlaíonn sé go raibh mé féin ag an gcéad Pop Up i mBaile Átha Cliath agus ag go leor acu ó shin. Smaoineamh simplí a d'eascair as cantal na beirte faoin síor séanadh sna meáin Bhéarla gur ann dár leithéidí, eadhon daoine sna cathracha a labhraíonn Gaeilge toisc go labhraímid Gaeilge.

Smaoineamh a choinnigh siad simplí. Teach tábhairne a roghnú uair sa mhí agus cuireadh a scaipeadh ar na meáin shóisialta. Gan eagraíocht, deontas ná táille.

Smaoineamh a bheartaigh siad ó thús a bheadh "Foinse oscailte", sé sin le rá nach bhfuil siad ag éileamh ceart eisiach ar bith ann.

Rud a fhágann go bhfuil an smaoineamh scaipthe ar fud na cruinne agus go teangacha mionlaithe eile.

Forbairtí a raibh súil acu leo, cinn eile nach bhfuil.

Léiriú ar chumhacht na meáin shóisialta chun mearscaipeadh a dhéanamh ar smaoineamh maith atá, mar chuir Osgur síos air, "greamaitheach".

Tugann an coincheap foinse oscailte saoirse - don dream a úsáideann coincheap ach freisin don dream a thugann coincheap ar an saol.

Léiriú freisin ar cumhacht an idirlíon agus na meáin shóisialta.

Imbolc 2019 : Teresa Lynn

Tar éis na hOllscoile chaith Teresa Lynn tréimhse san Astráil agus is ann ar bhealach a athghineadh a spéis sa Ghaeilge. Ríomhtheangeolaí is ea, is é sin taighdeoir ar conas teangacha daonna a rangabháil le ríomhaire. Réimse léinn a bhfuil ana thábhachtach i go leor réimsí dár saol (go hiondúil i ngan fhios dúinn!)

Mar chuid dá taighde bíonn iniúchadh ar bun aici ar úsáid teangan (agus a chlaochlaithe) sna meáin sóisialta.

Ba le gné den scéal sin, ach tánaisteach a phléigh a cuid cainte.

Sé sin buntáistí na meáin shóisialta do chaomhnú teangacha mionlaithe ó thaobh tógáil pobail, scaipeadh áiseanna agus cartlannú ábhar. Ach cnuasach ábhar scríofa a bheith ann is féidir áiseanna eile a chruthú mar atá déanta ag Kevin Scannell ach go háirithe. Chaith Teresa tréimhse Fulbright i St Louis i mbun taighde leis ar na meáin shóisialta.

Tá mise beo sa cíbearghaeltacht ó lár na 1990í agus is cinnte go bhfuil sé tar éis cuir go mór le mo chumas cuid éigin de mo shaol a Ghaelú. (ar an ndrochuair ciallaíonn sé freisin go bhfuil lorg suntasach fágtha agam ar chorpas dhigiteach na Gaeilge. Meancóga san áireamh....)

Ach is iomaí ríomhaithne a daingníodh agus a doimhníodh sa bhfíorshaol ó shin.

Castar na daoine ar a chéile níos fusa ar líne!

01 March 2019

Imbolc 2019 : Ian Malcolm

Táim ag tabhairt suntas do ghuth ar leith Ian Malcolm i saol na Gaeilge ón uair go raibh Lá amháin i n-aghaidh na seachtaine. Aontachtach neamhleithscéalach a spreag grá a athair don dteanga é í fhoghlaim ainneoin doicheall agus naimhdeas oscailte a chomhluadair.

Bhí air dul i ngleic freisin le hamhras baill den dtraidisiún eile ó thuaidh agus é ag foghlaim, amhras orthu faoin gcúis a raibh spéis aige sa teanga.

Go bhfios dom ní raibh éinne eile ó na Sé Chontae sa lucht éisteachta i mBaile Bhúirne ag éisteacht le hIan ach is cinnte go raibh an mórchuid againn níos baidhiúla le cás na náisiúnach ó thuaidh. I meon cibé.

Deir Ian féin faoi féin gur Briotanach agus Éireannach é. Sin dearcadh atá deacair ag náisiúnach Éireannach a thuiscint mar tá an smaoineamh ar an rogha sin mar rud dénártha, mar rogha eiseach, fréamhaithe go domhain inár meon.

Agus i ré seo na Breatimeachta...

Tá Ian féin i bhfách le hAcht Ghaeilge ó thuaidh. Mar sin féin tá sé freisin go láidir den tuairim gur gá glacadh dáiríre le doicheall agus imní an phobail aontachtach. Agus bheith cúramach faoin dioscúrsa.

"Every word of Irish spoken is like another bullet being fired in the struggle for Irish freedom".

Ní léir go baileach cé d'úsáid an nath seo i dtosach nuair a bhí an streachailt ó thuaidh fuilteach agus nimhneach. Ach tá sé á úsáid ó shin chun an Ghaeilge a lascadh mar chaid treibheach pholaitiúil.

Tá Ian den dtuairim láidir gur botún atá ann Acht Ghaeilge a leagan síos mar shlat tomhais ar meas ar an dtraidisiúin ó thuaidh a shainíonn iad féin mar Éireannaigh. Go dtreisíonn sin an dearcadh gur le treibh amháin an Ghaeilge agus cothaíonn doicheall dá réir ón dtreibh eile.

Cé go dtuigim dó, feicim deacracht freisin de bhrí gur fírinne seachas taictic é gur spreag a bhféiniúlacht Éireannach go leor ó thuaidh spéis a chuir sa Ghaeilge, agus gur fhoghlaim roinnt í d'aon uaim chun an fhéiniúlacht sin a threisiú agus a dhaingniú, i gcomhthéacs streachailte chun an nasc leis an mBreatain a réabadh.

Feictear dom gur iarmhairt, neamhthuartha b'fhéidir, de Chomhaontú Bhéal Feirste an treibheachas agus an quid pro quo a dhaingniú agus a threisiú. Agus gur toradh ar sin na hinstitiúidí a bheith faoi réim an eite is neamhghéilliúla ar chaon taobh (agus teipthe dá réir).

Sa chomhthéacs sin is tragóid ar leith an Bhreatimeacht. Níl cás na hÉireann eisceachtúil ar bhonn Eorpach ó thaobh teanga agus cultúir de, sa mhéid is gur iomaí mionlach teanga agus cultúr atá laistigh de Stáit Eorpacha agus go minic trasna teorainn ar chúis achrainne stairiúil iad.

Tugann béim an AE ar síocháin agus comhoibriú áfach uirlisí chun achrann a mhaolú agus a réiteach.

Creidim féin go bhfuil gá leis an modh Eilvéiseach, eadhon dílárú radacach cumhachta go dtí an leibhéal is ísle ach caighdeáin ar bhonn níos leithne chun cos ar bholg a chosc.

Faraor tá bóthar achrannach anois romham agus beidh ceist na Gaeilge ina mheirge ag taobhanna éagsúla pholaitiúla.

Ainneoin tógálaithe droichid fearacht Ian. Tá súil agam nach mbáfar a nguthanna áfach.

26 February 2019

Imbolc 2019 : Ailbhe Ní Ghearbhuigh

Dinnseanchas de chineál eile a bhí i gceist i gcaint Ailbhe Ní Ghearbhuigh ar filíocht sa chathair. Idir fhilíocht an chumha don mbaile a chleacht an Direánach, go filíocht teibí an Ríordánaigh ar deacair a lorg ar talamh a aimsiú, go ceiliúradh na cathrach atá le fáil i saothar go leor filí - Liam Ó Muirthile, Biddy Jenkinson, Michael Davitt agus gan amhras Ailbhe féin.

Suirbhé spéisiúil léirithe le sleachta cuí ag file agus scoláire.

Léiriú cumasach gur féidir le file a fréamhacha a chothú in ithir cathrach agus spleodar a bhaint as.

(spreagadh dom féin go pearsanta níos mó le Davitt a léamh)

Diadh ar ndiaidh táim féin ag baint níos mó as filíocht, as ceapadh cuanna mothúcháin agus íomhánna i bhfocail. Foinse marana.

Suim dá réir agam in allagar Ailbhe, sna noda i dtreo dánta nua. Inspioráid.

Imbolc 2019 : Siobhán Ní Dhuinnín

Canúint a colainne a bhí faoi chaibidil ag Siobhán Ní Dhuinnín, atá faoi láthair ina rinceoir chónaitheach san Ionad Cultúrtha. Bíonn sí ag baint feidhm as damhsa comhaimseartha chun log a thuiscint, chun nascadh leis an dúlra agus an áit. Constaic a luaigh sí ina cuid oibre ná gur beag duine a shiúlann anois agus go bhfuil a gceantar ag dul ó aithne orthu dá réir. Coimhthíos leis an dúlra.

Ní mór dom a rá go bhfuil coimhthíos áirithe agam féin le damhsa comhaimseartha - is annamh a spreagann sé macalla orm. Bhí roinnt físeáin dá cuid feicthe agam ar Vimeo roimh ré. D'fhág siad míchompordach mé de bhrí nach raibh tionlacan ceoil leo. Ní bhíonn an dúlra riamh chomh ciúin le taifeadadh dó. (sin an toisc, dála an scéil, go gcuirtear fothram áirithe le glaoch gutháin fón póca nuair atá na cainteoirí ina dtost).

Is maith an rud roinnt míchompord is dócha chun smaointe nua a spreagadh. Is féidir go n-eascraíonn mo mhíchompord leis an damhsa le coimhthíos áirithe le mo cholainn féin.

Ba léir fiú óna siúl, ní áirím a damhsa, go bhfuil Siobhán i dtiúin lena colainn. Agus í ábalta na mothúcháin agus an máistreacht sin a theagasc agus a scaipeadh ar an té atá oscailte do. Dailtíní cathrach i gCorcaí san áireamh. Rud a d'oscail súile dóibh ar na nithe beaga thart orthu sa chathair.

B'fhéidir go bhfuil mé ró bháite sa déachas....

25 February 2019

Imbolc 2019 : Leo Creedon

Salvador Dali — Corpus hypercubus
Cé gur thosaigh an matamaiticeoir Leo Creedon a chuid cainte le nithe sách simplí, na cóid féin cheartaitheach atá in úsáid go forleathan timpeall orainn, d'éirigh sé geall le bheith misteach roimh deireadh.

An bun smaoineamh a bhí á fhorbairt aige ná an chaoi gur féidir an matamaitic a úsáid chun eolas a thabhairt ar mhodh éifeachtach dlúth chun tuiscint níos doimhne agus cinnte a thabhairt. 

Is féidir cuir síos dhá thoiseach a dhéanamh ar rud trí thoiseach fearacht ciúb. Agus gur féidir dul ó trí thoiseach ar aghaidh go ceithre thoiseach, mar a rinne Dali sa phictiúr thuas, pictiúir a eascraíonn as fréamhacha teoiric matamaitice. 

Cé go mbím féin ag plé beagán le coincheapa matamaitice tá mo thuiscint orthu sách teoranta agus tá claonadh an innealtóra ionam gan dul ró dhomhain sa cheist fad is a oibríonn rudaí. 

Bhí sé go deas spléachadh a fháil, más doiléir féin é, ar an gcuannacht agus go deimhin áilleacht a fheiceann matamaiticeoirí ina gcuid oibre.