11 November 2019

Margaret Lonergan

Tá mé ag freastal ar imeachtaí de chuid IMRAM le blianta anois. Go minic bíonn filíocht físe de chuid Margaret Lonergan mar chúlra ag léiriú na léamha agus na taibheanna.

Téann siad i bhfeidhm orm agus is minic a fhanann íomhá liom (agus a chuireann ag tóraíocht mé). 

Tá cuimhne fairsing agus súil géar aici, agus na scileanna chun íomhánna a mheascadh agus colláis a chruthú. 

Chuaigh a roghanna i mbliana i bhfeidhm go minic orm agus tá sé sin ráite agam sna nótaí fánacha anseo. 

Is léir go dtumann sí í féin sna saothair chun an meon agus atmaisféar cuí a aimsiú don taibhe - agus é in oiriúint don seomra agus do saothair na hoirfidigh eile. 

Ní bhrúnn na híomhánna iad féin chun cinn, cuireann siad leis an éigse gan baint de na focail. Tugann lón machnaimh don lucht féachana gan a samhlaíocht a srianadh. 

Gura fada buan í. 



Tá roinnt dá cuid saothair féin le feiceáil ar Instagram https://www.instagram.com/jackdawstudiodublin/

09 November 2019

Eachtraí Thomáis

Fadó, fadó bhí post samhraidh agam leis an Irish Academic Press. Iadsan a d'fhoilsigh saothair Edward Mac Lysaght ar sloinnte na hÉireann, agus b'shin a raibh d'aithne agam air. Luaigh @riadach ar Twitter go raibh úrscéal ana mhaith scríofa aige agus phrioc sin m'fhiosracht. Ní raibh fhios agam fiú Gaeilge a bheith aige.

Is Bildungsroman é Eachtraí Thomáis is dócha - scéal lonnaithe faoin dtuath in Éirinn ag tús an chéid seo caite. Fear óg ó theaghlach gustalach go maith a díbríodh agus tar éis seal a chaitheamh ar deoraíocht filleann go hÉirinn le cara níos sine a bhfuil feirm faighte le huacht aige. 

Titeann i ngrá go mí shona faoi dhó. Feirmeoirí agus spailpíní, agus lucht an tí mhóir. 

Is sa chéad pearsa, ag amharc siar, a insítear an scéal, mar dhea agus gur dó féin atá sé ag scríobh. 

Ní reacaire uilefheasach atá againn agus is treise an scéal dá réir. 

Caint nádúrtha atá ann, le tuin láidir Déiseach. 

Ní dóigh liom go bhfuil mórán dá leithéid léite as Gaeilge agam - mheabhraigh sé Hesse nó Hans Fallada dom.

Úrscéal réalaíoch, agus insint réalaíoch nár fhéach le gach ceist a fhreagairt. Agus cur síos breá ar réimsí saoil. 

04 November 2019

IMRAM - Nick Drake

Gadhar dúshúileach tháinig chugam
Gadhar dúshúileach bhí tuilleadh uaidh
Gadhar dúshúileach d'aithin mé
Gadhar dúshúileach d'aithin mé
Gadhar na súl dubh
Gadhar na súl dubh

Bliain i ndiaidh bliana cuireann IMRAM ceolchoirm i láthair ina gcuireann plúr na gceoltóirí leaganacha traschruthaithe de amhráin ceoltóra Béarla i láthair. Blianta eile is ainm mór le rá a bhí i gceist, agus foireann mór glórach ceoltóirí ar an ardán. Spleodar agus fuinneamh ag croitheadh an lucht féachana.

Bhí cúrsaí difriúil i mbliana. Triúr ceoltóir ar an ardán.  Liam Ó Maonlaí (guth, pianó), Neil Martin (Dordveidhil), agus Peter O'Toole (giotár).

Nick Drake an cumadóir a bhí i gceist, amhránaí nach raibh ach trí albaim eisithe aige nuair a chuir ródháileog drugaí don galar dubhach a raibh a chrúba go domhain ann deireadh lena shaol. 

Bhí an ceol níos brónaí ná mar is iondúil, níos pearsanta, níos giorra do dhaoine. 

Leaganacha traschruthaithe Gabriel. 

Saothar chúramach físe Margaret Lonergan. Go leor grianghraf de Nick Drake agus a theaghlach fite le colláis ealaíne. Agus ealaíontóirí ar leith freisin. Javier Riera mar shampla, a leagann pátrún solais geoiméadracha anuas ar tírdhreacha a bhí mar chúlra do "Crann Torthaí". 

Ealaíontóir eile nach raibh fadsaolach de bharr duairceas faoina healaíon a thug na híomhánna oiriúnacha do "Hazey Jane / Jane Sa Cheo" — an Grianghrafadóir turgnamhach Francesca Woodman. 

Fíodh na heilimintí ar fad le chéile go cúramach as saothair na healaíontóirí uilig seo chun lón anama agus machnaimh a thabhairt do lucht a bhlaiste. 

Chuir Gabriel aguisín leis, ag léamh roinnt dáin de chuid máthair Nick, Molly Drake maille dán dá chuid féin spreagtha ag leac uaighe Nick Drake. Óna shuíochán a léigh sé seachas ón ardán, sa dóigh is gur guth díchollaithe na hÉigse a chuala an lucht féachana.... Diamhair. 

Tá formhór na téacsanna ar fáil ar bhlag Gabriel

01 November 2019

Dreoilín na Máighe

(íomhá ó eagrán speisialta Comhar ar Ó hAirtnéide


Bhí dhá ócáid ar Satharn Féile IMRAM i Smock Alley tiomnaithe do Michael Hartnett a d'éag fiche bliain ó shin.

Tarlaíonn sé go bhfuil Muince Dreoilín léite le déanaí agam, agus spéis múscailte ionam. 

Bhí Róisín Ní Ghairbhí ina cathaoirleach ar phlé faoin bhfile is a fhilíocht idir triúr. Beirt a raibh aithne phearsanta acu air, Mícheál Ó Siochrú agus Mike Mac Domhnaill. Agus an scoláire Sorcha de Brún a bhfuil aithne léitheora aici air.

Bhí an chíoradh ar an chúlra as ar fáisceadh an fhilíocht agus an streachailt a bhain leis spéisiúil. Agus an léargas ar an dóigh a raibh an ól agus an bhé fite fuaite dó, ainneoin fios a bheith aige go raibh an galar á chreimeadh. 

An ciúnas, an tabhairt faoi deara, na fréamhacha traidisiún is teanga a nasc é lena áit dhúchais agus an gairm osnádúrtha filíochta a bhraith sé bheith air. An fáisceadh idir dhá theanga. 

San léiriú Oirféas Nua rinneadh cur i láthair ar fhilíocht Uí hAirtnéide idir Gaeilge agus Béarla. Na dánta á reic ag Cathal Quinn agus Gabriel Fitzmaurice. Tionlacan ceoil ó Michelle Mulcahy. Damhsa ó Sibéal Davitt. Filíocht físe Margaret Lonergan ag meabhrú le grianghraif na nithe as ar fáisceadh é agus a fhilíocht. Tristan Rosenstock ina chathaoirleach agus é ag cuidiú le ceisteanna agus ceoil chun cuir leis an iomlán. Gesamtkunstwerk a labhair leis na céadfaí uilig.

Tá fonn orm anois dul i ngleic leis an bhfilíocht idir Gaeilge agus Béarla... 

23 October 2019

Laochra na Seanlitríochta


Bíonn roghanna deacra romham i gcónaí nuair a fhoilsítear clár IMRAM. De bhrí go mbíonn orm bus a fháil abhaile agus éirí luath an mhaidin dár gcionn tá sé dodhéanta freastal ar gach rud.

Ach bhí fonn mór ar orm Liam Mac Cóil agus Diarmuid Johnson a chlos i mbun léitheoireachta. Tarlaíonn sé go bhfuil an dá saothar as ar tharraing siad léite agam.

Chomh maith le bheith ina fhile agus scríbhneoir próis, seinneann Diarmuid Johnson an fheadóg mhór go feillbhinn. Seinn sé píosa mar réamhrá sular thosaigh Liam Mac Cóil ag léamh óna úrscéal An Choill.

Níl aon dá saothar le Liam Mac Cóil mar an gcéanna, ach is ceann ar leith An Choill. Athshamhlú ar eachtra de chuid ridire de chuid an Bhord Cruinn, scríofa i bhfriotal agus stíl na rómáns Artúracha.

I dtús an scéil músclaíonn an laoch i lár coille, é ar díchuimhne iomlán. Tá castachaí agus fealsúnacht go leor a bhaint leis an scéal, agus mar a dúirt mé le Liam bhraith mé féin agus mé á léamh go raibh mé i bhfostú mé féin, ar strae sa chaschoill. Cuid den pointe é sin, dar leis...

Taithí de chineál eile, ar lú dua agus ar mo phléisiúr, éisteacht le léamh mínráiteach Liam ar sleachta as an scéal - go háirithe os rud é nár bhain na nathanna  ársa tuisle as mar a bhaineann siad as asam agus mé ag léamh. Agus rogha cuí de phictiúir rómánsacha roghnaithe ag Margaret Lonergan á theilgeadh ar an mballa lom laistiar de i Scoil na mBuachaillí.
Ealaín eile ar fad. Agus fonn orm athchuairt a thabhairt ar an leabhar.

Seilbh Inse Fódla atá mar fotheideal ar insint Diarmuid Johnson ar scéalta Tuatha De Danann, agus is tírdhreacha sceirdiúla na hÉireann a bhí roghnaithe ag Margaret Lonergan chun na sleachta a léigh Diarmuid a léiriú. Clocha loma mar chúlra d'insint ar streachailt na laochra - gabháil Fódla ó na bhfear bolg agus a chosaint i gcoinne Balor agus na bhFomhórach.

Prós ceolmhar a chleachtann Diarmuid agus tá guth soilbhir glan aige. Idir na sleachta sheinn sé ar an bhfeadóg mór.

Cloisim go bhfuil Conaire Mór taifeadta mar chlosleabhar aige agus ar na bacáin ag Leabhar Breac. Agus Midir agus Étain ag teacht ár dtreo san earrach.

Agus maidir le Liam Mac Cóil, go mbeidh ceann scríbe bainte amach faoi dheireadh ag Lúcás Ó Briain roimh Nollaig - imleabhar toirtiúil ag teacht ár dtreo.

Gura fada buan Leabhar Breac agus a chuid údair - laochra na seanlitríochta atá ag tabhairt léargas úr dúinn ar sheanchas ár sinsir.





22 October 2019

Tá Odaiséas sa Táin!


Ba tinfeadh iontach a bhí ann ag Lucht IMRAM iarraidh ar bheirt, a bhfuil leaganacha nua Ghaeilge den Táin curtha ar fáil acu, dul i ngleic le heachtraí Odaiséis de réir Homer.

Tá leagan Gaeilge ann cheana ar ndóigh, a rinne an Pádraig de Brún. Mar fear an tí, d'inis Cathal Póirtéir dúinn ina réamhrá mar a chuaigh Pádraig de Brún i ngleic leis an Ghréigis i rith an lae. Um am airneán ansin bhailigh saoithe Dhún Chaoin i dTig na Cille agus phléigh siad an dréacht d'fhonn barr snasa a chuir air. (Táim fós ag fanacht go dtiocfaidh an leabhar chugham ón leabharlann....)

Cuir chuige eile a bhí ag Darach Ó Scolaí agus Réamoinn Ó Ciaráin, shamhlóinn. Ach bhí na torthaí ceolmhar cuanna mar sin féin. 

Eachtra Polaiféamas Cioclóps a d'aistrigh Darach Ó Scolaí. Tá roinnt d'aistir Odaiséis roimhe mar réamhrá don scéal, agus cuir síos gairid ar oileán na Placairí Loiteoge...

Ach an ghuais ina fhágann mórtas agus ceanndánacht Odaiséis é féin agus a chomrádaithe croí an scéil, agus a ghliceas a thugann sciar acu slán ó chraos an arracht.

Chuir Séamus Barra inár láthair saothar Dharach, le tionlacan ó rogha Margaret Lonergan de phéintéireacht claisiceach agus rómánsach ar an scéal.

Scéal éagsúil a bhí le reic ag Ciara Ní É - aistriúchán Réamonn Ó Ciaráin ar eachtraí deiridh Odaiséis, a fhilleadh abhaile ar deireadh tar éis deich mbliana de chogaíocht agus deich bliana eile d'fhánaíocht. A theaghlach faoi léigear ag lucht suirí ag iarraidh a bhean a mhealladh agus teacht i dtír ar a shaibhreas. A mhac faoi bhrú. A bhean amhrasach faoi ghéilleadh dá dóchas go bhfuil a fear fillte dáiríre. 

Scéal corraitheach brónach lúcháireach. 

Tionlacan arís ag rogha Margaret Lonergan d'íomhánna. Thaithin an ceann thuas go háirithe liom - an radharc nuair a aithníonn a bhuime Odaiséis ar colm ar a chos, agus cosa an strainséire á ní aici... 

Tá súil agam go mbeidh fáil againn ar na sleachta, prós cuanna álainn. 

Agus lón anama eile ó IMRAM. 

21 October 2019

An dochtúir leis an hata dearg..

Fabhalscéal de chuid Martin Luther 

Ein Löwe, Fuchs und Esel jagten miteinander und fingen einen Hirsch. Da hieß der Löwe den Esel das Wildbret teilen. Der Esel machte drei Teile, des ward der Löwe zornig und riss dem Esel die Haut über den Kopf, dass er blutrünstig dastand, und hieß den Fuchs das Wildbret teilen. Der Fuchs stieß die drei Teile zusammen und gab sie dem Löwen ganz. Des lachte der Löwe und sprach: »Wer hat dich so lehren teilen?« Der Fuchs zeigte auf den Esel und sprach: »Der Doktor da im roten Hut!«

Diese Fabel lehret zwei Stücke. Das erste: Herren wollen Vorteil haben, und man soll mit Herren nicht Kirschen essen; sie werfen einen mit den Stielen. Das andere: Das ist ein weiser Mann, der sich an eines andern Unfall bessern kann.

Chuaigh Leon, Sionnach agus Asal ag seilg in éineacht agus mharaigh eilit. Dúirt an Leon leis an Asal an chreach a roinnt. Rinne an Asal trí chuid cothrom as. Bhuail taom feirge an Leon agus bhain sé an craiceann de chloigeann an Asail á fhágáil fuilsmeartha. Dúirt sé leis an sionnach an chreach a roinnt. Bhrúigh an sionnach an trí chuid le chéile agus shín ar an Leon iad. "Cé mhúin duit roinnt amhlaidh? " , arsa an Leon, ag gáire. "An dochtúir thall lena Bhairéad dearg"

Tá dhá mhúineadh sa fabhalscéal seo. Bíonn buntáiste ó Thiarnaí agus b'fhearr gan silíní a ithe leo - caithfidh siad na gasa leat. Agus - fear gaoismhear é siúd a thig foghlaim as mí ádh duine eile. 

19 October 2019

Our Tangled Speech

Níor bhuail mé le hAodán ach uair fánach amháin. Mheall Tomaí Rua ó thuaidh mé go hÉigse Loch Lao chun labhairt faoi Twitter (cad eile). Bhí béile agam i bhfochair comhluadar gnaíúil agus chuaigh greann agus grinneas Aodán Mac Póilin i bhfeidhm orm.

Sa chnuasach aistí seo tá an ghreann agus an grinneas céanna le fáil. Rinne Aodán cion fathaigh don ngaeloideachas ó thuaidh ó na seachtóidí ar aghaidh - ach is mó fós a rinne sé ina iarrachtaí an balla idir an pobal Aontachtach agus an Ghaeilge a leagan.

Tá stair gluaiseacht na Gaeilge i mBéal Feirste ó aimsir na hársaitheoirí Protastúnacha go dtí streachailt an lae inniu clúdaithe go cuimsitheach sna haistí, agus an idirphlé idir pholaitíocht agus gluaiseacht na teanga léirithe go cruinn. 

Tá cúram ar leith déanta de chúrsaí craolacháin. 

Tá aiste amháin ag deireadh an leabhair maidir le sloinnte a léiríonn leithne agus doimhne na castachtaí. 

De bhrí gur foilsíodh na haistí cheana in áiteanna éagsúla tá roinnt athrá i gceist ainneoin go ndearnadh eagarthóireacht air.

Tá an leabhar thar a bheith luachmhar do mo leithéid nach bhfuil cur amach dáiríre aige ar chúrsaí an Tuaiscirt agus an spreagadh a chuir Bóthar Seoighe agus go leor tograí eile chun cinn. 

Lón machnaimh. 

15 October 2019

Gaeilge - Anseo agus Anois

Ar shlí is an deis níos mó a chlos ó leabhar Úna-Minh Caomhánach Anseo a mheall mé amach go Cluain Dolcáin de hAoine seo chaite.

Mar chuid de Féile Leabhair an Líne Deirg a reáchtálann Comhairle Contae Átha Cliath Theas bhí painéal cainteoirí faoi agallamh ag Peadar Ó Caomhánaigh.

Ainneoin ainm na Féile ba ghá dom bus a fháil ó lár na cathrach go Cluain Dolcáin. Ní maith liom bheith mall ag imeachtaí agus bhí gach cosúlacht le tranglam tráchta Faiche an Choláiste.

Bhí faoiseamh orm mar sin gur leandáil mé in Áras Chrónáin a bheag nó a mhór in am. Bhí grúpa de cheoltóirí óga traidisiúnta ag seinm chun deis a thabhairt do na cainteoirí socrú síos, mar sin ní raibh mórán cúis le m'imní!

Chuir Peadar an triúr cainteoir i láthair. Úna-Minh Caomhánach, Ciara Ní É, agus Garry Bannister.

Idir píosaí plé ar an nGaeilge agus a gcaidreamh féin léi, rinne Ciara roinnt dá taibhfhilíocht a reic. Léigh Garry Bannister a rogha dhánta de chuid filí comhaimseartha na Gaeilge - Cathal Ó Searcaigh, Gabriel Rosenstock, Caitríona Ní Chléircín - agus fear nach raibh iomrá cloiste agam faoi roimhe, Howard Lawn. 
Léigh Úna-Minh dhá sliocht as a leabhar, ceann álainn grámhar faoina caidreamh lena Dhaideo, fear Gaeltachta ó Iarthar Dhuibhneach a labhair Gaeilge léi ó thús. Uchtaíodh Úna-Minh mar leanbh ón Vietnam agus bhí an dara sliocht níos dorcha - a taithí le ciníochas fánach síoraí a sroich a phointe is ísle in ionsaí tarcaisneach uirthi i lár Bhaile Átha Cliath nuair a bhí sé de "dhánacht" aici masla a fhreagairt.

Ach mar sin bhí an dóchas i dtreis agus an Ghaeilge á cheiliúradh san ócáid dhátheangach seo. 

Bhí cór áitiúil d'athfhoghlaimeoirí a chuir go mór leis an ócáid, ag canadh amhráin a d'fhoghlaim siad fadó ar scoil chun an chaint a éadromú. 

Tá mé cinnte gur lean an plé agus allagar ar aghaidh i mbeár Áras Chrónáin ach faraor bhí turas fada abhaile le cuir díom agamsa...

Aguisín - foilseoidh New Island Books leabhar Úna-Minh ar an 24 Deireadh Fómhair
https://www.newisland.ie/nonfiction/anseo


14 October 2019

Sruth Teangacha

I ndiaidh dom Mo Chara a léamh le déanaí chuaigh mé sa tóir ar breis filíochta de chuid Gearóid Mac Lochlainn. Bhí Sruth Teangacha luaite i Mo Chara agus chuir mé fios air.

Tá réimse téamaí á chíoradh aige ach is iad na dánta faoi thrioblóidí an Tuaiscirt agus an slí a théann siad i bhfeidhm orthu siúd a mhair tríothu agus a tháinig in inmhe lena linn is mó a chuaigh i bhfeidhm orm. Bhí orm an leabhar a leagan uaim go minic chun na mothúcháin a dhíleá.

Cé gur taibhfhilíocht a chleachtann Mac Lochlainn agus gur cumhachtaí go mór a fhilíocht ráite tá faoi seo taithí éigin agam ar a theacht i láthair (tríd físeáin don mórchuid) go bhfuil a chanúint shainiúil uirbeach ar fáil do mo chluas inmheánach. 

Díolaim as Gaeilge agus Béarla atá anseo - ach ní lomaistriúchán atá i gceist ach dánta san dá theanga ar an téama céanna. Go háirithe nuair is é féin a chum an dá leagan. 

Tá dán amháin aige (a reiceann sé ar an CD) faoi bheith ag cuir aistriúcháin ar fáil ag léamha filíochta do dhream gan tuiscint ná mórán bá. 

Cuireann an CD atá leis an leabhar go mór leis. Leaganacha de na dánta reicthe. É ráite aige gur d'aon uaim a sheachain sé glaine an stiúideo ar mhaithe le taifead a dhéanamh é féin. Cinneadh stuama dar liom, a fhágann gairbhe na sráideanna a spreag iad le clos sna dánta.

Sruth Teangacha / Stream of Tongues
Gearóid Mac Lochlainn
Cló Iar-Chonnacht
https://www.cic.ie/books/published-books/sruth-teangacha-stream-of-tongues-leabhair-cloite

10 October 2019

Ba seachtópas é inné

Bhí mé i measc an slua mór a chruinnigh san Sugar Club ar sráid Leeson chun tréaslú le Gabriel Rosenstock.

Agus muid ag cruinniú bhí ceol giotár ón stáitse ó fhear nár thug mé a ainm liom faraor. Ceol na Meánmhara.

B'í Sinéad Ní Uallacháin bean an tí.

Chuir gariníon le Gabriel, Maggie Byrne - seacht í féin - tús le himeachtaí trí dhán "Dhaideo" faoi lá breithe an ochtapais a reic. Ba seachtapas é inné...

Lean a iníon Saffron - an dán cháiliúil a scríobh sé di agus í ag iarraidh teilifís i lár na hoíche. (Dúirt Garry Bannister ar ball nach raibh daltaí na linne seo in ann meabhair a bhaint as sneachta teilifíse... Imíonn an t-am).

Is iomaí réimse a chlúdaíonn saothair Gabriel. Ar chrann Alan Titley a thit sé blaiseadh dá shaothair próis a thabhairt dúinn. Thug sé deoch dúinn as turas Gabriel chun Ganges - agus ansin crobhaing scéalta faoi Nasruidín.

Mar a dúirt sé, tá an Ind curtha ar ais ag Gabriel i lár dúchas Ind-Eorpach na Gaeilge agus a litríocht.

Tá comhoibriú le filí eile ag croí obair Gabriel. Ó chuile cearn den cruinne (an aimsir chaite san áireamh!)

Ní fhéadfadh siad ar fad bheith i láthair, ar ndóigh. Sheol triúr ionadaíoch teachtaireacht físe. Mariko Sumikura  ón tSeapáin.  K. Satchidanandan ón Ind. Hans-Christian Oeser as Beirlín.

Léigh a iníon Éabha dán molta greannmhar a sheol an file Indiach Dileep Jhaveri.

Bhí a nia Mario Rosenstock (fuirseoir cáiliúil) ann le hinsint dúinn faoina streachailt mar nia uncail cháiliúil agus an díomá a chuir sé ar mhúinteoirí agus Micheál D féin nuair a thig siad nach raibh Gaeilge aige....

Sin ráite bhí Garry Bannister a rá gur cáiliúla Mario ná Gabriel i measc daltaí scoile anois...

Chan Hilary Bow amhrán le Van Morrison agus David Bowie sna leaganacha trascruthaithe a rinne Gabriel do Thionscadail IMRAM.

Chuir Donncha Crowley dhá monalóg i láthair, ceann as Gaeilge, ceann as Béarla.

Thug Cathal Ó Searcaigh, Paddy Bushe agus Garry Bannister - sean chomrádaithe pinn de chuid Gabriel- a rogha féin de dhánta Gabriel dúinn.

D'inis Cathal dúinn mar a d'eascair ceann de na tograí is déanaí de chuid Gabriel as leabhar filíochta de chuid Li He, file ó ré Tang na Sine, a thug sé isteach chuige mar bhronntanas san ospidéal. Allagar Gabriel leis an bhfile a bheidh sa leabhar.

Léigh Caitríona Ní Chléircín a rogha féin de dhánta Gabriel a léiríonn a bhá le agus tuiscint ar saol agus mothúcháin na mban.

Allagair le filí beo is marbh cuisle saothair Gabriel. Agus le healaíontóirí agus oirfidigh. Tonnta tinfeadh...

Bhí an ghlúin óg ann freisin - rogha Shéamuis Barra Uí Shúilleabháin de dhánta teagaisc idir aistriúchán agus bundánta. Faraor bhí ormsa sleamhnú amach ag an bpointe sin, imní orm faoin mbus deiridh....

Táim cinnte gur lean an cheiliúradh ar aghaidh - níl easpa ábhair.

Dúirt Cathal Ó Searcaigh go bhfuil sé thar am ag Ollscoil éigin Dochtúireacht onórach a bhronnadh ar Gabriel - agus go bhfuil ábhar céim MA i dtionscaint leabharliosta...

Is fíor dó, measaim.

Gura fada buan Gabriel.

07 October 2019

Stiofán Ó Briain

Tá Stiofán Ó Briain ag glacadh páirte i Reic ó thús ach níl mórán ráite agam faoin méid a reiceann sé, mar go mothaím gur seánra eile seachas an taibhfhilíocht is láidre ag reic atá á chleachtadh aige.

Chuala mé, agus é ag caint le mná Beo ar Éigean ó chlub an chonartha, gur Gaeilgeoir de thaisme é. Nár éirigh leis na pointí a fháil do leigheas agus gur chuaigh sé le Gaeilge in ionad.

Feictear dom ní hamháin gur thum sé é féin inti ach go bhfuil idir teanga agus seanchas ina dhlúth agus inneach anois ann.

Focalbhách mo dhála féin é Stiofán agus baineann sé feidhm as foclóir shaibhir ina chuid scríbhneoireachta (rud atá ina chonstaic uaireanta do lucht éisteachta reic, mothaím).

Reic sé dán ag baint casadh as Oidhe Chloinne Tuireann - ag athshamhlú eachtra Bhriain ag goid ó Oileán faoi thoinn na mBan.

Ach is é an mórshaothair atá ar na bacáin faoi láthair aige ná ag scríobh seanchas samhlaithe áit samhlaithe ar a dtugann sé Tulach an dá Thadhg. Ní cuimhin liom anois cén clár ar chuala mé é ag leagan amach an scéal. Áit samhlaithe ina bhfuil gá thraidisiún i ngleic ann, Tadhg Easpaig Naofa agus Tadhg págánach File.

Ag an reic is déanaí d'aithris sé ceann dá scéalta - fear daonna tite i ngrá le bean den slua sí, atá faoi gheasa. Mar a sháraíonn sé na geasa le cabhair spideoige.

Na comharthaí sóirt scéalaíochta go paiteanta ann - ruthaig, carn aidiachtaí, athrá, meafair.

An t-amhras a bheadh orm go bhfuil an saibhreas Ghaeilge agus na móitífeanna ina chonstaic don gnáthphobal Gaeilge uirbeach a bhíonn ag reic. Ach b'fhéidir gurb é sin an chúis gur fiú tabhairt faoi? N'fheadar....

03 October 2019

Dúdhúchas

Ní cuimhin liom anois cad a spreag mé fios a chur ar an leabhar seo ón leabharlann. Táim ag léamh roinnt saothair le húdair ón Aifric nó de bhunadh na hAfraice le déanaí, agus measaim go raibh baint aige sin leis.


Leabhar thar a bheith suimiúil. Mar misinéir a chuaigh Pádraig Ó Máille agus é ina shagart óg chun na hAfraice. Ach seachas mar sagart paróiste is mar mhúinteoir agus ina dhiaidh sin mar phríomhoide a bhunaigh meánscoil a cuireadh ag obair é.

Bhí a mhianach Éireannach agus Gaelach mar thaca aige feictear dom agus cé go raibh an chóras oideachais fós i Marbhfháisc murdar machine na himpireachta gallda is léir go ndearna sé a dhícheall mórtas cine a mhúscailt chomh maith le oideachas a thabhairt. 

Tá eolas spéisiúil ann ar mhúineadh an Bhéarla mar dara theanga go háirithe.

Ach is a urraim do Ealaín agus éigse na háite is mó a chuaigh i bhfeidhm orm. 

Bhí sé i gceist aige fiú iarracht a dhéanamh ar aithris a dhéanamh ar bhailiúchán na scoil. 

Choimisiúnaigh sé ealaín agus bhí sé i dteagmháil le scríbhneoirí agus drámadóirí, dá spreagadh chomh maith leis an spreagadh a thug sé do scoláirí faoina chúram. 

Ar an ndrochuair chuir cogadh Bhiafra deireadh lena shaothar ann (díbríodh an ord ina dhiaidh) agus cailleadh go leor den méid a bhí cnuasaithe aige sa chogadh. 

Caibidil spéisiúil i stair na hÉireann na misean dáiríre agus tá mé sách aineolach faoi. 

B'fhiú go mór an leabhar seo a léamh. 

01 October 2019

Tadhall

Cnuasach ana dheas atá anseo. Tá tabhairt faoi deara ann - faoin dúlra, éanlaithe an aeir go háirithe. Ach faoin gcaidreamh idir dhaoine freisin.

Tá dán corraitheach ann faoi thórramh linbh agus brón máthair agus dheirféar a chorraigh go mór mé. 

Labhair Pauline le Máirín Hurndall ar a clár Leabhragán ag trácht ar na mothúcháin a spreag an cnuasach seo. B'fhiú éisteacht agus bhfiú léamh. Ceal spás ar mo leabhragáin féin is ón leabharlann a fuair mise an leabharlann. Go dtí seo, cibé! Bheadh fonn orm tarraingt as anois is arís chun suaimhneas dúlra a bhlaiseadh. 

Tadhall 
Pauline Nic Chonaonaigh
Cló Iar-Chonnachta 
https://www.cic.ie/books/published-books/tadhall






30 September 2019

Reic

Bhí mé i bpluais na cúise i bhfad ró luath Dé hAoine do Reic. Nós neamhghaelach amach is amach ach sé an chaoi go raibh mé ag teacht ón obair.

Diaidh ar ndiaidh líon an t-íoslach agus chuir Ciara tús le himeachtaí. Mar is iondúil bhí meascán ábhair agus caighdeáin ann, agus níl fúm léirmheas a thabhairt ar ghach thaibhe.

Bhí roinnt a chuaigh i bhfeidhm orm seachas a chéile.

Triúr ban go háirithe. Tá Ciara síoraí ag cuir lena répertoire spreagúil. Leagan nua aici dúinn de "Roghnaigh Saol", ceol cúlra agus tinfeadh ó Trainspotting. Sciolladh géar greannmhar ar fimíneacht i leith na mBan. Fimíneacht ó fhir, agus ó mhná...

Fear baoth ar líne a spreag an píosa fíorghreannmhar "Ramhar, gránna, iomarca smidiú, lán di féin". Bhí an curfá á chanadh léi sara bhfad ag a raibh ann.

Jill mac Mahon ag léiriú cás na mban atá cúngaithe ag éilimh an sochaí a bhíonn go hiondúil ag teacht salach ar a chéile - a fhágann bean ina riarthóir ar a colainn seachas ina príomhfheidhmeannach.

Elizabeth McGeown a tháinig aduaidh ó Bhéal Feirste agus a thug crobhaing dúinn - dánta ar dán na mban i saol an cheoil i measc cumann cuiditheach na bhfear a sainíonn tallann na mban. Dán ar uafás Thuama. Dán fhada faoi uaigneas agus fearg an té a déantar tromaíocht orthu ar scoil agus tearmann na samhlaíochta. (Mar duine a tháinig tríd tromaíocht mé féin, ainneoin é bheith i bhfad níos séimhe, chuaigh seo i bhfeidhm orm go háirithe).

Triúr fear.

Barry (Currivan ?). Canúint Béarla Duibhlinne. A dúirt faoi féin gur cúigiú colúnaí na Gaeilge é, ag briseadh an Bhéarla. Dán iontach aige faoi Supervalue Sanjay agus na hinimircigh eile atá níos Éireannaí ná na hÉireannaigh ina gcaint. Ina measc an créatúr ar mian leis bheith ina gheabaire ach atá Irish-Afro seachas Afro-irish... Reic sé dán as Gaeilge freisin - léiriú glé ar streachailt éigse Éireannach le teanga. A ghléas oibre.

Iarraidh ar Aindriú Mac an Rí an léann clasaiceach a mhúineadh do dhaltaí. Ó tharla gan é bheith eolach faoi b'éigean dó é féin a thumadh i miotais na Gréige is na Róimhe. B'fhiú é.

As scéal Echo, Narcissus agus Pan d'fháisc sé dán iontach comhaimseartha ach fréamhaithe sa mhiotas. Beanorgain. Tuismitheoirí faoi dobróin. Amharc deireadh TCI. Nach truamhéalach go bhfuil scéalta mar seo á insint leis na mílte bliain?

Colm Mac Gearailt a chuir clabhsúir leis an oíche. Reic sé an dán Deor-aíocht a bhuaigh Slam Liú Lúnasa dó. Dán faoi tréigean - leannáin nó tíre, nó an dá rud. Agus dán a thobchum sé ar an mbóthar ó thuaidh faoin críochdheighilt agus bagairt na Breatimeachta. Dán ag pléascadh le fearg cóir.

Taibhfhile ar leith Colm. Ní le focail agus guth amháin a reiceann sé. Bíonn gach orlach dá cholainn san reacaireacht - a aghaidh go háirithe. Riastradh.

Is iontach an ócáid Reic. Mar ionad thaithin broinn na filíochta i mbrú an generator níos fearr liom - ach tá a bhuanna féin ag Club an Chonartha.

Táim fíor bhuíoch gur thionscan Ciara an togra seo. Bail ón mBé ar reic agus ar thograí eile Chiara. Is saibhride mo shaol an éigse.

27 September 2019

Seacht gcéim go gcailltear do thír

Alt le Robert McMillen a spreag mé le fios a chuir ar Seven steps to lose your country leis an iriseoir agus scríbhneoir ón dTuirc Ece Temelkuran.

Ba sa Tuirc is túisce a tháinig poblachas údarásach chun cinn, cé gur meirge an chreidimh atá ar foluain ag Erdoğan agus a pháirtí. Le traidisiún tuatach poblachtach a bhaineann sí, dream a chur ar son an daonlathais agus i gcoinne údarás an airm.

Tarlaíonn sé go raibh saothar Arendt ar ollsmachtachas léite le measartha déanaí agam. Admhaím go raibh mé ag streachailt leis!

Cuntas finné atá anseo maille anailís a aithníonn na cosúlachtaí idir gluaiseacht Erdoğan agus gluaiseachtaí fearacht Trump, Brexit nó AfD na Gearmáine.

An dóigh a ghabhann ceannasaithe i bhfeidhm ar an "bhfíor pobal" chun iad a ghríosadh. An dóigh a aimsíonn siad na laigí san dioscúrsa liobrálach chun an ghaoth a bhaint as seolta céilí comhraic. Na nithe san (nua) liobrálachas, sa coibhneasaíochas, sa indibhidiúlachas a réitigh an bhealach don na gluaiseachtaí seo a dhéanann earra eile i margadh na smaointe de fírinne eolaíochta- a chuireann ar a gcumas maíomh gur easpa measa agus cos ar bolg atá ann iarraidh orthu glacadh le fíricí.

Cé nach bhfuil gluaiseacht láidir dá leithéid in Éirinn fós, tá na síolta ann. Aicme a mhothaíonn, agus sciar den fhírinne acu, tréigthe agus faoi chos.

Is breosla cumhachtach doicheall agus formad don té atá sásta teacht i dtír ar gan náire, chun "fíor dhaoine" a chur in adharca "scothaicme sotalach".

Tá an leabhar soléite, soiléir, pearsanta, daonna. Tá dóchas aici - as mná óga.

(bheadh pointí polaitíochta nach n-aontaíonn léi fúthu, ginmhilleadh go háirithe. Ach roinnim a dóchas i mná óga. Go háirithe iadsan atá spreagtha ag an gcóir idirnáisiúnta atá den riachtanas chun dul i ngleic leis an géarchéim aeráide).

Is mithid ullmhú.

How to Lose a Country: The 7 Steps from Democracy to Dictatorship

Ece Temelkuran

19 September 2019

Criss Cross Mo Chara

Is mar taibhfhile is mó aithne agam ar Ghearóid Mac Lochlainn, teacht i láthair neartmhar ar stáitse (cé gur minice go mór ar fhíseáin feicthe agam é).

Tá fhios agam go raibh lámh aige tráth sa ghrúpa ceoil Bréag. (Dream nach bhfuil ag éirí liom teacht ar mórán dá cdanna faraor).

Ní cuimhin liom go baileach cad a spreag mé chun fios on leabharlann a chuir ar Criss Cross Mo Chara ach tá mé iontach sásta go ndearna.

Eachtraí i saol ceoltóir sráide in umar na haimléise ag ól is drugaí. Leath dá shaol á mhaireachtáil sa samhlaíocht.

Cnuasach dhátheangach ach fiú nuair atá gaol idir dán Gaeilge agus Béarla is leaganacha seachas aistriúcháin atá iontu.

Is dóigh liom gurb é Mac Lochlainn a chum an téarma Babylon Gaeilgeoir, a bhfuil amhrán de chuid Bréag fáiscthe as.

(Úr) scéal do Bhabylon Gaeilgeoirí atá anseo, saol imeallach idirtheangach.

Úire uirbeach sa Ghaeilge agus Béarla araon, áilleacht á fhuineadh as ainnise.

Tá CD ag dul leis, dornán dáin le tionlacan.

Saothar ealaíne spreagúil. Feicim go sé ar fáil mar r-leabhar freisin. Is dóigh liom go gceannóidh mé é...

Criss Cross Mo Chara
Gearóid Mac Lochlainn
Cló Iar-Chonnachta

16 September 2019

Seán Ó Mulláin

Níl a fhios agam níos mó cén comhthéacs inár luaigh Panu Höglund Seán Ó Mulláin i gcomhrá i Twitter. Ba leor é chun m'fhiosracht a spreagadh áfach agus chuir mé fios ar roinnt dá leabhair tríd an gcóras iasachtaí idir leabharlanna.

Tá cineál crannchur i gceist leis sin, agus ní dhearna mé fiosrú ceart ar na saothair roimh ré. Ceithre leabhar atá léite go dtí seo, dhá leabhar an ceann as dhá sraith.
Mar a tharlaíonn is cosúil gur in ord contráilte ama a léigh mé iad.

San 16ú nó 17ú aois atá "Na Rianaigh Abú" agus "Fir Claímh" lonnaithe. Eachtraí a bhaineann le teaghlach uasal Gaelach i ré corraithe. I Fir Claímh faigheann mac de chuid an teaghlaigh buille sa chloigeann agus é ag teitheadh ó líon níos mó Sasanaigh tar éis achrann. Cailleann sé a chuimhne. Tagann buíon giofóg i gcabhair air - ach díbrítear iad go Sasana. Is iomaí cor sa scéal go dtagann sé slán abhaile arís. Tá eachtraí  Na Rianaigh Abú lonnaithe sa Fhrainc áit a bhfuil gaol le tarrtháil ó fear uasal Francach.

Dhá úrscéal lán eachtraíochta agus aicsean. Taitneamhach éadrom.

I caogaidí nó seascaidí an aois seo chaite atá an dá leabhar eile lonnaithe, sé sin le rá thart ar am a bhfoilsithe. Poitín, achrann teaghlaigh agus idir teaghlaigh, suirí, grá. Roinnt aicsin freisin gan amhras.

Triantán grá i lár Gníomhú Cosanta. Corr agus casadh roimh deireadh sásúil. Scéal grá idir bean den lucht siúil agus feirmeoir i lár Cosaint an Ghleanna. Beagáinín amhras orm faoi seo mar go bhfuil tincéirí maithe agus drochthincéirí i gceist. Faraor cuid de fós tráthúil - cur in aghaidh tithíocht don lucht siúil.

Bhain mé níos mó taitneamh as na scéalta faoi lucht na claímhte.

Ach scéalta éadroma soléite iad ar fad agus leanfaidh mé orm ag lorg breis saothair leis ón leabharlann.

Is trua nach bhfuil a leithéid i gcló agus fáil ag léitheoirí óga go héasca orthu.

Tá a mhacasamhail i dteangacha eile fairsing.

13 September 2019


Tá an tríú imleabhar de úrscéal grafach Paul Bolger agus Barry Devlin faoi Cú Chulainn foilsithe ag Leabhar Breac le tamall. Darach Ó Scolaí a chuir Gaeilge air.
Ghlac mé an deis an t-iomlán a léamh le déanaí. Is léir go bhfuil eolas ag na húdair ar na bunscéalta na Rúraíochta agus miotais eile de chuid na nGaeil.
Tá casadh úrnua curtha san insint acu áfach, streachailt um anam Cú Chulainn idir an Mór Ríon ar mian léi uirlis anord fuilteach a dhéanamh as, agus mian Setanta féin saol simplí feirmeora a chaitheamh agus clann a thógáil lena ghrá geal Eimear.
Tá gnéithe de Oidhe Chlainne Uisnigh curtha le scéal Eimear agus Cú Chulainn - Eimear le bheith pósta ar an sean Rí, ach a gean ar an ógfhear a thagann lena tionlacan go hEamhain. Coimhlint idir dílseacht agus searc.
Dubh agus dearg, agus úsáid éifeachtach as an spás bán atá sna léaráidí.
Gluaiseacht curtha in iúl go héifeachtach, go scannánúil geal leis.
Claochlú agus riastradh ag léim ón leathanach.
Saothar ealaíne agus barr feabhais curtha ar le focail roghnaithe go cúramach ag Ó Scolaí.

10 September 2019

Der Krieg und Ich

Tá seachtó bliain ann ó ionradh fealltach na Gearmáine (agus APSS) ar an bPolainn a chuir tús leis an dara ár Eorpach agus an uileloscadh ar Ghiúdaigh a tharla faoina scáth.

Mar chuid den chuimhneacháin cpraoladh sraith ocht scannáin leathuaire thar an dá deireadh seachtaine ar KiKa, teilifís na leanaí sa Ghearmáin.

Bhí leanbh a mhair tríd an cogadh i ngach ceann acu - agus insíodh an scéal trína dhearcadh siúd.

An buachaill óg ar theastaigh uaidh bheith in Ógra Hitler fearacht gach duine ach atá ceanúil ar a chomharsa Giúdach. Mac iascaire san Iorua gafa atá ag iarraidh a iasc a choimeád chun a chlann a bheathú. Iníon ministéara Protastúnach sa Fhrainc Vichy, ag cabhrú le Giúdaigh teitheadh mar gurb é sin an rud ceart dar lena hathair - a ghabhtar. Déagóir fiáin san Albain nach bhfuil uaidh ach go bhfillfidh a athar - go dtí go dtiteann buamaí ar an gCluaidh. Mac óg Giúdach a éalaíonn ón ngeiteo díreach roimh an bailiú don ár is a fhaigheann dídean ó chomharsa. Cailín óg a theith as uafás Stalingrad. Ceoltóir óg Seiceach a thagann slán ar éigin as Auschwitz de bharr gean kapo. Buachaill óg, múnlaithe ag fás aníos le linn na Naitsíoch, a seoltar chun an fronta in éineacht le leanaí eile chun na Meiriceánach a stop agus an cogadh caillte.

Idir na scannáin ráitis ó leanaí eile an chogaidh.

Níor léiríodh, ar ndóigh, uafás iomlán an chogaidh. Ach measaim gur tugadh teachtaireacht láidir ar mithid é chlos faoi gan cluas bodhar a thabhairt don éagóir, seasamh i gcoinne tromaíocht agus gríosadh fuatha.

I ré a bhfuil náisiúnachas santach ciníoch ag borradh, tá gá le fianaise soiléir dá leithéid.

06 September 2019

Ó Corr na Móna go Bangalore

Bhí dialann de chuid Pádraig Ó Fiannachta, foilsithe ag an Sagart, i measc na leabhair a bhronn Réaltán orm cúpla bliain ó shin. Turas in éineacht le dream sagart ar an der India i 1974 a bhí i gceist. Níl de thagairt ann do Chorr na Móna ach gurb ann a thosaigh an aistir.

Is san tréimhse seo tar éis an Dara Chomhairle Vatacáine a bhí eagar a chur ar an liotúirge chun gnéithe dúchasacha a thabhairt isteach ann. Eagar agus iarracht a ndearna an Fiannachtach cion fathaigh ar a shon i dtaobh na Gaeilge.

Aistir staidéir a bhí i gceist, cé go bhfuil cur síos ann freisin ar Thír, bia, cultúr is ceol.

Ach bhí aird ar leith aige ar na hiarrachtaí a bhí ar bun san India le cultúr na tíre a thabhairt isteach sa liotúirge. Iarracht a bhí conspóideach an uair úd, agus atá fós go deimhin.

Ba díol suntais dom go raibh scrioptúir de chuid na Hiondúch in úsáid mar chuid den Aifreann thall - Níl fhios agam an bhfuil sé fós amhlaidh.

Béim a chur air nach déithe iad Síve, Krishna agus araile ach gnéithe den aon Dia amháin, agus diagairí thall den tuairim go raibh tairbhe dá réir i litríocht ársa eagna na Hiondúch don Críostaí Dúchasach.

Spléachadh freisin ar ghnáis creidimh na dreamanna eile thall.

Agus gnáth thurasóireacht - cé mar is dual dó go ndearna sé iarracht ar leith roinnt de theangacha agus cultúir a shealbhú le linn an turais.

Leabhrán spéisiúil.

30 August 2019

An Triail (Kafka)

Tá rudaí éagsúla le Kafka léite agam sa bhunleagan. Tá cuimhne mhaith agam ar Die Verwandlung (An Chlaochlú) abair.

Ní dóigh liom áfach gur léigh mé Der Prozeß, ina iomláine ar aon nós.

Ón leabharlann a fuair mé aistriúchán Risteard Mac Annraoi ar an dtromluí seo, fear i ngleic le cúirt maorlathach dorcha éiginnte a iompaíonn a shaol bunoscionn agus nach bhfuil aon éalú i ndán dó uaidh ainneoin a iarrachtaí le habhcóide nó gan.

Bíonn greann dóite agus áibhéil i saothar Kafka. Mheas mé an aistriúchán a bheith snasta soléite, cé go ndeachaigh an bunscéal chun fadálachta ábhar.

Fabhalscéal ár linne, an aonarán ag streachailt le maorlathas nach dtig leis ciall a bhaint as.

Is maith ann a leithéid d'aistriúchán chun smaointe a chíoradh as Gaeilge.

An Triail
Franz Kafka
Leagan Gaeilge  le Risteárd Mac Annraoi 2017

24 August 2019

Gairdín Bhríde




Ar ár mbealach abhaile ón Traidphicnic i Mí Iúil , bhí fonn orainn Gaillimh a sheachaint agus greim lóin a ithe. Thrasnaigh muid na cnoic (agus chuir bóithre Chonamara sceon ar mo nuachar a bhí ag tiomáint) go Maigh Cuilinn agus Gairdín Bhríde.

Gairdín ealaíne agus bláthanna, leagtha amach ina cheithre chuid de réir na sean féilte Gaelacha, Imbolc, Bealtaine, Lúnasa agus Samhain. Táim amhrasach faoin nua phágántacht, agus faoi cuid den "teagasc ársa" nach bhfuil chomh hársa sin dáiríre.

Ní théitear thar fóir lena leithéid áfach, agus is áit deas an ghairdín le ham a chaitheamh. 

Tá bialann spéisiúil ann freisin agus roinnt de na comhábhar tógtha on ngairdín. 

Áit dheas chun turas a bhriseadh. 



Dóiteoir na Samhna/An Bradán Feasa

Athinsint bhreá atá sna leabhar seo ar Mhacghníomhartha Fionn Mac Cumhaill ó Darach Ó Scolaí. Tá cúlra Finn tugtha aige chomh maith leis na heachtraí iad féin, rud a chuirfidh go mór le heolas na léitheoirí óga. Chomh maith leis an insint taitneamhach tá dathadóireacht iontach Caomhán Ó Scolaí a cuir go mór leis an insint.Tá an insint breá soiléir, agus tarraingteach do léitheoirí óga. Tá na heachtraí féin spleodrach agus an bagairt sa chúlra ó Gholl Mac Mórna breá soiléir san dá scéal. Tá mionsonraí sna scéalta a chuireann leis an saibhreas iontu le hais cnámha na scéalta a bheadh ag go leor daoine cheana.

Tá na leabhar feiliúnach le léamh ós ard do ghasúir agus do léitheoirí neamhspleácha.

Dóiteoir na Samhna
Darach Ó Scolaí
ISBN:9780898332438
Leabhar Breac
Aois 8-10

An Bradán Feasa
Darach Ó Scolaí
ISBN:9780898332421
Leabhar Breac
Aois: 8-10

 

Foilsíodh an mír seo i dtosach ar Gobblefunked 6ú Nollaig 2016

Dialann Dúradáin


Ní haon rún é go mbím ag léamh leabhair le’m iníon, mar sin sheol Futa Fata cóip léirmheastóireachta chugainn de Dialann Dúradáin (Diary of a Wimpy Kid).

Bím idir dhá chomhairle maidir le haistriúcháin ón mBéarla go Gaeilge. Tuigim an buntáiste margaíochta a bhaineann le údar aitheanta. Níl aon cheist ach gur tháinig Futa Fata i dtír ar cháil an sraithe seo agus iad ag eagrú comórtas chun an leagan is fearr Gaeilge a chuir ar an leabhar. (D’éirigh thar barr leo feictear dom).

Ach go minic is fusa do léitheoirí óga an leagan Béarla a léamh. Is minic go mbíonn sé léite acu sula mbíonn an leagan Gaeilge ar fáil! Mar a tharlaíonn, cé go raibh cuir amach ag m’iníon ar an leabhar ní raibh sé léite aici. Go deimhin bhí sí cineál amhrasach faoi! Ach mheall an spraoi agus na léaráidí í, agus níl aon cheist ach gur éirigh leis an aistritheoir, Máirín Ní Mhárta, an ghreann agus na himeartais focail a thabhairt slán ina leagan saibhir soléite.

Léaráidí Jeff Kinney cnámh droma an leabhair, iad ag iompar reacaireacht an Dúradáin, buachaill i tús na déaga ag streachailt leis an saol, ag iarraidh go mbeidh aitheantas agus cairdeas aige, ach é gafa leis an dream atá níos imeallaí fós ná é féin.

Léirítear go breá an chaoi nach aon naomh é Greg – go deimhin bíonn sé sách gránna lena chara, agus íocann sé as sin. Tá roinnt snátha grinn tríd an insint –”Galar na cáise”, “Zu Wi Mama!” agus araile a chuireann go mór leis an ngreann, agus an chaidreamh greannmhar atá ag Greg leis na daoine timpeall air. Tá an scéal ana ‘bhruachbhaile Meiriceánach ach ar ndóigh tá taithí ag daoine óga air sin ón iliomad sraitheanna teilifíse agus éiríonn leis an aistriúchán cuma nádúrtha a chuir air an scéal. Bhaineamar araon an taitneamh as an léamh.

An imní is mó a bheadh orm ná nach ndéanfaí níos mó den sraith a aistriú, agus go rachaidh m’iníon i dtreo na leaganacha Béarla dá bharr. Níor aistríodh ach an gcéad imleabhar de Harry Potter agus d’Artemis Fowl. Tá muinín agam áfach as cumas gnó agus tiomantas Futa Fata; táim dóchasach dá réir go mbeidh breis le léamh as Gaeilge faoin Dúradáin.


Údar: Jeff Kinney
Aistritheoir: Máirín Ní Mhárta
ISBN: 9781906907990
Foilsitheoir: Futa Futa
Aois: 9-12 bl


Foilsíodh an mír seo i dtosach ar Gobblefunked, 9 Iúil 2016

Óró na Circíní – agus scéalta eile ón Afraic



Cnuasach álainn de fabhalscéalta na hAfraice atá anseo, athinste ag Gabriel Rosenstock. Tá leagan amach an leabhair go hálainn, léaráidí le Brian Fitzgerald ar beagnach gach leathanach. Tá corr cainte de chuid na hAfraice roimh gach scéal.

Cuid de na scéalta, tá siad cosúil lena mhacasamhail de scéalta ón Eoraip; ach cuid acu tá siad aduain ar fad. Tá gaois an chine iontu ar fad mar fabhalscéalta, ceachtanna le foghlaim ag cách.

Tá an athinsint oiriúnach chun scéalta a léamh do pháistí nach bhfuil léamh acu, nó do pháistí ar féidir leo léamh iad féin – nó go deimhin do dhaoine fásta fiosracha.

Thaitin an scéal faoin gcrogall ach go háirithe liom; go raibh craiceann mín álainn aige tráth – ach go raibh sé chomh mórtasach as gur tháinig sé amach faoin ngrian agus gur thriomaigh agus scoilt a chraiceann!

Údar: Gabriel Rosenstock
Maisitheoir: Brian Fitzgerald
ISBN: 9781857919059
Foilsitheoir: An Gúm
Aois: 5+

Foilsíodh an mír seo i dtosach ar 6 Meán Fómhair 2016 ar Gobblefunked.


19 August 2019

Peig

De réir mo chuimhne ní dhearna mé staidéar ar Peig ar scoil, cé nach cuimhin liom go beacht cén leabhar a "rinne" mé don ardteistiméireacht. (Tá na coilm ó Pride and Prejudice fós gan leigheas áfach).


Tá Machnamh Seanmhná agus Labharfad le Cách agam, agus taitneamh bainte agam as bheith ag léamh agus ag éisteacht le scéalaíocht Pheig Sayers. 

Siopadóir gan Ghaeilge thar bhaile isteach sa Daingean a luaigh Peig agus an slat in aon anáil mar leithscéal dá easpa Gaeilge a thug an sonc deireadh dom agus chuaigh mé caol díreach go dtí an Caifé Liteartha chun Peig a cheannach. 

D'fhoilsigh An Sagart eagrán neamh chiorraithe roinnt blianta ó shin, ach ar an drochuair tá sé as cló cheana féin, agus ní raibh le fáil ach an eagrán coillte scoile. Nach bhfuil ró tharraingteach ó thaobh dearadh ach oiread. 

Tá de cháil ar an leabhar gur olagón dhuairc ó thús deireadh atá ann. 

Ní fíor. Gan amhras bhí saol crua ag Peig, agus trioblóid agus uaigneas go leor. 

Mar sin féin is léir féith an ghrinn agus go deimhin na diabhlaíochta tríd síos. Mar a pléigh sí leis an buachaill feirme a bhí á crá, abair. 

Scéalaíocht atá i gceist agus coinbhinsiún na scéalaíochta le cur san áireamh ag an léitheoir. Nathaíocht san áireamh. 

Mar sin féin, ní dócha gur saothar oiriúnach atá ann le cuir faoi bhráid déagóirí cathrach nach mbeadh taithí dá laghad acu ar cruatain saoil tuaithe. 

Bhain mise sult as áfach, agus táim ag súil Machnamh Seanmhná a athléamh go luath. 

An Triail (Ní Ghráda)

Is fada trácht cloiste agam ar An Triail le Mairéad Ní Ghráda. Bhí mise imithe ón scoil le fada faoin am a cuireadh an dráma ar an gcúrsa. Ní dócha áfach go mbeinn sách aibí agus mé i mo dhéagóir i scoil buachaillí sna hochtóidí chun meabhair a bhaint as. Agus ar aon nós múchann dualgas anailíse pléisiúr léitheoireachta.

Tarlaíonn sé go bhfuil dornán dráma le Brecht léite agam. Ar ndóigh, ní hé léamh an modh ceart le dráma a bhlaiseadh, ach tá fiúntas ann. Fuair mé An Triail ón leabharlann le déanaí. Tá Brecht luaite ina réamhrá ag Ó Ciosáin.

Insítear scéal mealladh agus tréigeadh  Mháire agus a linbh i bhfoirm trialach agus radharcanna siar. Modh éifeachtach chun ról na pearsan éagsúla a léiriú agus a scagadh.

Tá measaim, roinnt den mheon fós linn, cé go bhfuil an moráltacht agus modhanna smachtaithe athraithe.

Ach tá na Pádraigí fós ag fáil abhae leis agus na Máirí fós fágtha leo féin i go leor cásanna, gan mórán tacaíochta.

Lón machnaimh. (Ach n'fheadar an bhfuil déagóirí fir ag baint mórán admhaid as.)

24 July 2019

Comhairliúchán ar Earnáil na Meán

Tá teacht ar Chomhairliúchán ar Earnáil na Meán Foras na Gaeilge anseo: 15ú Lúnasa an spriocdháta.

Tá mo thuairimí féin anseo:

21 July 2019

31ú Iúil 2019 - Dhá ócáid litríochta

Beidh mé féin ar saoire, murach sin bheinn ag an ócáid tráthnóna ar a laghad!

Ticéid (saor in aisce) do Litríocht am lóin ag eventbrite

12 July 2019

Nellie agus na Maighigh

Tagairt in alt Phádraig de Paor faoi litríocht taisteal (Comhar Taighde) a spreag mé le fios a chur ón leabharlann ar Mise agus na Maighigh le Nellie Nic Giolla Bhríde.

Rinne mé talamh slán de gur bean óg sna fichidí a scríobh, í ar Grand Tour na linne seo mar a bhíonn go leor dá leithéid.

Ní hamhlaidh atá áfach. Múinteoir as Gaoth Dobhair í Nellie Nic Giolla Bhríde, clann fásta uirthi. Í sách aosta le cuimhne a bheith aici ar bhochtaineacht agus easpa sócúlachta i nGaoth Dobhair agus mar sin léargas níos tuisceana ar bhochtaineacht Guatamala agus Hondúras.

Bhí a mac Eoghan i Meiriceá Theas roimpi, Spáinnis acu beirt agus fonn eachtraíochta. Ag taisteal ar bhusanna sicín le muintir na háite, agus ag dul san amhantar chun lóistín a aimsiú.

Stíl éadrom reacaireachta atá sa leabhar, mar a bheadh sí ag comhrá leat. Acmhainn láidir grinn (fúithi féin go minic). Tabhairt faoi deara. Nathaíocht den scoth.

Mheabhraigh sí taistealaí mná eile dom a bhfuil na tréithe céanna ina cuid scríbhneoireacht - Úna Ní Mhaoileoin.

Bhí mearbhall áirithe orm faoi leagan amach an leabhar, mar nár lean sé de réir am. Tagairt do lá le Pádraig, ansin cúpla leathanach níos déanaí do Dhomhnach Cásca, ach ina dhiaidh sin d'Aoine an Chéasta agus Domhnach na Slat. Is dóigh liom go bhfuil sé leagtha amach go tíreolaíoch agus gurb é an chaoi gur chaith sí cúpla seal in áiteanna áirithe. Ní chuireann sin as ró mhór don insint áfach.

Tá go leor eolais faoi daoine agus áiteanna ann, agus tá na heachtraí féin spéisiúil. Lón éadrom léitheoireachta chun fonn bóthair a spreagadh!

Mise agus na Maighigh
Nellie Nic Giolla Bhríde
Coiscéim 2003

11 July 2019

Cill Éinde

Ar chúinsí stairiúla níl mórán eaglais againn sa tír seo a bhfuil fiúntas ailtireachta agus ealaíne ag baint leo. Go deimhin tá barraíocht acu atá gránna nó lán kitsch.

Tá seoid ag muintir an Spidéil - Cill Éinde, a tógadh ag tús an fichiú aois. Tá cuir síos chuimsitheach ag an Tiarna Kilannin, a raibh baint aige a mhuintir lena thógáil, san alt seo.

Bhuail mé isteach chun paidir a rá ar an Satharn agus d'éist muid Aifreann ann ar an Domhnach.

Is léir ní hamháin go bhfuil caomhnú cúramach déanta air, ach go bhfuiltear ag cuir go cúramach leis na saothair ealaíne. Thug mé suntas d'fhuinneog gloine amháin ina raibh eitleán agus bád farantóireachta sa chúlra agus manach naofa sa tulra.

Le hais na haltóra tá Cros Céasta deartha ag Imogen Stuart a tiomnaíodh i 2015 - Ardchrois an Spidéil.

Chuaigh Turas na Croise i bhfeidhm orm - mósáic gloine agus an inscríbhinn faoi sa lámh Gaelach. É sin ó thús an chéid seo chaite.

Ar ndóigh ní iarsmalann nó dánlann atá ann, ach eaglais.

Tá sagart diongbhála na Cille ann faoi láthair, dar liom.

Ag canadh a tháinig an tAthair Seán Mac Aoidh isteach chun Aifreann a rá, agus fiú agus é ag caint mhothaigh mé nach raibh sé i bhfad ó chanadh le lúcháir an chreideamh.

Seachas aitheasc a thabhairt bhí sliocht as imlitir an Phápa aistrithe aige a léigh sé agus a mhínigh sé. Toradh ar an sionad faoin óige is ea Christus Vivit!
Bhí aistriúchán an tAthair Seáin i gcló freisin sa nuachtlitir. (Tá súil agam go mbeidh an deis aige amach anseo na sleachta uilig a chrochadh ar shuíomh an pharóiste). Ní cloistear sagart sách minic ag craobhscaoileadh briathra an Phápa agus á nascadh go héifeachtach leis an soiscéal a chuala an pobal.

Ardú meanman.

Bíonn cúraimí saolta ar shagart paróiste freisin ar ndóigh agus bíonn orthu stocaireacht ar son a dtuarastal féin scataí! Sách deacair agus freastal ar Aifreann ag titim agus glaoch ar charthanach daoine ag méadú. (Bhí cumann Peil na mBan ag bailiú ag doras na hEaglaise). Ábhar machnaimh ab ea gur luaigh sé go raibh daoine sa pharóiste nach bhfreastalaíonn ar Chill Éinde de bharr gur trí Ghaeilge a fheidhmíonn an paróiste.

Tá súil agam go mbeidh an paróiste faoi bhláth go ceann i bhfad eile, ag déanamh cúram don gCill agus don gcreideamh.

09 July 2019

Traidphicnic

Tá an ceol agus an tiomáint ag mo bhean chéile, mar sin is ise a bhíonn ag taisteal suas síos na tíre le m'iníon ag ócáidí ceoil. Chaith m'iníon an tseachtain seo chaite ag campa ceoil Ourchestra i mBaile Átha an Rí. Chuaigh mo bhean siar Dé hAoine chun an cheolchoirm deireadh a chlos agus sin ar aghaidh leo beirt go dtí an Spidéal.

Ó tharla go raibh spás dom sa lóistín a bhí in áirithint aici shocraigh mé dul siar go Gaillimh ar GoBus tar éis na hoibre. Rinne mé amhlaidh agus thóg mé taxi amach as an nGaillimh píosa, áit ar bhailigh mo nuachar mé. Beart stuama chun trácht na Gaillimhe a sheachaint. (Bhí na haicearraí ar eolas ag fear an taxi. Fear as Guinée na hAfraice atá sa Ghaillimh le leathscór bliain. An fear taxi is tostmhara dá raibh agam riamh.)

Bhí sé mall, m'iníon tuirseach agus an lóistín píosa maith soir an bhóthair ón Spidéal, ar an gCoilleach, mar sin ní dhearna muid faic eile Dé hAoine.

Maidin Sathairn chuir muintir an tí bricfeasta breá friochta romhainn. Thug m'iníon aghaidh ar rang ceoil ansin agus chuaigh mise ag fálróid thart ar an Spidéal. Bhí dreas cainte agam liom le Gearóid san Spailpín Fánach. D'éirigh liom buaileadh isteach i gCló Iar Chonnacht. Níos iontaí fós, d'éirigh liom teacht as gan cuir le mo stoc leabhair...

Thíos sa bhaile casadh Aonghus Chóil Mhaidhc orm, an garraíodóir a rinne Paula Kehoe an clár Síolscéalta faoi. Bhí seastán aige ag binn tí Uí Dhroighneáin. Ó tharla muid gan cistin thiar ní raibh ciall sailéid nó glasraí a cheannach, ach chroch mé mála fataí liom.

Bhailigh muid le chéile ansin arís sa cheardlann agus ghlac m'iníon páirt i seisiúin ceoil (le Cathal Banjo!). Faraor is ceolta eile a bhí ar eolas aici seachas an méid a bhí ag muintir Chonamara agus tar éis uair a chloig nó mar sin chuaigh sí chun T léine a dhearadh di féin le Spailpín.

Bhí dinnéar luath blasta againn sa Bhuilín Blasta agus ansin shuigh muid síos chun éisteacht leis an gceol.

Chualamar Dónal Ó Braonáin* i mbun sean nós (agus chonaic a mháthair Caitlín Pheaits ag éisteacht go hairdeallach).

Bhí m'iníon tar éis ranganna a fháil le Clare Friel ag Scoil Cheoil an Earraigh agus b'iadsan go háirithe a mheall ise. Ainneoin go raibh sé ag ceobhrán (agus gur éirigh an brádán níos troime de réir mar a chuaigh an ceol ar aghaidh) bhaineamar an taitneamh as an gceol a chuir siad ós ár gcomhair le tionlacan ó Cathal Banjo Ó Cuirreáin agus Martin Barry ón Dún.

Cé gur as Glaschú na deirfiúracha Friel is de bhunadh Dhún na nGall iad agus is as an dtraidisiún sin atá a gceol agus amhráin fáiscthe. (Dúirt duine acu gur amhrán agus mionnaí móra as Gaeilge a fuaireadar óna Mamó agus go bhfuil iarracht á dhéanamh acu na bearnaí a líonadh). Bhí an comhcheol agus iad ag canadh fíor deas.

Mar a deirim, ainneoin an aimsir (a spreag lucht eagar chun málaí bruscair a scaipeadh ar an slua mar díon ar an doineann) bhí an spiorad go maith.

Bhí m'iníon fós ag teacht chuici féin tar éis seachtain lán ceoil agus easpa codlata mar sin fágadh mise liom féin ag éisteacht le Ulaid.

Ghlan an aimsir (ach tháinig na míoltóga).

Bhí an ceol go hiontach, agus fuair siad tacaíocht roinnt den am ó Mhuireann Nic Amhlaoibh. Níos iontaí fós.

Chuir siad fios ar na Deirfiúracha Friel chun clabhsúr a chuir leis an gcuid foirmealta agus bhí an slua ar fad ar a gcosa acu agus mórán acu ag damhsa!

Taithí iontach.

Táim cinnte gur ghabh siad siar go dtí an sráidbhaile agus go raibh oíche go maidin acu. Bhí mise fós tais áfach agus drogall orm bheith ag siúl sa dorchadas mar sin d'fhill mé ar an lóistín.

Ní raibh muide ann ach ar feadh lá den trí lá agus feicim go raibh aimsir níos fearr ar Aoine agus Domhnach. Bhí sé ana dheas. Bhuail mé le scata nach mbíonn ag caint leo ach ar Twitter de ghnáth. Pop up pearsanta sa Ghaeltacht! (bhí sé go deas gnó a dhéanamh trí Ghaeilge freisin)
.

Bheadh fonn orm filleadh (agus lóistín níos áisiúla a lorg!) Feicimid.

* Bertie Ó Domhnaill a bhí scríofa agam i dtosach mar go raibh sé luaite ar an gclár. Ach táim measartha cinnte gur Domhnaill Ó Braonáin a chuala mé.

03 July 2019

Danny Seaimpín an Domhain


Tá an tóir ar Roald Dahl le fada ag léitheoirí óga, de bharr a shamhlaíocht spreagúil ait. Is maith liom mar sin go bhfuil Leabhar Breac ag tabhairt faoi iad a chuir ar fáil do léitheoirí óga na Gaeilge.

Tá tús láidir curtha acu leis an aistriúchán seo le Muiris Ó Raghallaigh.

Scéal iontach faoin grá idir athair agus mac, agus an dóigh a chuireann an athair oideachas saoil ar a mhac. Murab ionann agus go leor de scéalta Dahl, scéal réalaíoch atá anseo, lonnaithe faoin dtuath i Sasana i lár an chéad seo chaite.

Spreagadh ón dúlra agus ón gceardaíocht á roinnt go fial ag athair lena mhac, agus iad araon neadaithe i gcomhluadar tuaithe. Scéal eachtraíochta freisin, mar a bhuaileann siad bob ar bhoc mór saibhir míthaitneamhach.

Teanga shaibhir, rud beag canúnach atá sa leabhar – rud atá díreach ceart don scéal. Bainfidh léitheoirí neamhspleácha taitneamh agus tairbhe as, ag cuir lena n-eolas agus a saibhreas teangan.

Má tús maith leath na hoibre tá bonn thar barr curtha ag Leabhar Breac leis an obair. Tá an leabhar féin gleoite agus na bun-líníochtaí le Quentin Blake ag cuir barr slacht ar an dtáirge.

Foilsithe i dtosach ar Gobblefunked, 12 Eanáir 2017

Tá leagan iontach de scéal Cú Chulainn curtha ar fáil ag Paul Bolger agus Barry Devlin san úrscéal grafach seo atá aistrithe go Gaeilge ag Leabhar Breac. An céad chuid de thríológ atá san leabhar seo, a phléann le óige Séadanta agus a shaoil go dtí go cuirtear go hAlban é le gaiscíocht a fhoghlaim ón mbanlaoch Scáthach.

Tá a gcasadh féin bainte ag na húdar as an seanscéal agus ról níos suntasaí tugtha don Mór Ríon; agus tochmharc Éimear athraithe agus gnéithe de Oidhe Cloinne Uisnigh curtha ann – éad ar Conchubhar leis an gCú, a mheall gean Éimhir.

Níl feidhm bainte ach as dubh, bán agus dearg sna líníochtaí ach tá siad iontach. Tá go leor gluaiseacht le feiceáil iontu, agus na carachtair ag claochlú. Tá bagairt diamhair ag baint le hárchú Chulainn. Tá an Mór Ríon ann ina bean óg álainn is ina bhadhbh. Tá na líníochtaí beo ar an leathanach agus cainteanna cliste éifeachtacha ag dul leo. Tá an peannaireacht breá soléite freisin.

Measaim go bhfuil an leabhair seo oiriúnach do dhéagóirí óga, do aosánaigh agus go deimhin do dhuine ar bith ar spéis leo athinsint freacnairceach ar scéal ársa.

Beidh súil in airde agam don dara imleabhar; cloisim go mbeidh fáil ar roimh Nollaig.

Foilsíodh é seo i dtosach ar Gobblefunked 28 Aibreáin 2017

25 June 2019

Iarchóilíneachas

Ar cúpla cúis tá scata leabhar le hAfracaigh nó le daoine de bhunadh na hAfraice léite agam le déanaí. Tarraingíonn scéal scéal agus chuir Nnedi Okorafor i dtreo Octavia Butler mé. Níl léite agam fós dá saothar ach Kindred  - scéal taisteal aimsire. Tugtar bean de sliocht sclábhaithe siar go ham na sclábhaíochta chun a sinsear féin a shlánú. Is iomaí corr is casadh sa scéal agus tuiscint scanrúil le baint as ar éifeacht na daoirse ar an duine.

Is de bharr Nnedi freisin a léigh mé úrscéal Ben Okri The Famished Road úrscéal réalaíochas draíochtúil lán spioraid agus draíocht ach deannach agus dua an ghnáthshaoil i gceantar na mbochtán uirbeach freisin, i dtír ar thairseach an neamhspleáchais.

Liosta éigin saothair a sheol i dtreo Wizard of the Crow le Ngũgĩ wa Thiong'o mé, leabhar atá á léamh faoi láthair agam (go mall toisc go bhfuil sé ró mhór iompair thart!).

Le déanaí freisin de bharr an aistriúchán Titeann Rudaí as a Chéile, tá dornán úrscéal agus cnuasach aistí le Chinua Achebe léite agam.

Is maith le hÉireannaigh - Gael go háirithe - amharc orainn féin mar phobal a bhí faoi chois ag coilíneacht. Tá barántas éigin inár stair don tuairim sin ach tá amhras orm, amhras atá ag fás, an é sin iomlán an scéil.

Ar an gcéad dul síos, ós rud é go bhfuil cónaí orainn san Eoraip tá brabach á bhaint againn as torthaí an choilíneachais. Agus as an fána eacnamaíochta a fhágann ar ár gcumas earraí saoire (dúinne) idir ámh agus monaraithe a cheannach ón domhan i mbéal forbartha.

Is Caitliceach mé. Tuigim riachtanas agus tairbhe an mhisean. Creidim fós go ndearna misinéirí na hÉireann níos mó leasa ná aimhleasa. Ach is deacair a shéanadh go raibh aimhleas ann.

Go háirithe nuair a réitigh an misean an bealach do choilíniú agus níos measa.

Tá stair Rí Afonso an Congó spéisiúil, abair.

Chaith mo dheartháir seal ina phoitigéir i Uganda agus chuir an ciníochas as do. Bhraith sé gur géilleadh dá thuairim de bharr lí a chnis seachas a shaineolas.

Anois agus muid i ngleic géarchéim aeráide is gá dúinn bheith ionraic linn féin agus iarracht a dhéanamh a bheith cóir leis na daoine ó thíortha a chreach an Iarthair agus atá anois ag fulaingt iarmhairtí ní hamháin an choilíneachais stairiúil agus láithreach ach freisin iarmhairtí saol caifeach an Iarthair. Pé acu an teifigh abhus iad nó ina gcríocha féin.

Beidh sé deacair.

15 June 2019

Cití na gCártaí

Fuaireamar blaiseadh de scéal mháthair mhór Réaltán roinnt blianta ó shin i Comhar - bean óg a thug cleamhnas ó Málta go Béal Feirste na fichidí í. Dá máthair mór, Josefina de Felici Mateer atá an saothar tiomnaithe - ach ní hionann Cití agus í. Is léir an taighde agus an staidéar - Málta agus abhus - atá curtha isteach san úrscéal. 

An chéad chogadh Domhanda. Na fir ag imeacht. Athair agus ceithre iníon le tabhairt i gcrích aige. An cleamhnas a bhí déanta don duine is sine ó mhaith toisc an fear a bhí i gceist a bheith curtha go grinneall Muir Bhailt ar dualgas sa chabhlach....

Scéal na mban atá anseo, beo i bpatrarcacht, ach na patrarc féin faoi chúng impireacht. Cuma an sa gcúlráid i Málta atá cónaí orthu nó i sráideanna Béal Feirste áit  a thógann a athchleamhnas Cití. Buailtear buillí go leor ar Chití agus ar mhná nach í, agus foréigean á imirt ar na fir agus ag na bhfear i Trioblóidí na Fichidí agus "Stáit Protastúnach do Phobal Protastúnach" a ghaibhniú le foréigean na Specials agus frith fhoréigean an IRA. Cé go bhfuil na mná thíos go mór le cúrsaí, ní leabhar éadóchasach an t-úrscéal seo mar léirítear seiftiúlacht agus teacht aniar na mban. Ainneoin easpa tuisceana phiúratánach a gcuid bhfear... 

Úrscéal taitneamhach a spreagfaidh smaointe - mar faraor ní leis an gcianaimsir a bhaineann collaíocht mar airm cogaidh. Ná geanmnaíocht agus umhlaíocht mar slat tomhais ar luach mná... 

Úrscéal a fhágann sáite i saol Málta agus Béal Feirste na fichidí muide - ag féiscint na radharcacha, ag bolú na boladh, ag múscailt comhbhá ionann le cinniúint chrua. 

Aguisín : Tá seanfhocal feiliúnach as Máltais maille aistriúchán go Gaeilge le gach caibidil. Dóigh deas chun cosúlacht cultúir agus uilíochas taithí a léiriú. 

Cití na gCártaí
Réaltán Ní Leannáin
Cois Life
ISBN: 978-1-907494-93-2 

01 June 2019

Mo mháthair ag an mBainis Ríoga

Agus mé ag fás aníos bhí tréan rudaí ón Afraic sa tigh. Druma. Coinnleoir copair. Seithe liopaird fiú. D'imigh dhá tua as radharc nuair a d'éirigh comhraic aonair inár measc rud beag ró dháiríre...

Bhí fhios agam go raibh seal caite ag mo mháthair san Saimbia roimh pósadh di, ag múineadh scoile. (Chuala ó shin gurb amhlaidh gur bhailigh sí léi mar gur mheas sí go raibh suirí ag teacht idir m'athair agus staidéir dá chéim!)

Bhí fhios agam go raibh bean ón Afraic ina cónaí linn agus mé ana-óg - agus go raibh sí ag bainis mo mháthair roimhe.

Níor thuig mé go dtí traidhfil blianta ó shin go mba ball de theaghlach ríoga thall í agus gur chiallaigh na bráisléid eabhair a chaitheadh mó mháthair go minic go raibh sí glactha ina deirfiúr fola aici agus ríoga dá réir! Agus gurb iad na mná san sliocht sin a bhíonn ag rialú (go deasghnách, le hais an rialtas daonlathach).

Le déanaí thug aint liom nuachtán ón Afraic dúinn ón uair úd ina raibh tuairisc ar an mbainis, agus sonra tugtha don aoi aduaidh as Éirinn ann.

Agus go deimhin ról na manaigh Éireannacha i gceiliúradh na bainise, rud a bhí suntasach is cosúil i 1967.

Tá tagairt ann freisin don "latest polyester fabric" i gculaith dhubh an grúim.

Tá an nuachtán dhá-theangach (níl mé cinnte cé an teanga áitiúil).

31 May 2019

An Teachta Dála agus Scéalta Eile

I ndiaidh dom Go dtí an lá bán a léamh (foilsithe ag Éabhlóid, saothar Ciorcal Scríbhneoirí Ghaoth Dobhair) d'fhiafraigh mé ar Twitter an raibh aon rud eile foilsithe ag na mná seachas Máire Dinny Wren (Tá Go mbeinnse choíche saor ar Kindle agam). Luaigh Eoghan an cnuasach seo. Chuir mé fios air ón leabharlann.

Cnuasach tanaí gearrscéalta, cuid acu fíor ghairid.

Thaithin siad liom. Má tá téama ar leith ann, an chaidreamh idir fir agus mná atá ann. Agus faraor an leithcheal a imríonn fir ar mhná. Níl an t-údar i mbun aithisc áfach. Insíonn sí an scéal. Faoin léitheoir an tátal a bhaint as.

Taithí Bhéal Feirste (móide Trioblóidí) agus Tír Chonaill.

Lón machnaimh.

An Teachta Dála agus Scéalta eile
Brighid Uí Mhonacháin
Coiscéim 2013.

30 May 2019

Chomh lán floisc le hábhair píobaire

Nuair atá do chlann ar an ollscoil is beag is féidir leat a dhéanamh le tacú leo (lasmuigh de chúrsaí airgid...).

Go háirithe má tá siad ag tabhairt faoi ábhar nach bhfuil scil agat féin inti.

Bhí gníomh deiridh sa chúrsaí céime roimh Fhinn inné. Cur i láthair ar a chumas ceoil. Scrúdú. Ní minic deis agat tacú le do mhac i scrúdú cinniúnach.

Ach ceolchoirm a bhí ann freisin agus mar sin bhí mo nuachar, m'iníon agus mé féin i Halla John Mc Cann i Rae Chatham inné i bhfochair an bpainéal scrúdaitheoir. Bhí cairde agus comhghleacaithe le Fionn ann freisin, agus daichead nóiméad aige le dul i bhfeidhm orainn.

Idir seinm agus cur i láthair. Tá ginealach an ceoil tábhachtach i measc aos ceoil traidisiúnta. "Fuair mé an bport seo ó sheinm ó leithéidí seo nó ó chnuasach a leithéidí siúd". Níos fearr fós má tá scéilín barrúil ag dul leis.

Tá aistir fhada curtha de ag Fionn ó spreag seinm Con Durham, beannacht Dé lena anam, é leis an deannach a bhaint de foireann cleachtadh píb a bhí ag a mháthair. Bhí deis aige roinnt a fhoghlaim ó Con sular sciob ailse eisean uainn.

Is mó máistir a d'fhoghlaim sé uaidh ó shin. Agus inné bhí dalta leis féin ag éisteacht...

Bhí tionlacan éagsúla aige le míreanna éagsúla agus na píob uilleann nó an fheadóg mhór á sheinm aige. Bodhrán (Jack Ó hAonghusa, a chomhbhádóir i Préachán). Mandola (Joey Doyle). Cláirseach (Rachel Ní Dhufaigh, chomhbhádóir eile). Batiste ón Fhrainc lena mhusette.

Bhí díséad na bpíb iontach maith. Chonaic ná méara ag saothrú ach ní raibh mo chluasa in ann idirdhealú idir ceol na bpíb uilleann agus an musette.

Ceol éadrom ard.

Codarsnacht ab ea an amhrán gan tionlacan a d'fhoghlaim sé ó Antaine Ó Faracháin, i. Leagan Chonnachta den mBonnán Buí. Véarsaí aige thar mar a chloistear go hiondúil.

Chuir sé na píob ag caint dúinn ansin. Scéal Cath Chéim an Ois ó 1649 agus Alastair Mac Giolla Choda (measaim!).
Máirseáil ann. Trumpa an fhogha. Caismirt na gClaíomh. Páirc an áir á chuardach. Bás gan choinne. Caoineadh na mBan - a mháthair Ultach, a bhuime Laighneach, a nuachar Mhuimhneach.

Bhí an seomra chomh meirbh go raibh na píob ag fulaingt agus giolcaigh as cruth.

Ach d'éirigh leis teacht go ceann scríbe le dhá fhonn Duibhneach, áit a bhfuair sé go leor ceoil thar na blianta. Port de chuid Cormac Bhegley agus Camino a athair Bhreandáin.

Tá súil agam go ndeachaigh sé i bhfeidhm ar na scrúdaitheoirí!

28 May 2019

Lón le Lon Loch Lao

Mheall seoladh leabhair Myra Zepf, Nóinín, ó thuaidh mé. Bhí mé ann sách luath le scroid eadra a bheith agam i mBia, bialann an Chultúrlann. Bhuail mé ann le hEoghan Ó Néill (arís) agus Máirín Hurndall (don gcéad uair sa fíorshaol). Bhí comhrá taitneamhach agam léi. Deir sí go bhfuil fúthu clár leabhair a dhéanamh ar Raidió Fáilte. Ba mhithid!

Ba é  Dónall Mac Giolla Chóill (ball den gcumann líonmhar úd iar eagarthóirí ar iar foilseacháin Ghaeilge) a bhí mar fhear an tí agus bhí dreas cainte agam leis siúd agus le go leor eile. Chuir sé iontas orm go raibh tuairim ag Séamus Mac Seáin cé mé féin...

Chíor mé cúrsaí Opera le Seán Ó Muireagáin, fiú...

Cuideachta caoin.

Bhí an seoladh féin iontach pléisiúrtha.

Bhí Dónall ina fhear an tí bríomhar greannmhar.

Sheol Caoimhe Ní Chathail (dorcha) an leabhar, ag insint dúinn go mbeadh Caoimhe óg ar bís dá mbeadh a leithéid de leabhar ar fáil di. Aontaím go bhfuil Myra tar éis cloch fiúntach a chuir sa bhearna litríochta do na déaga. Tá súil agam go mbeidh breis uaithi amach anseo.

Úrscéal saor véarsaíochta is ea Nóinín, dánta gairide gach caibidil, agus léigh Myra roinnt de na dánta (gan an phlota a mhilleadh barraíocht).

Bhí roinnt ama agam i ndiaidh an seoladh roimh an bus abhaile agus shiúl mé faid
Bhóthar na bhFál go foirgneamh nua galánta Raidió Fáilte.

Is páiste de chuid na 1970í mise, as Deisceart Bhaile Átha Cliath. Tá go leor sreang deilgneach fós ar an teorainn i m'intinn agus samhlaím fós go bhfuil na Sé Chontae i bhfad i gcéin agus deacair teacht orthu. Níl anseo ach an dara uair dom sa Chultúrlann agus b'fhéidir cúig nó sé cuairt gairide tugtha ar Bhéal Feirste agam.

Cé go bhfuil an sreang deilgneach laghdaithe ag an turas seo, mar sin féin cuireann na greamáin ag cuir fainic ar dhaoine gan comhoibriú leis na péas, na clocha cuimhne do Óglaigh agus na múrmhaisiú cogaí atá líonmhar ar
Bhóthar na bhFál mo sháith mí chompord orm! (Tá aicmeachas ag baint leis an míchompord freisin ar ndóigh. Doicheall meánaicmeach roimh fágáil an chrios compoird).

Bhí faoiseamh áirithe orm mar sin caifé an Lon Dubh i bhfoirgneamh Raidió Fáilte a bhaint amach.

Foirgneamh nua ghalánta, inspioráid ó dhán ársa :

Int én bec
ro léic feit
do rinn guip
glanbuidi:
fo-ceird faíd
ós Loch Laíg,
lon do chraíb
charnbuidi.

Tá cuma an litir L ar an bhfoirgneamh, urlár na talún níos leithne ná an dá (trí?) urlár eile. Fuinneoga móra, go leor solas. Ar leibhéal na talún tá painéil miotail ar féidir iad a bhogadh ós comhair na fuinneoga istoíche. Dath an óir orthu. Filíocht sa chló Ghaelach orthu, le litreacha curtha in iúl le poill bheaga.

Cuanna.

Bhí babhla anraith agus cupán caife agam sa Chaifé ar urlár na talún, ansin thug bainisteoir Raidió Fáilte turas an fhoirgnimh dom. Spás go leor stiúideo agus cruinnithe agus oifige. Oscailte geal.

Deartha go ciallmhar, beag ionadh go bhfuil sé san áireamh do dhuais ailtireachta.

Go n-éirí go geal le Raidió Fáilte ina mbaile fhairsing nua.

Agus má tá deis agaibh, bainigí sult as an súp sa chaifé mar a rinne mise.

Tá súil agam go mbeidh mé ar ais....