Ar Luch agus ar Dhuine

 But Mousie, thou art no thy-lane,
In proving foresight may be vain:
The best laid schemes o’ Mice an’ Men
          Gang aft agley,
An’ lea’e us nought but grief an’ pain,
          For promis’d joy! 

To a Mouse, Robert Burns 

A luchóg ó, ní tú amháin 
A d'fhoghlaim an ceacht atá le fáil:
Gur minic a chlis an scéim ab fhearr
Ar luch a's ar dhuine,
A's fágadh iad faoi bhrón ar lár, 
In áit na loinne. 

Aistriúchán: Ailbhe Ó Monacháin 

Bhí tréimhse ann i mo chuid fichidí nuair a bhí mé ag léamh rud ar bith le John Steinbeck a raibh mé in ann lámh a leagan air. (Bhí sé measartha éasca clasaicí Béarla a cheannach i mBeirlín sna 1990í agus is iomaí pingin a chaith mé tigh Kiepert  ar Ernst-Reuter-Platz. Siopa atá imithe anois, is cosúil, cé go maireann an chuideachta. Tá cuimhne mhaith agam ar scéal Lennie agus George a léamh, scéal tragóideach beirt spailpín, a tharraingíonn tubaiste orthu féin go neamh urchóideach.

Dráma beag, le cliar teoranta, ach scéal sách uilíoch. Aislingí an fhir oibre. Ciníochas. Teannas i measc fir. Uaisle is ísle.

Tá Gaeilge Uladh curtha ag Colmcille Ó Monacháin ar an scéal; rud atá feiliúnach, measaim, toisc gur Béarla canúnach atá ar bheola na fir oibre ag Steinbeck. Bhí mé tumtha go hiomlán san eachtra, agus úire agus neart as an nua ag baint leis mar scéal de bharr an aistriúchán. Músclaíonn sé trua do na carachtar atá gafa in eangach saoil nach bhfuil éalú uaidh i ndán dóibh; ainneoin an cuma a bheith air go bhfuil aisling a fuascailte beagnach ar lámh. Sula dtarlaíonn an tubaiste. "Rud a tharla" an teideal a bhí ar an scéal ag Steinbeck sular tháinig sé ar dán Burns. Dán faoi thubaiste nach raibh éalú uaidh; cé nach féidir a rá go raibh éinne ciontach. Tugtar léargas tríd caint agus gníomh ar go leor nithe; ar chruatan saol an spailpín; ar chiníochas; ar uaisle nádúrtha agus a mhalairt. Níl ach bean amháin i gceist, agus is ball coimhthíoch í dáiríre - posta chun éalú ón mbaile léamh ach í imithe amach as muineacha is isteach sna driseacha; fear céile suarach trodach éadmhar anois aici. Agus í sáinnithe i gcomhluadar fir atá amhrasach fúithi. Tragóid an toradh.

Mar is dual do Leabhar Breac tá an leabhar féin ina earra snasta, le cló cuanna agus páipéir deas. Tá aguisín ag Colmcille Ó Monacháin ag míniú a chuir chuige ó thaobh teangan de (adhmhaím nach ndearna mé ach leathshúil a chaitheamh air!). Cinnte, bhí leagnacha nach mbeadh taithí agam orthu, ach bhí siad soiléir sothuigse sa gcomhthéacs. 

Seo an chéad leabhar faoin inphrionta nua Cló Lováin; tá Colmcille Ó Monacháin i measc na Gaeil atá fostaithe sa Bhruséil ag plé go gairmiúl le haistriúchán. Is cosúil go bhfuil an meitheal ansin spreagtha le tumadh san aistriúcháin - ní meamraiméis amháin, ach na haistriúcháin liteartha atá déanta síos na blianta. Tá siad freisin ag cuimilt le pobal ilteangach, éirimiúil, spéisúil. Beidh mé ag súil leis na saothair eile a eascraíonn as an gcomhluadar seo.

Ar Luch agus ar Dhuine
John Steinbeck
Aistrithe ag: Colmcille Ó Monacháin
ISBN 978 1 911363 22 4

An Ghaeilge agus an Éiceolaíocht

Chuir mé fios ar leabhar Michael Cronin An Ghaeilge agus an Éiceolaíocht ón leabharlann thart ar am a fhoilsithe, ach de bharr na dianghlasála ní bhfuair mé go dtí le déanaí é.

Smaointeoir domhain is ea Cronin, agus is éard atá sa leabhar ná dhá aiste, ceann as Gaeilge agus ceann as Béarla a bhfuil an téama céanna acu ach ábhar beagán éagsúil. Maíonn Cronin go bhfuil gá ár gcaidreamh leis an áit a mhairimid a athrú ó seilbh go áitreabh; tuiscint gur cuid de bhréidín na cruinne muid seachas máistrí.

Is é an téis atá á chuir chun cinn sa leabhar aige go bhfuil an Ghaeilge cabhrach - riachtanach fiú - chun áitreabh comhfhiosach a dhéanamh in Éirinn. Go bhfuil stair agus dúlra na tíre sna logainmneacha; go bhfuil tuiscint agus bá leis an ndúlra fite fuaite sa litríocht agus sa bhéaloideas, agus go bhfuil an Ghaeilge in eochair dó sin.

Ach freisin go bhfuil an tuiscint fóntaíoch, sealbhach de dhlúth agus inneach na mórteangacha, agus go bhfuil frithnimh le fáil sna teangacha mionlaithe dúchasacha a eascraíonn as áitreabh seachas seilbh.

Go dtugann an Ghaeilge tuiscint ar leith do na himill, agus gurb iad na himill atá ag tús cadhnaíochta ag dul i ngleic leis an athrú aeráide.

Mar a thug Peader Kirby suntas dó san agallamh thuas, is san aiste Gaeilge amháin a phléann Michael Cronin an tráma a d'eascair as an athrú teanga - ag tosú le foréigean concas na dTúdor agus ag doimhniú sa Ghorta Mór. Tá plé déanta ar an ghné seo roimhe ag Tomás Mac Siomóin - as Béarla agus as Gaeilge. Is an créacht oscailte seo an constaic is mó chun go mbeadh an pobal i gcoitinne in inmhe feidhm as bhaint as an nGaeilge mar uirlis aigne chun dul i ngleic leis an athrú atá de dhíth. Agus is deacair fheiceáil conas is féidir é sin a bhaint amach - nuair atá formhór na héiceolaithe dall ar an nGaeilge, patuar nó fiú naimhdeach fearacht an chuid eile den bpobal. Agus nuair atá an ceannaireacht stáit dall ar an nGaeilge seachas mar mhaisíuchán sealadach fánach.

In ndiaidh dom an leabhar a léamh d'amharc mé ar an agallamh thuas idir Peadar Kirby agus Michael Cronin, chomh maith le léirmheas ag Máirín Nic Eoin.

Tá lón marana go leor san leabhar agus san plé; ach níl oideas nó clár oibre ann. 

Ar mo leabhar bhreac!

 Anois agus Foclóir Uí Dhónaill ar líne, is féidir go leor nathanna spéisúla a aimsiú ann ach cuardach a dhéanamh. Thug mé faoi deara uair éigin go raibh go leor nathanna agus "By Jove!" mar ghluais acu: intriacht chun iontas nó a léithéid a chuir in iúl.

• Dar Bríce! 
• Dar Crom!
• Dar Fia! 
• Dar Lia! 
• Dar Fiagaí! 
• Dar Diagaí! 
• Dar Donn! 
• Dar Duach! 
• Dar fia is (dar) fiolar!
• Dar fiagaí! 
• Dar lia! 
• Mhuige! Dar Mhuige!
• Mhuine! Dar Mhuine!
• Dar prící! 
• Dar príost! 
• Dar prísce! 
• Dar sliabh! 
• Dar crísce!

Meascán iad seo idir sofhriotal agus déithe págánacha - Donn, Crom is Duach.

Tá bealaí eile ann le hiontas a chuir in iúl, nó fírinne a dhearbhú:

• Dar an leabhar!
• dar m’anam!
• Dar m’fhocal! 
• Dar mo bhriathar! 
• Dar m’uacht! 
• Dar an Lámh Dhia!
• Dar an lá beannaithe!
• dar m’fhallaing!
• dar go deimhin! 
• dar seo is siúd! 
• M’anam, m’anam le Dia, gur fíor é, 
• Dar bhrí an bhata seo i mo lámh
• Idir mé is Dia
• Fágaim le m’anam (go),
• Dar mo lámh! 
• Leabhróinn gur tú a chonaic mé
• Mhionnaigh sé go raibh an ceart agam
• Fágaim ag an saol (go)
• seo is siúd orm (go)

Pairlement Chloinne Tomáis

Ro leathnuigheadar na cineoil dheamhnuighe sin fan gcruinne gceathardha go coimhleathan dá haghmhilleadh.  Do  bhí mac ag an mBeilsebub sin darbh ainm Dracapéist, agus mac do sin Lóbus Laghrach, agus mac do sin Liobur Lobhtha.  Do  bhádur sin ag aghmhilleadh bfhear nÉirionn go haimsir Laoghaire mhic Néill Naoighiallaigh do bheith a bfhlaithios Éirionn; agas do bhí taoiseach toirteamhuil tromchonáigh re tórrumh agus le treabhaireacht ag Laoghaire, eadhon Bladhorrnn Bréanánach mac Palcamais; agas do bhí inghean ag an mBladhorrnn sin, eadhon Beistea a hainm, agas do pósadh le Liobur Lobhtha í, agus ro geineadh clann iomdha eaturra; agus do bhí mac don chloinn sin do dhearrsgnuidh ar fhuathmhuireacht agus ar ainmheasardhacht an cineadh ó dtáinig .i. Tomás Mór modurrtha mísgiamhach mac Liobair Lobhtha. 

I measc na téacsanna atá ar fáil i gCorpas ARÉ tá an aoir Pairlement Chloinne Tomáis. Tá tagairtí cloiste agam dó go minic mar saothar lán grinn raibiléiseach. Thapaigh mé an deis é fháil don Kindle tríd an suíomh. Téacs ó 1615 é agus ní mór dom a rá go raibh mé ag streachailt leis. 

Maíonn sé gur de sliocht na deamhain cosmhuintir na hÉireann, agus san scéal tá tracht ar chúpla tionóil den drong sin idir aimsir Phádraig agus aimsir Chromail, agus deireadh gach tionóil acu ná troid, achrann agus slad. Tá sé ar maos le hainmneacha áiféiseacha, cuir síos tarcaisneach ar feisteas agus cuma, aidiacht carntha ar aidiacht, uaim agus ruthaig.

Is dócha go bhfuil léargas le fáil ann ar dheacadh an aicme léannta ar an gcosmhuintir agus an polaitíocht; agus is cosúil gur in ndá thréimhse a scríobadh é.

Don scíthleitheoir fearacht mise, nach bhfuil an oiread sin cur amach aige ar an stair - agus is dócha, fearacht an Béal Bocht - na saothair eile a bhfuil tagairt a dhéanmah dóibh, níl an oiread sin adhmaid le baint as. Ach is deas mar sin féin teacht éasca a bheith agam air!

Eisirt

Tá fáil ar Corpas Stairiúil na Gaeilge ina bhfuil cáipéisí ó 1600 go dtí 1926 ar líne le tamall. Is féidir é chuardach - ach is féidir freisin na téacsanna a íoslódáil. Tá siad ar fáil i bhfoirm ePub; cé nach bhfuil sé sin oirúnach don Kindle, tá sé measartha éacsa aistritheoir go MOBI a aimsiú ar líne, agus é chuir le cnuasach ar Kindle, rud atá déanta agam le roinnt leabhair.

Ina measc Eisirt - athinsint Pheadar Ua Laoghaire ar chuid den méid de Imthechta Túaithe Luchra agus Aided Fergusa a d'fhoilsigh Standish O'Grady. 

Tá trácht anseo ag Gregory Darwin ar an mbuntéacs, agus na móitíf ann.

Is dóigh liom go raibh an tAthair Ua Laoghaire ag scríobh do dhaoine óga, agus mar sin gur chuaigh sé níos faide fós ná Standish O'Grady chun an chollaíocht agus graostacht sa bhunleagan a cheilt - cé go bhfuil rian den teannas fágtha san trácht ar Bhébo ag cúirt Fhearghusa.

Scéal atá ann faoi file na ndaoine beaga, a bhriseann gáire air nuair a chloiseann sé a Rí ag maíomh as neart agus feabhas a phobail - toisc gurb eol dó daoine a bheith ann. Glacann an Rí olc leis; chun a cúis gáire a chruthú, téann sé go hEamhain Mhacha agus filleann le habhac Rí Fhearguis; a bhfuil cuma fathaigh air do na daoine beaga.

Ansin cuireann sé de gheasa ar an Rí dul go hEamhain agus leite an Rí a bhlaiseadh. Téann an Rí Iubhdán ann, agus a bhean Bébo in éineacht leis. Bíonn sé gafa ann ar feadh bliana.

Tá eachtraí grinn agus gaoise fite fuaite tríd an scéal; meascán de súgradh agus dáiríre.

Leitheoireacht taitneamhach. Is mór an áis an Corpas. Níl an leagan amach iomlán cuanna ar an Kindle, is minic na bristí leathanaigh amscaí (ach seans go bhfeadfaí é sin a chuir san áireamh san iompú, níor chaith mé aon dua leis). Ach tá na téacsanna soléite go maith, agus i gcás Ua Laoghaire níl an Ghaeilge chomh héagsúil sin le Gaeilge an lae inniu - tá breis dua ag baint leis na téacsanna níos sine!

Comhairle maidir le cén admhaid a fheileann don tine

 Do labhair Iubhdán.

"A fhir seo a dheinean deatach mór ag adú' na dteinte agus a loisgean mórán adhmaid, ná loisg rígh na gcrann. Déin an teine do rígh na bhfleadh, d'Fheargus uasal na slógh, ach ná cuir sa teine sin rígh na coille. Ná loisg rígh na bhfeadh do rígh na bhfleadh. Is fann é an féithlean.

Ní'l slóighte móra aige mar atá ag Árdrígh Uladh. Ach tá a neart féin aige. Ní'l an crann san ag fás a' talamh na h-Éirean ná fuil fé n-a smacht.

Cuirean sé a ghéaga caola fada tímpal ar an gcrann is mó agus is treise, agus is seirbhíseach an crann san dó feasta. Ná loisg é, a fhir an deataigh. Is dual dó an uraim is dual do rígh. Tabhair dó an uraim is dual dó, nó beidh a chathughadh ort. Goinfidh faobhar thu nó báthfaidh uisge thu.

"Ná loisg an crann-ubhall áluinn, crann na ngéag bhfaon fé ualach mhilis, crann an chinn bháin gur minic air lámh an duine.

"Ná loisg an draighean dubh. Ní loisgid saoir é. Tugan sé díon do'n eun sa gheimhre.

"Ná loisg crann sailíghe, crann na bhfilí. Tá mísleacht dán ann. Tá mil do bheachaibh ann. Is aoibhinn bheith ag éisteacht le crónán na mbeach agus iad ag deól na meala as a bhláthaibh. Ní ceart é chur sa teine.

"Loisg an cárthan, crann na ndraoidhthe, crann caomh na gcaor ndearg, crann na bpiseóg agus na deismireachta. Ach seachain an coll, coll na ngeug bhfann agus na gcnó a thaithnean leis an bhfiacail. Ná loisg an coll, a fhir an deataigh.

"An fhuinnseóg; dorcha a dath. Cuirean sí luas i rothanaibh; slata i lámhaibh marcach; ruag ar namhaid i gcath. Is mairg a loisgfeadh í.

"Loisg an dris, an rud ríghin deilgneach a ghearan cos an duine agus do stracan a chuid éadaigh. Loisg an dris idir chríon agus glas.

"Adhmad teith dair úr. Ní gnáth aoinne séimh uaidh. Cuirean a ghál teinneas cinn ar dhaoine agus cuirean a ghríos teinneas 'n-a súilibh. Ná cuir sa teine an t-adhmad a chuirfeadh meidhreán agus sile súl ar dhaoine.

"Ná staon ó'n gcrann-fearna do losgadh, badhb teasaidhe na coille. Is fada ó fhuacht duit teine fearna agus sgeithe gile.

"Cuileann, loisg a úr. Cuileann, loisg a chríon. Chun teine ní'l crann le fághail is fearr 'ná cuileann.

"An trom, an droch adhmad, crann eachra na slógh sídhe, loisg go mbeidh 'n-a ghual.

"Loisg an beithe nuair a gheabhair sínte ar an dtalamh é. Agus loisg go mall agus go moch, pé tráth is maith leat é, an crann úd go mbíon a bhárr ar crith.

"Ach an t-iubhar, an t-adhmad is uaisle dhíobh go léir, crann na bhfleadh, mar is eól duit, dabhacha donna is ceart a dhéanamh dé.

"Glac mo chómhairle, a fhir an deataigh. Cuirfidh an chómhairle sin an rath ort i dtaobh anama agus chuirp.

As Eisirt,  An tAthair Peadar Ua Laoghaire

Gogamán

Go bhfios dom is focal Feirsteach atá anseo, ar duine a thugann aire do leanaí dhuine eile. De bharr leathtagairt a chuala mé féin ar leagan cainte do Síle na nGog mar an ainm an na híomhánna meánaoiseacha úd, plé a lean ar aghaidh ar an gclár go dti gogaide agus a léithéad, tharraing @Beirneach anuas an cheist faoi Gogamán ar Twitter. Bhí Iarla den tuairim gur le teann magaidh a thug bean as Tír Chonaill an focal do Mhuintir Béal Feirste.

Tagann sin leis an sainmhíniú atá ag Ciarán Ó Duibhín anseo: faoin ceannfhocal - Baby-sitter deir sé 

gocamán (so used in Belfast, from Rannafast word for a hen set to hatch another's eggs; in Scotland the word is applied to the bird that hatches the cuckoo's eggs)

Tá cúpla brí ag  Dwelly ar gocamán:

gocaman: /gɔxgəman/ fir. gin. ⁊ iol. -ain 1 usher 2 attendant 3 minder

Dar le MacBain:

gocaman

an usher, attendant, sentinel, or look-out man; Martin's (Western Isles, p.103) gockmin, cockman; from Scandinavian gok-man, look-out man (Arms.; Mackinnon says it is Danish). For root, cf. German gucken, peep. Norse gauksman; gauk maðr, cuckoo man. Norse gaukr, cuckoo; Scottish gawk.

Níor aimsigh mé fianaise don focal gauk maðr ach tá do maðr :

<maðr> man, person; husband; henchman -- [Pokorny manu-s, or monu-s :: man, human being]  

 

Ach freisin 

gocaman na cuthaige: meadow pipit, titlark (anthus pratensis)
   

I measc na n-ainmneacha ar tearma.ie ar an éin sin tá "banaltra na cuaiche"

Ach tá focal i eDil ar tharraing Dennis King aird air: cobcan  atá luaite mar bhanalta na cuaiche i dTromdhámh Ghuaire. Traslitrí go cabhcán a rinne Feargal Ó Bearra ar sin; ach ní léir go bhfeileann sin, mar gur malairt  leagan ar fabhchún atá ansin dar le Ó Dónaill. Tá crostagairt ag eDil go dtí an Duinníneach - cinéal fabhchún atá i cabhcán dar leis; agus crostagairt aige freisin go hulchabhán. 

Maidir le gocamán sa chiall fear faire, is cosúil gurb ón Danmhairgis a tháinig sé. Bhí cúpla rud le rá ag Alex Mulholland (@molach95):

Gocaman - Gauk-madhr (Lochlannais)

 

Ach https://dsl.ac.uk/entry/snd/gowk_n1_v1

Cuthag - Cuckoo (Gàidhlig)

Gowk - Cuckoo/Idiot (Beurla Ghallda/Scots)

Hunt The Gowk Day/Latha Ruith na Cuthaige (April Fools)

Tá an focal "gog" ann mar leagan leanbaí ar ubh; agus tá bheith ar do ghogaide.  Tá an focal "gawk" ar amharc (amaideach no míbhéasach) as Béarla; agus guck sa Ghearmáinis.

Is é mo thuairim féin áfach gur anall thar Sruth na Maoile agus roimhe sin ó Críocha Lochlainn a tháinig an focal, ag athrú brí diaidh ar ndiaidh. Agus ansin le casadh eile ó Rann na Feirste go Béal Feirste, agus ar ais - is cosúil! Murach cobcan na Tromdháimhe bheinn lán cinnte!

---

2020-09-02 Aguisín

Tar éis dom an méid thuas a chuir le chéile, chuaigh Dónall Chaoimhín Mac Murchaidh (@Beirneach) ag tochailt arís, agus tháinig ar nithe éagsúla.

Mar shampla, tá "bean glúine" ag an Duinníneach mar ciall leis an bhfocal "gogaide".

Agus is iomaí ainm ar anthus pratensis in Éirinn agus in Albain ag tagairt don ról aici i tógáil na cuaiche.

"Banaltra na cuaiche," atá ag muintir Chonnacht ar an riabhóig móna.  "Coimhdre na cuaiche," atá ag muintir Thír Eoghain uirthi.  Tá "gobadán na cuaiche," agus "an giolla cuaiche" ag na Muimhnigh uirthi, agus tugtar "éinín na cuaiche" uirthi freisin.

Saoghal Éanacha, Seán Mac Giollarnáth, 1925 

Tá "gobadán na cuaiche" agus seanfhocal ag dul leis "Titfidh an spéir nuair a rachaidh an gobadán i mbéal na cuaiche" ag Ó Dónaill.

Dinneen 1904: 

gobadán, " also the little bird (titling) that attends the cuckoo; a flatterer; a parasite; a botch (Mayo)."

Ciallacha "gogán" i nGaeilge = ubh gan sliogán (Uíbh Laoire) agus babhla adhmaid

 Ó "Focal na nUltach" Ciarán Mac Murchaidh - "Coimhdire na cuaiche, the bird that follows the cuckoo, gnly. the meadow pippet (Derry)." Tá an focal Coimhdire agus coimhdire na cuaiche ag Ó Dónaill freisin.

I nGaeilge na hAlban: 

meadow pipit (dìdig, gocan na cuthaige, gocan-cubhaige, gocan-cuthaig, mion-eun, snàthag, snàthdag, tàcharan-cubhaige)

---

Aguisín breise: Corpas an Fhoclóra agus Gaois.

Bhí gocamán eile inár measc darbh ainm Fred a raibh nead theolaí déanta aige . -- Diarmaid Ó Gráinne, An Traimp 

Ciall eile ag an nGráinneach feictear dom, seachas feighlí linbh!

B' fhéidir nach rabh de dhíth air ach céile leapa agus gogamán de fheighlí páistí fá choinne a chuid nighneach ? -- www, LEAVING CERT NOTES

Nó siúd is gur tógadh le crábhadh agus le hidéal na mná clannaí í , agus í cruthaithe ina gogamán maith ag páistí , bhí sé ag déanamh scime daoithi an rabh sé de dhíobháil uirthi tar éis an tsaoil an chéad doisín eile de bhliantaibh a chaitheamh ina feighlí ar bheirt nighneach a chlannaigh a grádh geal le mnaoi eile . -- www, LEAVING CERT NOTES

Tá an cuma ar an dá sliocht deiridh sin gurb as saothar amháin iad.

(Is ea: "Ainmhian na Máistreása Óige" le Panu Petteri Höglund, i gcló i Sciorrfhocail, Evertype, 2009)

Ach ní raibh an oíche thart go fóill agus, go hádhúil, bheadh Kate ag imeacht go luath siocair go raibh an gogamán le ligint ar shiúl.

Taisce Focal, Beo, Dáta: 1 Aibreán 2005

An gogamán bocht.

Ar ais arís: ag pilleadh ar an obair, Meon Eile, Louise Smith

In olcas a théann an scéal don cheann feadhain David, a éiríonn ró-ghafa le dúnmharú a tharla sa teach céanna sa bhliain 1902, inár mharaigh fear a bhean chéile, a iníon agus an gogamán leo.

Dhá rogha ón phictiúrlann: The Canal agus Rosewater, NÓS

Éadaoin

Seo an tríú imleabhar ina bhfuil beatha nua tugtha ag Diarmuid Johnson do scéal ón tseanlitríocht. An uair seo, de bhrí nach bhfuil scéal iomlán tagtha anuas chugainn, bhí ar féin roinnt den scéal a cheapadh, rud atá mínithe aige in aguisín. Ach níl aon difríocht le haithint idir athinsint agus cumadóireacht sa reacaireacht fuinte seo.

Thaithin an teanga san imleabhar seo go mór liom. Is geal le ceol é. Abairtí gairide go minic. Athrá éifeachtach ar samhlacha. Tá Trecheng Brethre Féne luaite i measc a chuid foinsí, maraon leis an sár leabhar Flóra Chorca Dhuibhne. 

Tá an scéal suite i gcomhthéacs níos leithne aige, ag tosú le mealladh na Bóinne ag an Dagda agus breith Aonghus Óg, agus ag críochnú le casadh tuismitheoirí Conaire Mór ar a chéile. 

Idir eatarthu tá scéal Éadaoine. Ach cé gurb a hainm atá ar an scéal, is scéal na rudaí a tharlaíonn di atá ann seachas na nithe a dhéanann sí. Ní léir fiú an í dáiríre a bhronnann searc nó an ag déanamh áil den éigin atá sí. Midir, a chéad bhean siúd Fuamnach agus dara céile Éadaoine Eochaidh na gníomhaithe.

Draíocht agus dásacht. Searc agus éad. Cleasaíocht agus cruálacht. Ach áilleacht cainte agus íomhánna.

Cuireann na scéalta seo go mór le saibhreas na litríochta nua Ghaeilge. 

Tá dornán focail nach mbeadh cur amach agam orthu agus tá gluais úsáideach i ndeireadh an leabhair. Ach i ndáiríre tá siad soiléir i gcomhthéacs.

Chuala mé go bhfuil taifeadadh déanta ag Diarmuid ar Conaire Mór mar chlosleabhar. B'fhiú go mór amhlaidh a dhéanamh leis an leabhar seo. Admhaím gur i nglór Diarmuide a chuala mo chluas inmheánach é...

Ikenga

De réir an mhargaíocht don úrscéal is déanaí seo ó Nnedi Okorafor, tá sé dírithe ar leanaí "middle grade" — thart ar a deich de réir mo thuisceana. Tá an laoch féin agus a chairde dódhéag. Scéal maith is ea scéal maith áfach agus bhí fonn orm éalú go saol eile, mar sin chuir mé fios ar an scéal don kindle.

Tá an scéal lonnaithe i Nigéir an lae inniu. Maraíodh athair Nnamdi (ainm a chiallaíonn "Maireann m'athair"). Ba ceannaire na bpóilíní é, agus tá gach duine cinnte gur coirpeach mór le rá, Taoiseach na dTaoiseach atá freagrach as a bhás. Gan a athair ann chun saothrú dóibh, titeann Nnamdi agus a mháthair i mbochtaineacht. Goilleann rudaí go mór ar Nnamdi. Ag cuimhneachán bliana a athair tógann rudaí casadh. Sleamhnaíonn sé ón gcóisir agus leanann duine. Spiorad a athair atá ann, agus bronnann sé Ikenga air - dealbh rathúnais. Bronnann sé seo cumhachtaí ar leith air agus gabhann sé i ngleic leis na coirpigh - a bhfuil gnéithe draíochta ag baint le cuid acu. Africanjujuism a thugann Nnedi Okorafor ar an cineál seo scríbhneoireacht, í ag tarraingt as foinsí agus tuiscintí a dúchas Nigéireach - Igbo go háirithe. (Dar léi féin is Naijameiriceánach í, féiniúlacht doscoilte).

Le mistéir bás a athair a réiteach caithfidh Nnamdi smacht a fháil ar na cumhachtaí nua seo, agus go háirithe ar a fhearg féin. Ní leor an neart nua a bhronnann an ikenga air. Murach a chara, cailín darb ainm Chioma, theipfeadh air. (Níl mé cinnte faoi bhrí Chioma, ach is é chi spiorad nó diagacht an duine aonair a shocraíonn a chinniúint, agus ciallaíonn Oma maith). 

Is iomaí cor agus casadh san scéal agus is minic nach bhfuil rudaí mar a shíltear iad a bheith. 

Ach le cairdeas agus muinín baintear amach bua. Agus fágtar an doras oscailte do bhreis scéalta faoi Nnamdi agus Ikenga. 

Ba léitheoireacht taitneamhach an scéal domsa agus shamhlóinn do mbainfidh daoine óga sult as. Lasmuigh de cúpla abairt fánach Béarla caighdeánach atá ann. Agus tá an cúpla abairt pidsin soiléir i gcomhthéacs. 

Ach tá boladh agus blas na hAfraice ar an scéal, chomh fada agus atá ar mo chumas breith a thabhairt! 

Cosán na Naomh - Rinn Chonaill

Tá cosán marcáilte ar a dtugtar Cosán na Naomh ó Halla Ceann Trá go dtí bun Cnoc Bréanainn ag carrchlós an Bhaile Bhric.

Ar an ndrochuair tá go leor de ar bhóithre, cé gur cúlbhóithre ciúine iad don mórchuid. Níor shiúil mé an t-iomlán i mbliana ach os rud é go raibh fonn orm freastal ar Allagar na hAoine in Áras Bhréanainn Aoine amháin agus muid thiar, thosaigh mé á shiúl ón mBaile Breac aduaidh. Ar an mbóthar ón mBaile Breac chomh fada le Corr Áille. Tá radharc ón cuid sin den mbóthar ar Loch Corr Áille mar ar sháinnigh Naomh Cúán piast craosach faoi choire. (Ach is i mbaile fearainn Rinn Chonaill atá an Loch, mar a dúirt Helen Ní Shé liom ar Twitter ar na mallaibh). 

Tá radharc níos fearr air ó shleasa Rinn Chonaill féin. Fágann an cosán an bóthar ina dhiaidh ansin, tríd geata in aice le teach, tríd gort ina bhfuil fothrach ón ré luath Críostaí ina bhfuil crosleac. 

Tá an cnoc sách fliuch ainneoin é bheith géar go maith. Agus tá go leor bláthanna scaipthe i measc an fhéir. Tá cuaillí marcála measartha soiléire ann an bealach ar fad go dtí barr an chnoic. Ón tor clochach ag a bharr tá radharc breá siar ar Pharóiste Múrach agus ar aghaidh go Beatha Sagairt an Fheirtéaraigh. 

Síos fána fliuch ar an dtaobh eile ansin i dtreo Cill Maoilceadair áit a bhfuil eaglais agus go leor iarsmaí eile. D'éirigh liom i mbliana amharc ar an gcloch atá luaite leis an nGlas Gaibhneach. Ní fhaca mé cheana é mar go mbíonn ag dul sa treo eile, ach chuaigh mé á lorg an uair seo. 

Ó Cill Maoilceadair ar aghaidh leanann an cosán an bóthar - comhthreomhar leis an gcnoc ar feadh tamaill, ag dul thar iarsmaí fearacht Teach an seansailéara agus Cathair Deargáin. Síos bóthar fada díreach ansin i dtreo Gallarus. Go gairid sula sroicheann an bóthar an bóthar mór tá bóithrín glas ar chlé isteach go Caisleán Gallarus. Téann an cosán ar aghaidh go hionad (príobháideach) cuairteoirí Airegal Gallarus. Bhí an ionad dúnta ach an aicearra go dtí an aireagal oscailte, mar sin lean mé é. 

Trasnaíonn an cosán cúpla Páirc ansin agus bóthairín glas a thugann chomh fada leis an Leataoibh Mór é. 

De bhrí go raibh mé ag dul go dtí Baile an Fheirtéaraigh, d'fhág mé an cosán ag an bpointe sin agus lean na bóithre (measartha gnóthach) go Baile an Fheirtéaraigh. 

Thóg an t-iomlán thart trí go leith uair a chloig orm, á ghlacadh breá réidh. Is é seo, de réir mo chuimhne, an sciar is taitneamhaí le siúl de Chosán na Naomh. 

Com an Lochaigh

Is é Baile an Lochaigh an chéad baile eile trasna ón mBaile Breac i gCorca Dhuibhne. Roinnt mhaith blianta ó shin tháinig mé síos ón taobh eile den nGleann tar éis Cnoc Bhréanainn agus an Ghearáin a shiúl. Bhí sé ana ghéar! Ach ní raibh mé istigh sa ghleann féin riamh i gceart.

Fuair mé comhairle áitiúil, agus ós rud é nár theastaigh uaim talamh príobháideach feirme a raibh claíocha timpeall air a thrasnú, thosaigh mé féin agus Fionn ag siúl suas Cosán na Naomh go Cnoc Bréanainn - ach d'fhág muid go luath an cosán marcáilte agus shiúl amach ar dhroim sléibhe go dtí go raibh radharc isteach sa ghleann againn. 

Shiúl muid ar aghaidh isteach sa ghleann ag dul síos go mall le fána - bhí sleasa an chnoic sách géar. 

Bhí iarsmaí cónaí daoine le feiceáil anseo is ansiúd, clochán ina measc. 

Faoin am seo bhí sé ag ceobhrán agus bhíomar sásta urlár an ghleanna a bhaint amach. Urlár a bhí sách fliuch! 

Chonaiceamar sean teach a raibh adhmaid nua curtha mar fráma díon air - is dóigh liom go mbíonn sé in úsáid, clúdaithe le tarp, nuair a bhíonn na caoirigh ag breith nó nuair atá obair eile le déanamh. 

Bhí cosán amach as an nGleann a d'éirigh níos soiléire de réir a chéile go dtí go rabhamar ag siúl ar bhóithrín a thug go dtí an áth muid. Ar an ndea-uair dúinne bhí droichead ann freisin - droichead lindéar - le go leor colúin agus clocha leathana eatarthu. 

Ní raibh le déanamh ansin ach an bóthar a leanacht amach agus filleadh ar na bóithre go dtí an Baile Breac. 

Siúlóid deas, a thóg roinnt uaireanta an chloig orainn, á ghlacadh go breá réidh. 

Ceann Bhaile Dhaith agus Binn Bhaile Reo

Tá radharc ar Chnoc Bhaile Dhaith ón mBaile Breac áit a mbíonn muid ag cuir fúinn san Samhradh. Ach ar chúis éigin níor éirigh liom dul chomh fada leis go dtí i mbliana. Bím airdeallach mar go bhfuil fhios agam nach bhfuil ceart siúl soiléir nó fairsing in Éirinn. Tuigim do feirmeoirí - talamh oibre atá ann agus cuireann fiú siúlóir cúramach strus ar claí á thrasnú, gan trácht ar an cuir isteach ar eallach nó caoirigh. Ach tá cur síos i leabhar atá agam faoi lúb ar Chnoc Bhaile Dhaith maille siúlóid ann is ar ais go dtí Binn Bhaile Reo.

Ar aon nós d'fhág mo nuachar mé féin agus mo mhac ag bun an bhóthair isteach go Baile Dhaith. Shiúlamar suas tríd an sráidbhaile agus ós rud é gur bhuaileamar le bean áitiúil chinntigh mé léi nach mbeadh deacracht ag siúil ar an gcnoc. Dúirt sí nach mbeadh ach go raibh sé de cheart againn siúl sa treo eile, go mbeadh na radharcanna níos fearr! D'fhéachamar siar cúpla uair, agus ar ndóigh tá na radharcanna trasna Cuan Ard na Caithne agus trasna go dtí na Blascaodaí iontach ar fad.

Shiúl muid timpeall imeall an ceann tíre agus suas go dtí fothrach an túir mar a bhíodh stáisiún Garda Cósta siar go dtí aimsir Napoleon. Nuair a bhog an Garda Cósta go Baile na nGall thug siad an ainm leo - sin an fáth a tugtar Ballydavid air as Béarla. 

Ansin thosaigh muid ag siúl ó thuaidh fan gcnoc i dtreo Bhinn Bhaile Reo. Bhí radharcanna breá againn ó thuaidh freisin agus shocraigh muid leanacht orainn go bhfeicfeadh muid an raibh bealach síos gan dul ró ghar do thithe. Mar a tharla sé, shiúl muid fán aill an bhealach ar fad go Cuas an Bhodaigh. Bhí orainn leathdhosaen claí a thrasnú ach bhí áiteanna soiléire len é sin a dhéanamh gan strus a chur ar an gclaí, agus chonaic muid roinnt grúpaí eile ar an gconair céanna. Bhí an cosán an ghar don aill scaití agus níor mhaith liom dul an treo ar lá fliuch nuair a bheadh sé sleamhain!

I dtreo deireadh bhí balla cloiche a raibh cuma tóchair air leis an féar ag fás ar a bharr. Píosa éachtach oibre! 

Do lá breá gréine ba iontach an siúlóid é - ach ó thaobh radharcanna de, dá mbeinn á dhéanamh arís thosaínn ag Cuas an Bhodaigh agus siúlfadh mé ó dheas. 

Is trua nach bhfuil an cosán forbartha, le céimeanna thar na claíocha agus marcáil soiléir. Tá go leor féidearthachtaí i gCorca Dhuibhne siúlóidí mar atá coitianta i dtíortha eile a fhorbairt ar dhóigh a chuirfeadh le saothrú na feirmeoirí seachas cuir isteach orthu. 

Ach tá cearta bealaigh achrannach in Éirinn - agus ar an ndrochuair tá go leor siúlóirí nach bhfuil cúramach an mana "Ná fág lorg" a leanacht. 

Flóra Chorca Dhuibhne

Caithim seal uair nó dhó sa bhliain i gCorca Dhuibhne. Déanaim go leor siúl agus mé ann. Níos mó ná is maith liom ar bhóithre!

Ach sa samhraidh bíonn bláthanna fiáine ar gach taobh den mbóthar, flúirse álainn dathanna. Tá na bláthanna ard agus feiceálach.

Nuair a bhaintear amach sleasa an chnoic atá go  minic fliuch níl na bláthanna chomh ard feiceálach céanna. Ach tá siad chomh hálainn céanna, agus in áiteanna chomh flúirseach gur geal le bheith ag siúl ar bróidnéireacht é.

Blianta beaga ó shin cheannaigh mé an leabhar Flóra Chorca Dhuibhne, a d'eascair as taighde cúramach de chuid Oidhreacht Chorca Dhuibhne. Tá cuir síos ar sciar suntasach den 600 bláth a aimsíodh san taighde a lean roinnt blianta ann. Tá réamhrá léannta as Gaeilge faoi na cúinsí a mhúnlaíonn gnáthóga don saibhreas bláthanna. 

Níl spás i mo chuimhne ach do dhornán ainm. Ach tarraingíonn chugam an leabhar anois is arís ar mhaithe leis an eolas idir eolaíochta agus béaloidis ann. 

Bhí duine de seanfhondúirí Oidhreacht Chorca Dhuibhne istigh ag caint le Helen Ní Shé ar an saol ó dheas inné. Sheol mé giolc a rá gurb é an t-aon locht a bhí agam ar an leabhar ná nach dtig é iompar leat i do phóca! 

Is saothar atá ann a sheasfaidh i bhfad. Treise leo! 

Póiríní seangáin 

Sciollam na móna 

Lus na seilge 

Zombaí Bóín Dé

Thug mé suntas don mBóín Dé de bharr í bheith clúdaithe le huisce. Shíl mé sin a bheith thar a bheith ait. Ansin, lá i ndiaidh lae thug mé faoi deara nach raibh an fheithid ag bogadh seachas corr searradh a dhéanamh.

Ansin thug mé faoi deara an rud faoi, a raibh cuma mála uibheacha damhán alla air - pacáiste beag síoda. Rith sé liom go raibh ainmhí eile tar éis seilbh a ghlacadh uirthi. Tar éis roinnt guglála déanaim amach gurb an foiche seadánach Dinocampus coccinellae atá i gceist. 

Cuireann an foiche ubh amháin ar bholg bog an Bhóín Dé. Nuair a thagann an focihe óg as an ubh, tosáionn sé á chothú féin ar an mBóín Dé agus ar aon uibheacha eile atá thart ar a colainn. Lena linn sinn bíonn an Bhóín fós á cothú féin. Ansin déanann an foiche an Bhóín a phairlisiú agus tugann an Bóín cosaint don cocún. De bharr go raibh an dá ainmhí san áit céanna tar éis trí seachtainí, tharlódh go raibh an larbha foiche féin ina íospartach ag Gelis Agelis mar atá luaite san alt Vicipéid. 

Is féidir leis an dúlra bheith sách barbartha - ach ar ndóigh ní haon ainmhí séimh cairdiúil an Bóín Dé féin! 

Cad is pobal Gaeilge Twitter ann?

Tá mise ar Twitter ó 2011. Roimhe sin bhí mé ag baint feidhm as liostaí ríomhphost, cláracha plé, agus bloganna. Tá a leithéid riachtanach dom chun bheith ag comhrá as Gaeilge le daoine fásta. Níl baint gairmiúil agam leis an nGaeilge agus níl aon dlúthphobal Gaeilge gar dom. Fiú roimh an dianghlasáil covid bhí dua i gceist le deiseanna a aimsiú Gaeilge a labhairt.

Is go fíor annamh a úsáidim teanga seachas Gaeilge ar Twitter; níl spéis ná foighne agam bheith ag plé na Gaeilge as teangacha eile agus níl aon scil agam i múineadh. 

Ach ní lia duine ar Twitter ná cúis a bheith air, agus iompair teanga dá réir. Gan trácht orthu siúd atá ag amharc go ciúin ar an aicsean. 

De réir twitter táim ag leanacht míle cúig chéad cuntas; agus tá breis agus ceithre mhíle do mo leanacht. Ní féidir le daonnaí ar bith an oiread san caidreamh a bhainistiú agus bheadh ionadh orm má bhí comhrá ceart idir mé féin agus níos mó ná céad cuntas fá seach. 

Le grúpa i bhfad níos dlúithe a bhíonn cumarsáid rialta agam agus uaireanta bíonn an comhrá sin dhátheangach, Gaeilge agamsa agus Béarla ar an dtaobh eile.

Ó thús tá taighde luachmhar cainníochtúil ar bun ag Kevin Scannell agus torthaí ar fáil ar leithéidí http://indigenoustweets.com/ga/

Anois is arís déantar alt a fháisceadh as staidreamh Kevin. An ceann is déanaí le caint a tharraingt ná alt i Nós leis an gceannteideal gáifeach Tá 46 duine áirithe i ‘gcroíphobal’ na Gaeilge ar Twitter — cé hiad féin?

Alt ag leanacht dhá alt eile a bhain le feiceálacht na Gaeilge - anseo agus anseo.

I gcás na 46 cuntas, an slat tomhais a bhí i gceist ná

A) gníomhach, sé sin ar a laghad giolc sa tseachtain.

B) 66% nó níos mó de na giolcanna aitheanta mar Gaeilge. Tá athghiolc san áireamh anseo.

C) nach cuntas ar son eagraíochta atá i gceist. 

Tá mé féin ar an liosta. Ach tá daoine air nach raibh comhrá agam riamh leo, nó nach bhfuil mé sásta comhrá leo ar chúis amháin nó eile. Ba dheacair mar sin pobal a thabhairt ar an gcnuasach.

Ní dóigh liom gur féidir le modhanna cainníochta léargas a thabhairt ar phobal, ná ar bhríomhaireacht teanga ar líne.

Agus ní dóigh liom gur ceart tátal a bhaint bhaint as staidreamh lom gan breis eolais a lorg agus a aimsiú chun bonn cáilíochtúil a chuir faoi. 

Agus ar aon nós tá col agam le liostaí!

Tá staidreamh Kevin tábhachtach agus measaim go mbeidh taighdeoirí eile in ann tógáil air, go háirithe maidir le gnás athraitheach teanga ar líne, cad atá ag dó na geirbe ar lucht na Gaeilge ar líne agus nithe spéisiúla mar é. 

Ach is gá bheith fuarchúiseach faoi staidrimh agus an comhthéacs a chuir san áireamh. 

Agus sin mo racht go n-uige seo!

Aguisín - rinne mé dearmad a lua nach bhfuil teacht ag an api, de réir mo thuisceana, ach ar cuntais poiblí. Tá go leor Gaeil faoi ghlas ar twitter. 

Droichead idir na Cruinní

Cérinneachán lonnaithe i Hamburg san am atá caite mórchuid de na leabhair le Petra Oelker atá léite agam, bean mar bhleachtaire aici. Aisteoir fáin, ach caidreamh aici le ceannaí uasail agus a theaghlach. Tosaíonn an scéal seo amach i Hamburg freisin - ach is i 1906 atá sé lonnaithe. Cléireach i gnó cairpéid atá díreach briste as a phost an laoch. Tá sé in umar na haimléise, i gceist aige éirí ólta amach is amach. Tagann fear óg uasal chuige, atá ceaptha dul ar intéirneacht de chineál go hIostanbúl ar feadh bliana, agus molann malartú céannachta dó - is mian leis féin dul as radharc ar a chúiseanna féin.

Fágann sin ár laoch ag taisteal go hIostanbúl in aimsir an teannais roimh an chéad ár Eorpach. I gcroílár teaghlaigh Gearmánach Sasanach. Bean óg Rúiseach fostaithe chun feabhas a chur ar a chuid Fraincise. 

Deacair seánra beacht a lua leis an leabhar. Tá scéal teaghlaigh, taisteal, stair, spiaireacht fite fuaite ina chéile mar a bheadh cairpéid uasal ón meán oirthear. Leabhar mór groí ach léitheoireacht thar a bheith taitneamhach. 

Punt isló

I ndiaidh dó a bheathaisnéis a fhoilsiú is éachtach an líon leabhair a chur Maidhc Dainín Ó Sé i gcló. Níl siad uilig léite agam cé go bhfuil sciar maith agam. Bíonn caint chraicneach Duibhneach iontu ar fad, nathaíocht agus greann. Bíonn sé ar bharr a chumais ag trácht ar eachtraí áitiúla. Ach níl aon eagla air tabhairt faoi eachtraí an domhain mhóir. 

Sa scéal seo gabhann a bhanlaoch ó bheith ina leathdhílleachta, a máthair caillte tar éis í bhreith, go Meiriceá mar chailín aimsire. 

Ansin gabhann sí féin agus fear óg Éireannach chun iníon an tí thall a shábháil ón dTreas Reich. 

Mheas mé go raibh an smaoineamh go maith agus inchreidte - ach gur chun a leasa a rachadh breis taighde agus eagarthóireacht níos déine. Bhí barraíocht eachtra agus roinnt sleamchúis sna sonraí a pholl an díchreideamh ar fionraí ró mhinic.

Sin ráite táim sásta gur phioc mé suas an léitheoireacht taitneamhach saoire seo i Músaem Baile an Fheirtéaraigh! 

Tigh Nana

Bhí mo sheanathair Diarmuid Ó hAlmhain ina phríomhoide ar scoil i nDeilginis agus ba leis an scoil an tigh inár tógadh m'athair agus a bheirt deirféar.

Níl aon chuimhne agamsa ar an tigh sin. Ina dhiaidh sin bhí cónaí ar mo shean-tuismitheoirí ar an tSeanchill. Cuid de sheanteach mór a bhí ann. Crieve a thug siad air (nó a bhí air an gcuid sin). Bhí sé ar chíos le déanaí, 3700€ sa mhí á lorg air, faoi ainm eile. Rud éigin Mews. 

Sin a spreag an sruth cuimhní seo. 

Dhíol m'athair an teach sna nóchaidí toisc nach raibh na hacmhainní aige le dul i ngleic leis an gcothabháil a bhí de dhíth, taise sna ballaí agus a leithéid. 

Sciar an lucht freastail a bhí ann den teach.

Trí seomra agus seomra folctha a bhí thuas staighre. Dromchla fada gan fuinneoga seachas forléas a bhí ann - chun ná beadh radharc ag lucht freastail ag Gairdín muintir an tí (agus a mhalairt is dócha). 

Ríocht mo Dhaideo ab ea an chéad seomra, seomra oibre agus codlata. Bhí fuinneog amach ar an ngarraí cúil aige, ach bhí an seomra sách dorcha. Ní raibh mé ach 11 nuair a scuab taom croí ar shlí na fírinne é, agus bhí sé tinn roimhe sin le fada. Mo chuimhne air ná fear tostach beagán crosta. Chaith sé píopa tobac. Bhíodh sé ina sheomra go hiondúil agus muide ar ár gcuairteanna rialta - de réir mo chuimhne agus tharlódh go bhfuil sé sin ar strae. Leaba, bord oibre, leabhragáin. 

Bhí sciathán amach ón teach thíos staighre ina raibh cisteanach beag, seomra íseal a raibh fráma triomaithe éadaigh ag crochadh ón díon agus seomra bídeach codlata. Lámh le sin bhí both oibre Dhaideo, áit toirmiscthe lena bheo. 

Taobh leis sin arís bhí an sean teach cóiste, lán de cnuasach an tsaoil agus lochta a bhféadfaí teacht air ar dhréimire fhada mí shocair.

Bhí ana scil siúinéireachta ag Daideo. Tá cuimhne agam ar an carr le crann tógála a thóg sé dom go bhféadfainn suí air agus mé á trí nó mar sín. Mhair sé i bhfad, déanta go láidir. Thóg sé teach spraoi agus mé á trí nó a ceathair a mhair blianta fada i dteaghlach mór - achar ceithre méadar cearnach faoi measaim. Agus crínlín don obair scoile. Roinnt báid freisin chun cuir ar snámh ar loch. Mura bhfuil dul amú iomlán orm bhí cead agam cabhrú lena ndéantús nó ar a laghad dath a chur orthu.

Tar éis a bhás, chaith mé tréimhse ag maireachtáil sa teach le Nana agus bhí mé in ann iontais an both uirlisí a thaiscéaladh. Ord agus eagar. Gach cineál uirlis i seilfeanna dá dhéantús féin. Pluais iontais. Ach gan rúinnín dá dheasláimhe agamsa. Ní dhearna mé mórán maitheasa. 

Ba le Nana an seomra láir thuas staighre. Agus an chuid eile den tigh, dáiríre!

Bhí an tríú seomra leapan ann, seomra beag le go leor leabhragáin. B'shin mo sheomra nuair a chaith mé tréimhse léi agus mé i mo ghlas-stócach, tar éis bháis Daideo agus tar éis di féin stróc a bheith aici. Tá amhras orm gur thug mé mórán cabhair di, ach ba chomhluadar mé.

Tá cuimhní ó cuairteanna éagsúla ina meascán mearaí i mo cheann. Bhí mé 11 nuair a chuaigh Daideo ar shlí na fírinne, agus ag smaoineamh siar measaim gur chaith mé tréimhsí éagsúla ann sa samhraidh agus mé i mo dhéagóir.

Thug an teaghlach ar fad cuairteanna minice Domhnaigh. Ba iad éclairs Nana - cistí éadroma lán uachtair agus clúdaithe le seacláid an sólaiste a shantaigh muid. É sin agus spúinse úill. Sin ceann a dhéanaim féin scaití. Ach níor thug mé faoi éadroime na heclairs riamh. 

Seomra iontach ard ab ea a cistin, ceithre méadar de réir mo chuimhne leanbaí (nach bhfuil inmhuinín). Bhí forléas ard sa bhalla ar taobh na huaisle den Teach Mór - bhí córas téad agus ulóg lena oscailt agus dúnadh.

Bhí fuinneoga móra ag féachaint i dtreo an ghairdín tosaigh a bhain leis an gcuid sin den tigh. Ós a chomhair sin bhí doirteal, agus i gcúinne sorn aibhléise a bhí ana shean. De réir mo chuimhne, seachas an gríscín, agus an oigheann níor úsáid Nana é chun cócaireachta. Bhí sorn gáis aici sa phantrach a bhí béal dorais. Ar sin is mó a réitigh sí béilí.

Ach bhíodh sócamas ar leith don tae againn go hiondúil. Arán donn sóid. Cáis cheddar air. Faoin ngriscín aibhléise go dtí go raibh an cáis ag leá agus bolgáin ann. Blasta!

Ite cois tine san tinteán. Féasta. 

Bhí dhá seomra suite ann. Ceann lámh leis an gcistin, fuinneoga móra amach ar an ngairdín mór tosaigh. Seomra geal, suíocháin compordacha, pianó. Bhí an seomra suite eile dorcha - ní raibh de sholas nádúrtha ann ach an fhuinneog sa doras amach sa chulghairdin agus dhá fuinneoga beaga ar gach taobh de sin. Bhí breis leabhragáin ann áfach.

Bhí an ghairdín tosaigh ina léana agus plásóg bláth ar thaobh an tí. Fál íseal bosca timpeall air, agus fál labhrais idir é agus an chuid den ghairdín in aice na sráide. Cúpla crann cnó capaill ansiúd leis, atá leagtha le fada.

Bhíodh an dúrud lus an chromchinn ann san earrach, ar gach taobh na léana. 

Ba ghairdín glasraí an ghairdín cúil agus Daideo beo agus in ann obair ann. Tá meathchuimhne agam ar phrátaí agus meacain ann. Ach ina dhiaidh sin is faoi féar is mó a bhí sé. Ach bhí sú craoibh cois falla, sú talúin agus spíonáin, agus bhiabhóg. Measaim go raibh cúpla crann úll freisin. 

Bhí crainn arda ar a imeall. Bhí carn muiríne lámh leis an gclaí leis na comharsan, i bhfolach laistiar de sceacha. Ar a dtaobh siadsan bhí cearca agus ar a laghad bliain amháin, peata uain.

Tá cuimhní iontacha agam ar an dteach, ach ní dóigh liom gur mhaith liom é bheith faoi mo chúram. Leis na síleáil arda agus fuinneoga móra is cinnte go raibh sé tais agus fuar sa gheimhreadh - ainneoin tine sa tinteán!

Tír na Deo

Roinnt blianta ó shin, d'fhoilsigh An Gúm eagrán nua de Tír na Deo, leagan Mhairéad Ní Ghráda ar Peter Pan le JM Barrie. 

Le linn na dianghlasála bhí m'athair ag léamh leabhair lena ghar pháistí ar Zoom. Mhol mé dó Tír na Deo nua a fháil. 

Bhí eagrán 1938 sa teach agus againne nuair a bhíomar óg. Bhí sé ag m'athair agus a deirfiúracha romhainn. Cuimhní ceanúla agam ar an leabhar gleoite, ina raibh léaráidí daite agus dubh agus bán - léaráidí a bhí sna bunleagan ar a bhfuil athinsint Ní Ghráda bunaithe. 

Tá cnámha scéal Pheadairín Pan, Bláithín agus Clingín Cloig ag mórán gach duine anois ó rinneadh Disníú air i bhfad ó shin. 

D'inis m'athair dom go raibh réamhrá spéisiúil leis an leagan nua. Agus mé ina theach aréir thapaigh mé an deis an réamhrá a léamh, agus ansin eagrán 1938 a léamh. Chaith mé súil ar roinnt leathanaigh den leagan nua freisin chun braistint a fháil don méid a athraíodh. 

Mar dhráma a thosaigh scéal Pheadairín Pan agus Bláithín amach. Rinne bean darb ainm May Byron leagan ciorruithe den scéal, agus chuir JM Barrie leagan dá chuid féin i bhfoirm úrscéil. Cuireadh léaráidí le Mabel Lucie Attwell leo sna fichidí. 

Insíonn an réamhrá scéal an aistriúcháin go spéisiúil, go háirithe an lámh a bhí ag Aire Oideachais (agus dá bhrí sin saoiste An Ghúm), Tomás Ó Deirg, leis an dtogra a bhrú chun cinn cé go raibh togra níos luaithe curtha ar ceal ag an nGúm. 

De bhrí gur cinneadh léaráidí daite a chur leis, bhí an leabhar an daor. (Agus is ar leathanaigh ar leith a bhí na léaráidí céanna agus roinnt acu imithe ar strae inár gcóip) 

Is dócha gurb an costas ba chúis le gan athchló bheith curtha ar an leabhar. 

Pléann an réamhrá freisin leis na claonta Victeoiriacha sa leabhar - ciníochas lom agus ionad na mban mar máithreacha. Nó mar flappers formadacha fearacht Clingín Cloig!

Ní dócha gur thug mise óg faoi ndeara na claonta sin, ach á athléamh anois bhí siad iontach follasach agus sách gránna. Más fíor don réamhrá, mhaolaigh Ní Ghráda iad roinnt!

Mar sin féin, agus ainneoin an dúnmharú agus ár ann, (rud atá ceilte i leagan Disney) is scéilín taitneamhach é. Tá caint Uí Ghráda soléite deas agus nathanna breátha ann. 

Ón spléachadh a thug mé ar an leagan nua tá na gnéithe sin tagtha slán tríd an gcaighdeánú. 

Thuas tá tús an leabhair san dá eagrán mar shampla ar an atheagar. 

Tá na léaráidí ón mbuneagrán caomhnaithe san eagrán nua (ach gan bheith chomh costasach plé leo anois). Cuireann sin go mór leis. Tá sé luaite áfach go bhfuil cuid acu gan tagairt i dtéacs Uí Ghráda!

Rinne glúin éigin de muintir Almhain cuir le maisiúchán eagrán 1938... 

Flóra Chorca Dhuibhne

Duáinín an tSeanchais (Duán Ceannchosach /Prunella vulgaris)

Iúr Sléibhe (Teucrium scorodonia) 

.        Crobh éin (Lotus corniculatus) 

Seamair mhogallach (Trifolium fragiferum) 



Na Circíní (Dactylorhiza maculata) 

Airgead Luachra (Filipendula ulmaria) 

Créachtach (Lythrum salicaria) 

Biolar (Rorippa nasturtium-aquaticum) 

Ros Lachan (Lemna minor) 

Grafán bán na gcloch (Sedum Album) 

Ceannbhán (Eriophorum angustifolium)

tím chreige (Thymus drucei)

Gallfheabhrán (Angelica sylvestris) le moltán rua (Rhagonycha fulva)

Táim buíoch do Fearghal Duffy (@FearghalRua), Peter Carvill, agus Páid Ó Donnchú (@donnchup) a d'ainmnigh roinnt acu seo dom.