Tinte na Farraige Duibhe, seolta

Chuir Ré na coibhide moill ar go leor rudaí. Dhá bhliain ó shin a foilsíodh Tinte na Farraige Duibhe (mo léirmheas anseo) ach ní raibh deis é a sheoladh i gceart. 

Fuair sé seoladh a dhiongbhála aréir ag ócáid de chuid IMRAM i Smock Alley. Seachas bheith taobh le óráidí, rinne Seán T Ó Meallaigh, Hilary Bowen-Walsh agus Colm Mac Gearailt léamh dramatúil ar sleachta as an leabhar, ag ionchollú carachtair éagsúla. Gné spéisiúil den mbunleabhar ar chloí Eoin P leis ná go mbíonn canúintí den nGaeilge ar leith ag na carachtair éagsúla. Bhí A Hiom an intleacht shaorga beo beathaíocht romhainn agus a chanúint dúchais ag Colm! Ach ba éacht amach is amach ochtapas eachtardhomhandach a chuir Seán T romhainn. Bhí carachtair eile acu beirt. Ní raibh sé tugtha faoi ndeara agam a laghad ban atá sa scéal go bhfaca mé gur taobh leis an laoch Ríosa, meascán den fios agus den saontacht agus an frith laoch Sadb a bhí Hilary Bowen-Walsh.

Mar chúlra don léamh dramatúil bhí filíocht físe Margaret Lonergan. Tírdhreacha agus spásdreacha dramatúla. Measaim gur saothar bunaidh de chuid Margaret iad an uair seo, agus bhí siad éachtach.

Bhí an údar féin Tim Armstrong agus comrádaí leis anall as Albain freisin, agus idir na míreanna léitheoireachta chan siad cuid de na hamhráin rap atá fite fuaite leis an scéal, i nGaeilge na hAlban. (Ba chabhair éigin na focail ar an scáileán!)

Bhí cúpla focal oifigiúil ag Liam roimh ré, agus rinne Seán T an seoladh, ag admháil gur dualgas cara a chur an leabhar ina lámha, ach a sásta is a bhí sé go raibh an leabhar go maith!

Rinne Antain Mac Lochlainn léirmheas ar an leabhar ar son IMRAM, agus is féidir é léamh anseo. 

Tá an dara imleabhar ar na bacáin ag Tim Armstrong, agus de réir mo thuisceana tá súil aige freisin roinnt den gceol a eisiúint freisin. 

Bhí deis ina dhiaidh cabaireacht i forhalla na hamharclainne, agus chuala mé gur chuadar ar aghaidh go Club an Chonartha, ach ós rud é go bhfuil mé féin spléach ar bhusanna agus go raibh mé ar an mbóthar óna seacht ar maidin shíl mé gur den chríonnacht é dul abhaile ar bhus 11. Shamhlóinn go raibh oíche go maidin acu sa chlub! 

Ní fearr mac le himirt...

Pictiúir sciobtha ó amlíne Twitter @KNEECAPCEOL 

Dráma gairid aon ghnímh aon aisteora is ea Minimal Human contact. Scríofa ag Naoise Ó Cairealláin, ag tarraingt óna thaithí féin as bheith gafa le cearrbhachas. Bíonn teorainn nádúrtha ag andúil san ól nó i ndrugaí - tá srian leis an méid a ghlacfaidh an cholainn leis. Ach tig leis an andúlaí cearrbhachais imirt de ló is d'oíche... Rud a thuigeann na bookies agus lucht casino go rí mhaith.

Tugann Seán T Ó Meallaigh ionchollú dúinn ar a leithéid d'aosánach Feirsteach i mbun eachtra aon oíche le hairgead a ghoid sé óna mháthair. Ag dréim leis an t-airgead a mhéadú agus a aisíoc. Tá córas aige, ní thig leis teip...

Tinneall ó thús deireadh, sna harda ag súil leis an liathróid titim chun a leasa; sna hísle nuair nach dtiteann nó nuair nach bhfuil ach brabach suarach. 

Guth agus colainn Sheáin ag reic an scéil, le tacú ó roinnt ábhar físe agus soilsiú éifeachtach. 

Bhí aistriúchán comhuaineach ar an nGaeilge (macarónach, crua, Feirsteach) ar fáil agus neart daoine san amharclann lán dá gcaitheamh. 

D'imigh an dráma thart de luas lasrach, muid iomlán gafa leis. ⭐⭐⭐⭐⭐

Deis amháin eile é fheiceáil i Smock Alley ar an Satharn, ansin ar aghaidh go dtí an Chultúrlann (abhaile, cineál). 

Léiriú den scoth ó Aisling Ghéar - a bhfuil ndeacrachtaí maoinithe fós gan réiteach.... Nára fada go raibh chun go mbeidh ar a gcumas breis den gcineál seo a chur inár láthair. 

Dreoilín na Máighe

(íomhá ó eagrán speisialta Comhar ar Ó hAirtnéide) 

Bhí dhá ócáid ar Satharn Féile IMRAM i Smock Alley tiomnaithe do Michael Hartnett a d'éag fiche bliain ó shin.

Tarlaíonn sé go bhfuil Muince Dreoilín léite le déanaí agam, agus spéis múscailte ionam. 

Bhí Róisín Ní Ghairbhí ina cathaoirleach ar phlé faoin bhfile is a fhilíocht idir triúr. Beirt a raibh aithne phearsanta acu air, Mícheál Ó Siochrú agus Mike Mac Domhnaill. Agus an scoláire Sorcha de Brún a bhfuil aithne léitheora aici air.

Bhí an chíoradh ar an chúlra as ar fáisceadh an fhilíocht agus an streachailt a bhain leis spéisiúil. Agus an léargas ar an dóigh a raibh an ól agus an bhé fite fuaite dó, ainneoin fios a bheith aige go raibh an galar á chreimeadh. 

An ciúnas, an tabhairt faoi deara, na fréamhacha traidisiún is teanga a nasc é lena áit dhúchais agus an gairm osnádúrtha filíochta a bhraith sé bheith air. An fáisceadh idir dhá theanga. 

San léiriú Oirféas Nua rinneadh cur i láthair ar fhilíocht Uí hAirtnéide idir Gaeilge agus Béarla. Na dánta á reic ag Cathal Quinn agus Gabriel Fitzmaurice. Tionlacan ceoil ó Michelle Mulcahy. Damhsa ó Sibéal Davitt. Filíocht físe Margaret Lonergan ag meabhrú le grianghraif na nithe as ar fáisceadh é agus a fhilíocht. Tristan Rosenstock ina chathaoirleach agus é ag cuidiú le ceisteanna agus ceoil chun cuir leis an iomlán. Gesamtkunstwerk a labhair leis na céadfaí uilig.

Tá fonn orm anois dul i ngleic leis an bhfilíocht idir Gaeilge agus Béarla... 

Tá Odaiséas sa Táin!

Ba tinfeadh iontach a bhí ann ag Lucht IMRAM iarraidh ar bheirt, a bhfuil leaganacha nua Ghaeilge den Táin curtha ar fáil acu, dul i ngleic le heachtraí Odaiséis de réir Homer.

Tá leagan Gaeilge ann cheana ar ndóigh, a rinne an Pádraig de Brún. Mar fear an tí, d'inis Cathal Póirtéir dúinn ina réamhrá mar a chuaigh Pádraig de Brún i ngleic leis an Ghréigis i rith an lae. Um am airneán ansin bhailigh saoithe Dhún Chaoin i dTig na Cille agus phléigh siad an dréacht d'fhonn barr snasa a chuir air. (Táim fós ag fanacht go dtiocfaidh an leabhar chugham ón leabharlann....)

Cuir chuige eile a bhí ag Darach Ó Scolaí agus Réamoinn Ó Ciaráin, shamhlóinn. Ach bhí na torthaí ceolmhar cuanna mar sin féin. 

Eachtra Polaiféamas Cioclóps a d'aistrigh Darach Ó Scolaí. Tá roinnt d'aistir Odaiséis roimhe mar réamhrá don scéal, agus cuir síos gairid ar oileán na Placairí Loiteoge...

Ach an ghuais ina fhágann mórtas agus ceanndánacht Odaiséis é féin agus a chomrádaithe croí an scéil, agus a ghliceas a thugann sciar acu slán ó chraos an arracht.

Chuir Séamus Barra inár láthair saothar Dharach, le tionlacan ó rogha Margaret Lonergan de phéintéireacht claisiceach agus rómánsach ar an scéal.

Scéal éagsúil a bhí le reic ag Ciara Ní É - aistriúchán Réamonn Ó Ciaráin ar eachtraí deiridh Odaiséis, a fhilleadh abhaile ar deireadh tar éis deich mbliana de chogaíocht agus deich bliana eile d'fhánaíocht. A theaghlach faoi léigear ag lucht suirí ag iarraidh a bhean a mhealladh agus teacht i dtír ar a shaibhreas. A mhac faoi bhrú. A bhean amhrasach faoi ghéilleadh dá dóchas go bhfuil a fear fillte dáiríre. 

Scéal corraitheach brónach lúcháireach. 

Tionlacan arís ag rogha Margaret Lonergan d'íomhánna. Thaithin an ceann thuas go háirithe liom - an radharc nuair a aithníonn a bhuime Odaiséis ar colm ar a chos, agus cosa an strainséire á ní aici... 

Tá súil agam go mbeidh fáil againn ar na sleachta, prós cuanna álainn. 

Agus lón anama eile ó IMRAM. 

Kintsugi liteartha

Fear geal díreach meánaosta meánaicmeach mise. Pósta le ceathrú céad anois. Socair i mo cholainn agus craiceann. Creideamh agam mar thaca. Ní sháraím aon gheis de chuid an sochaí. Ní luíonn bróg an tsaoil trom orm. Ní cheistím agus ní cheistítear m'fhéiniúlacht. Fiú más de mhionlach a bhfuil Gaeilge agam ní chuireann sin de mhairg orm ach corr racht cantail. Tuigim go bhfuil pribhléid go leor agam.

Sé go raibh Marcus Mac Conghail le bheith mar fhear an tí a mheall go hócáid Áras Scríbhneoirí Éireann i Smock Alley Dé hAoine mé. Ócáid dhá theangach a bhí fógartha.

Ní raibh sé baileach mar a bhí súil agam leis.

Bhí ardán á chuir ar fáil do dhaoine atá ag dul do phrintíseacht de chineál in áras na scríbhneoirí chomh maith le daoine a chuir iad féin isteach, agus bhí beirt aoi speisialta.

Níor thug mé liom ainmneacha gach a reic. Bhí na mná i dtreis agus beirt trasinscneach. Bhí go leor streachailt le hinscne, le chollaíocht, le searc, le teacht ar féin tuiscint.

Maith go leor, bhí cuid den scríobh ámh. Bhí teacht i láthair níos fearr ag daoine thar a chéile. Dhá dtrian damhsa gothaí, dhá dtrian reacaireacht guth.

Bhraith mé go raibh pian aigne i go leor den scríobh. Iomrascáil féiniúlachta. Col le cruth colainne agus cúng an ghnáis. Ceal taithí agamsa níor theagmhaigh sciar de na saothair liom. Ach ní tomhas ar a bhfiúntas sin.

Ní mian liom bheith uasal le híseal. Ní thuigeann an sách an seang.

Mhothaigh mé go raibh pian ann. Pian intinne.

An samhail a rith liom ar ball ná kintsugi. Ealaíon Seapánach ina ndeisítear soitheach briste cré le hábhar luachmhar, ór abair. Soitheach láidir álainn an toradh.

Ní thig liom gach duine a reic a lua, ach tá roinnt a chuaigh i bhfeidhm go háirithe ormsa.

Chuir Marcus tús le himeachtaí lena dhán i gcuimhne Nuala Nic Con Iomaire, bean a raibh an aithne agam uirthi, aithne níos fearr ná ar a hathair Liam a chuir muid le déanaí. Bhí tionlacan ag Marcus óna mhac Naoise ar an dord leictreach. Tá smacht ar leith ag Marcus ar a ghuth, reacaireacht atá i gcónaí ar tí briseadh isteach ina chanadh.

An bheirt aoi speisialta:

Scríbhneoir foilsithe i Nicole Flattery a léigh scéal as a cnuasach Show them a good time. Léitheoir cumasach í agus bhí línte grinn a aimsigh a sprioc i gcónaí. Scéal a mheabhraigh Kafka dom.

Ba é Ifor ap Glyn, file náisiúnta na Breataine Bige an aoi eile. Chuir sé a reacaireacht i láthair as Gaeilge agus Béarla. Bhí an filíocht féin as Breatnais dar ndóigh, agus is don gceol san reacaireacht is mó a thug mé suntas. Ní raibh mé iomlán dall ar an mbrí, toisc go raibh aistriúchán curtha ar fáil ag Ifor dúinn. Grá athair, grá tíre, grá teanga, téamaí a labhair liom féin.

Triúr eile a chuaigh i bhfeidhm go mór orm.

Colm Mac Gearailt. Duibhneach. Staraí. Aisteoir i Ros na Rún. Trí phíosa a reic sé, péire as Gaolainn faoi deoraíocht agus an taca a thugann cuimhní ar an mbaile do dhuine. As Béarla reic sé píosa faoistinúil faoi a bhod ag diúltú feidhmiú de bharr ól agus an toradh ar an gcomhriachtan teipthe ar meon lánúin agus an siar agus aniar.

I measc na píosaí próis a d'aithris Chandrika Narayanan-Mohan bhí duan molta grá do Bhaile Átha Cliath, leis an líne iontach faoi bheith ag mothú clocha le "bonn chomh tanaí le sciathán féileacán". Bean siúlach scéalach.

Saothar samhlaíoch is mó a bhí i gceist. An eisceacht ab ea Sam Cox a rinne píosa iontach a léamh as tuairisc faoi Synaesthesia - nuair a bhíonn céadfaí ag trasnáil ar a chéile, go mblaiseann duine fuaim nó go bhfeiceann siad dath in ionad fuaim. Píosa fuinte a bhí ann, curtha i láthair go snasta.

Tríd is tríd is oíche ana mhaith a bhí ann. Lón marana go leor.

Tá sraith pictiúir ón ócáid ar mo fhotha Twitter.

Ceoldráma taitneamhach

BAROQUE OPERA DOUBLE BILL : Dido and Aeneas (Purcell) and Il Combattimento di Tancredi e Clorinda (Monteverdi)

Tá mac liom i mbun staidéir ar cantaireacht Opera sa mhullach ar an píobaireacht uillinn san foras oideachais ar a tugtar Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath ó thús na bliana.

Anocht agus istoíche amárach tá dhá cheoldráma gairide á léiriú acu sa phriomh spás i Smock Alley.

Níl i il Combattimento di Tancredi e Clorinda dáiríre ach radharc amháin. Triúr pearsa atá sa libretto, ach sé an chaoi gur scoilt siad iad - triúr i bpáirt an reacaire, agus duine ar leith ag léiriú an trodaí agus duine eile ag canadh. Léigear Iarúsailéim, Tancredi ina Ridire Croise. É i ngrá le Clorinda, bé muslamach. Cuireann cath uirthi áfach toisc go measann sé gur óglach í agus í ag iarraidh sleamhnú isteach sa chathair i ndorchadas na hoíche. Leanann troid fuilteach agus a bás sise. Radharc méaldrámata ó thóg Monteverdi as saothar níos faide. Canadh as Béarla é. Bhí sé éifeachtach, corraitheach. Aisteoireacht agus amhránaíocht cuí.

Bhí níos mó téagar san dara dráma, tragóid Banríon Charthage Dido, a thiteann i grá le prionsa Traí ar a theitheadh. Agus eisean léi, ach go bhfuil sé faoi gheasa an ath Traí a thógáil san Iodáil. Lámh ag cailleacha agus ainspiorad sa mhísc a mbíonn bás Dido de bharr croíbhriseadh mar chríoch air.

Bhí scóip níos mó sa dráma seo do spraoi agus bhain an chliar úsáid éifeachtach as gan baint de sollúntacht an scéil.

Beidh cuimhne agam ach go háirithe ar dheamhain Oisín Ó Dálaigh ag rince thart i sála stiletto. Taispeántas breá ón gcliar ar fad áfach, idir ceol, geansaíocht agus aisteoireacht.  An chailleach agus Dido go maith i ndán dá bpáirteanna lárnacha.

Cloisfear amach anseo faoi scata den mbuíon óg talannach seo.

Il Combattimento di Tancredi e Clorinda (c1624) by Claudio Monteverdi

Testo : Oisín Ó Dálaigh / Sarah Kilcoyne / Rheanne Breen
Tancredi : Ciaran Crangle
Tancredi (fighting) : Ross Fitzpatrick
Clorinda : Naho Koizumi
Clorinda (fighting) : Letizia Delmastro

Dido and Aeneas (c1687) by Henry Purcell

Dido : Susie Gibbons
Aeneas : Connor Campbell
Sorceress : Amy Conneely
First Witch : Rheanne Breen
Second Witch : Ami Hewitt
Belinda : Laura Joy Copeland
Second Woman : Sarah Kilcoyne
Spirit : Oisín Ó Dálaigh
Sailor : Stephen Walker

CHORUS / ENSEMBLE
Sopranos: Hannah Barrett, Ami Hewitt, Orlaith Dunne
Altos: Sarah Luttrell, Rheanne Breen, Sarah Kilcoyne
Tenors: Ciaran Crangle, Oisín Ó Dálaigh, Stephen Walker
Bass: Fionn Ó hAlmhain

Beannaithe

San dráma seo tugann cliar beag ach cumasach léamh Biddy Jenkinson ar dhán na hEaglaise. Cé gur oirniú na mban atá chun tosaigh, clúdaítear i bhfad níos mó. Mar sin féin, ní ag seanmóireacht atá Biddy.  

Tá formhór an dráma lonnaithe i dteach ina bhfuil na mná rialta lonnaithe anois agus an clochar díolta go brabúsach (cé nach léir cé bhain tairbhe as an brabús!) . 

Triúr ban, an bean soineanta dílis, an seanfhondúir a bhfuil a saol tugtha don gcreideamh aici, an bhean a fuair gairm déanach tar éis bás a fir is a leanbh. Í seo lán de faobhar do mhisean sóisialta don eaglais, ach in achrann le húdarás agus seanghnás. 

Tarraingíonn seo aird na n-údarás i bpearsan Monsignor ar ionchollú an chléiriúlachas uaibhreach é. Sa chúlra tá an easpag ar leaba a bháis, a bhfuil amhras agus fonn gníomh saortha air. 

Tá an dráma lán grinn ach mar sin féin cíoradh dáiríre ar cheisteanna creideamh, údaráis, dlisteanacht agus carthanacht. 

Tá an chliar ana inchreidte, gach duine acu sáite ina bpáirt. Tá radharc amháin inár gá do bheirt acu ról eile a ghlacadh chucu féin a bhfeadfaí á neartú. 

Baintear feidhm éifeachtach as an spás i scoil na mbuachaillí, as fuaim agus ceol - téacsanna ársa arna nua choiriú, as téacsanna aifrinn agus bíobalta. 

Béarla agus Gaeilge briste ag an easpag,   bealach éifeachtach lena coimhthíos go dtí seo óna phobal a chuir in iúl. 

Lón machnamh. 

Tá léirmheas ag Maitiú ar NÓS anseo: https://nos.ie/cultur/ardan/meafar-go-leor-le-feiceail-i-leiriu-cumasach/

Laoch na Laochra -Tionscadal na Tána

Tá Táin Bó Cuailgne (Darach Ó Scolaí) agus (cuid mhaith de) Laoch na Laochra (Réamoinn Ó Ciaráin) léite agam, agus fillim scaití orthu. Thug sin cúlra agus spéis dom in ócáid na hoíche aréir i Smock Alley, imeacht eile de chuid IMRAM agus Féile Idirnáisiúnta Litríochta Átha Cliath.

Ba dhá sprioc éagsúla ag an mbeirt acu, agus labhair siad fúthu - ag cuir sleachta ó na saothair i láthair agus ag léamh astu. Ansin chuir fear an tí, Cathal Póirtéir, an bheirt faoi agallamh ag doimhniú an méid a bhí ráite acu.

An sprioc a chuir Réamonn roimhe ná scéalta beatha Con Chulainn a thabhairt le chéile, ó na foinsí éagsúla Gaeilge agus Béarla. Agus é sin a dheánamh go tarraingteach agus thar aon rud eile i nGaeilge Uladh. Ní ar an Táin amháin a bhí a chuid oibre dírithe mar sin, ach ar Cú Chulainn go háirithe. Tá léaráidí lán dathanna Dara Vallely mar tionlacan ag aithris Réamoinn, agus is labhair mór toirtiúil atá ann. (Admhaím nach bhfuil an t-iomlán léite agam).  Ó shin tá eagrán Béarla den leabhar foilsithe, agus tá eagrán i nGaeilge, dírithe ar dhéagóirí ar na bacáin. Luaigh Cathal leis an cion agus an feidhm a bhaineann idir dílseoirí (a fheiceann Cú Uladh, cosantóir a gcúige ann) agus náisiúnaithe as. Luaigh Réamonn an feidhm a bhain an Piarsach as Cú Chulainn mar samhail an laoich foirfe. (Léigh mé áit éigin gurb geall le ball foirne i Scoil Éanna ab ea é). Agus go raibh plean ag dílseoirí dealbh cháiliúil Oliver Sheppard a ghoid on GPO, ach go raibh sé ró throm!

Scéal samhlaíoch osréalach scéal Cú na gCleas, scéal a shaibhríonn samhlaíocht agus litríocht ar fud na cruinne.

Litríocht na nGaeilge is mó is cás le Darach, agus is air atá Leabhar Breac ag fónamh faoina stiúir. Feictear dó go bhfuil leaganacha Nua Ghaeilge de dhíth agus dlite do scríbhneoirí na linne seo. Mura bhfuil a leithéidí ar fáil go forleathan do léitheoirí na Gaeilge, ní féidir le scríbhneoirí tagairtí díreacha nó indíreacha a bheadh sothuigthe a dheánamh. 

Tá roinnt saothair foilsithe ag Leabhar Breac thar na blianta, agus tuilleadh idir lámha.

Ina leagan fhéin de Táin Bó Cuailgne bhí Darach ag iarraidh athnuachan a dheánamh ar ghontacht agus ealaín an bhunleagan, saothair éigeas áirithe amháin dar leis. Bhunaigh sé a athchruthú ar leagan Leabhar na hUidhre. Ach tá roinnt scéalta a mbeadh taithí ag daoine orthu, agus súil acu leo, nach bhfuil ann ach atá sa Leabhar Laighneach - atá níos osréalaí foclaí. B'éigean do mar sin iad a lomadh le go neadódh siad i gceart san athnuachan.

Athnuachan ar cheart tarlú gach glúin dar leis, de bhrí go sleamhnaíonn brí focail agus fráma tagartha an léitheora de bharr taithí éagsúil.

Ócáid agus plé thaitneamhach, agus is cinnte gur dhá shaothair iad a chuirfidh go mór le saibhreas léitheoirí na Gaeilge.

Mar is iondúil d'imeachtaí IMRAM bhí íomhánna á theilgeadh ar an mballa- rogha Margaret Lonergan as pictiúr Dara Vallely, móide roinnt íomhánna ó leaganacha eile fearacht leagan Lady Gregory nó saothair Jim Fitzpatrick, agus roinnt trealamh ón Iarnaois as stóir an Iarsmalann Náisiúnta. Ar an ndrochuair ní raibh siad chomh héifeachtach agus a bhíonn de ghnáth. Tá Smock Alley ana ghnóthach le linn Féile Idirnáisiúnta Litríochta Átha Cliath, agus mar sin ní raibh deis ag Margaret an ghnáth cúram a chaitheamh le roghnú agus lonnú scáileáin. Ní raibh de rogha aici mar sin ach na híomhánna a theilgeadh ar an mballa - agus sin i leataobh ó na cainteoirí. Ba dheacair dá réir aird a thabhairt orthu. (Ach tá spreagadh faighte agam amharc arís ar an leabhar).