Míp agus Blípín

Cheannaigh mé an dara leabhar seo de chuid Máire Zepf faoin leithscéal gur bronntanas Nollag é do nia nó neacht. Ach tá an nia is óige a hocht anois agus níl fhios agam an bhfuil an deis caillte!

Mura bhfuil dul amú iomlán orm, is Opportunity a spreag Máire le scríobh faoi Míp. Agus is an ingearán Ingenuity a spreag Blípín. (Déanfaidh mé mo ghnáth clamhsán anseo - ní thráchtann an leabhar ach ar eolaithe ach is innealtóirí a rinne an obair chun árthaigh a seoladh go Mars.)

Mar a bhí i gceist le Míp, insíonn pictiúir Paddy Donnelly scéal níos iomláine ná na focail, go háirithe mar gheall ar na heachtráin! (Ní dóigh liom go bhfuil a leithéid de neacha ar Mars, ach dá mbeadh, agus mura mbeadh fonn orthu go bhfeicfí iad....) 

Tá an scéal go deas bríomhar, agus seolann an léitheoir óg i dtreo na fíricí a bhaineann le taiscéalaíocht ar Mhars. Agus tá ceacht tábhachtach ann faoi idirspleáchas, cairdeas agus féin mhuinín.

Scéal deas gleoite ar féidir go leor a bhaint as.

Ana shaothar arís ó Futa Fata, Máire agus Paddy. 

Míp agus Blípín

Máire Zepf & Paddy Donnelly

Futa Fata 

ISBN: 9781910945995

Sna spéartha thuas, tá banc dramhaíl - is ní iontaisí an tsaoil atá ann!

 

Foinse: ESA

De réir uimhreacha:

Eolas tugtha suas chun dáta ar 9ú Samhain 2021 (Foinse):

•  Líon roicéid lainseáilte ó thús Ré an Spáis i 1957: Thart ar 6120 (teipeanna as an áireamh) 
• Líon satailít curtha i bhfithis ag na roicéid sin: Thart ar 12170 
• Líon fós sa spás: Thart ar 7630 
• Líon fós i bhfeidhm: Thart ar 4700 
• Líon píosa bruscair atá á rianú ag na Líonraí Faire Spáis agus atá ina gcatalóg: Thart ar 30110
•  Líon measta bristí, pléascanna, tuairteanna nó eachtraí aimhrialta a raibh smionagar mar iarmhairt orthu: breis agus 6230 
• Mais iomlán de rudaí saorga i bhfithis na cruinne: Breis agus 9600 tonna 
• Meastachán ar an líon iomlán píosa smionagar i bhfithis trí samhlacha staitistiúil 
• 36500 píosa níos mó ná 10 cm 
• 1000000 píosa idir 1 cm agus 10 cm 
• 330 milliún píosa idir 1mm agus 1 cm

Is iondúil go mbíonn mé féin ag ple le misean a théann go domhain isteach sa spás, agus nach gcuireann an plódú ar an bhfithis timpeall ar an domhain, ach tá mé ar an eolas faoi bhfadhb le tamall.  Le déanaí, bhí ceann de na hárthaigh ar raibh baint agam leis - Solar Orbiter - ag baint feidhm as imtharraingt an domhain chun breis luais a bhaint amach, agus bhí imní orthu mar go raibh orthu an sraith dramhaíola a thrasnú roinnt uaireanta. Agus go gairid roimhe sin, bhí ar fhoireann an Spáis Stáisiún fothain a lorg san capsúl Soyuz. Bhí an Rúis tar éis sean satailít dá gcuid a shéideadh san aer, agus bhí baol don spás stáisiún dá bharr. Ní institiúidí Stáit amháin atá bainteach leis an bplódú sna fithis ar ndóigh - tá Space X agus comhlachtaí eile ag seoladh na mílte árthach. Teipeann ar chuid acu, nó ní bhíonn smacht iomlán orthu - agus tagann siad i bpriacal imbhualadh dá réir.

Bhí mé ag comhdháil (ar líne) de chuid ESA i rith na seachtaine, agus ba cheist mhór seachaint dramhaíola agus glanadh na spéartha. Ag an am céanna tá go leor ciúbsat á dhearadh agus á seoladh - de bharr gur féidir uirlisí a dhéanamh níos lú agus níos lú, is féidir saitilítí beaga - ar thomhais 20 x 30 x 10 cm a dhearadh ar chostas beag, agus scata acu a sheoladh le roicéad amháin - an chostas is suntasaí. Tá saolré níos lú ag na hárthaigh seo, agus mar sin is féidir caighdeán nach bhfuil chomh géar a chur i bhfeidhm ar an ndearadh. Sábháil costais eile.

Ach luadh go seolfar níos mó satailít sa trí bhliain amach romhainn ná mar a seoladh sa seasca bliain roimhe. 

Tá misean ina measc chun breith ar sean satailít agus iad a tharraingt anuas - dófar ansin san atmaisféar iad. Táthar ag obair le crobh mhór nó le heangach chun é sin a dhéanamh. Nó seol a chuir ar saitilít a osclófar nuair atá a shaolré caite - de bharr an frithchuimilt méadaithe leis an beagán atmaisféar atá ann, titfidh sé níos gaiste i dtreo na cruinne. 

Bhí caint éigin freisin ar faid a chuir le saolré saitílití tríd saitílit taca a chuir leo nuair atá an breosla (ar gá é chun tuairt a sheachaint nó chun fanacht i bhfithis) ídithe. 

Tá obair ar bun ar árthaigh ar féidir leo tuirlingt arís, cothabháil a dhéanamh orthu, agus iad a sheoladh athuair. 

Ach bunaite na árthaigh i bhfithis íseal an domhain, is é atá i ndán dóibh luath nó mall titim i dtreo dromchla na talún. Moillíonn an imtharraingt agus an méid beag atmaisféar iad. Dófar iad de bharr an frithchuimilt. 

Caithfidh mé a rá nach bhfuilim pioc tógtha leis an smaoineamh go mbeidh na tonnaí d'earraí leictreonacha, miotail agus plaisteach á dhó go hard san atmaisféar. Tá mé nach mór cinnte go mbeidh iarmhairtí nach bhfuil tuartha fós dá bharr. 

Agus sin gan éifeacht Kessler a chuir san áireamh - sé sin, an baol go mbeadh cascáid tuairteanna ann, agus breis dramhaíl á chruthú ag gach tuairt. 

Ingearán súileach scéalach

Tá ag éirí thar na bearta le Ingenuity - ingearán NASA ar Mars. Togra turgnamhach atá ann, nach raibh i gceist ach dornán eitiltí chun an féidearthacht eitilt ar Mars a iniúchadh. Tá aon eitilt déag curtha de ag an t-ingearán go dtí seo, ag dul i bhfad thar an méid a bhí beartaithe.

Seo gléas a tógadh a baint úsáide as crua earraí tráchtála, agus córas ar leith bogearraí foinse oscailte bunaithe ar Linux - F'. Go stairiúil bheadh togra mar seo ag baint úsáide as crua earraí agus bog earraí a forbraíodh go háirithe don mhisean. Gan amhras rinneadh go leor, leor tástáil - agus tá macasamhail an ingearáin fós in úsáid ag foireann JPL chun rudaí a phromhadh ar an domhan seo.

Um nóin Mharsa a déantar na heitiltí - tráth a mbíonn cadhnraí Ingenuity lán luchtaithe. Caithfear na rótair a chuir ag casadh ar ardluas d'fhonn an árthach a ardú in atmaisféar tanaí Mharsa. Agus níltear ag stiúradh an ingearáin - ní bhíonn teagmháil dhíreach ar bith leis, bíonn ar an fhoireann an misean a reamhchlárú, agus bíonn fánacht roinnt uaireanta an chloig go dtí go bhfaigheann siad sonraí na heitiltí via nasc tríd an fánaí Perseverance agus ar satailít atá i bhfithis thart ar Mharsa.

I measc na sonraí sin bíonn go leor leor pictiúir - fearacht an chinn seo.

Tá níos mó ná pictiúir i gceist leo seo, áfach - is cuid de chóras loingseoireachta Ingenuity iad. Níl na mionsonraí ar eolas agam, ach tá an pictiúr agus an t-am beacht a ghlacadh é in úsáid chun an ingearán a stiúradh (i measc rudaí eile, gíreascóp mar shampla). Bhí fadhb in eitilt amháin nuair a shleamhnaigh botún isteach sa chóras - fágadh pictiúir amháin sa sraith ar lár agus cuireadh am míchruinn leis an gcuid eile den sraith - rud a d'fhág an árthach ag luascadh ó thaobh go taobh ag iarraidh botún nárbh ann do sa loingseoireacht a cheartú.

De bhrí nach raibh ach líon beag eitiltí beartaithe i dtosach, agus teorainneacha acmhainní ríomhaireachta le cuir san áireamh, rinneadh simpliú ar an algartam loingseoireachta - ag glacadh leis go raibh an dromchla ar Mharsa cothrom agus réidh sa limistéar eitilte. De réir mar atá an turgnamh ag dul ar aghaidh áfach, níl an simpliú sin fíor níos mó - agus is gá athruithe a chuir i gcrích ar na bogearraí. 

Is follas go bhfuil foireann oilte éirimiúil cúramach ag obair as lámha a chéile chun an togra seo a chur i gcrích - agus go bhfuil an dearg-ádh leo freisin! 

Diomaite de roinnt beag fadhbanna bogearraí tá gach rud tar éis feidhmiú níos fearr fós ná mar a bhí súil ag an innealtóir is dána dóchasaí ina measc! 

An bhfaca tú m'ingearán,...

Sol 54: R Mastcam-Z Camera, 11:31:27.832 (meán am gréine áitiúil), cearta íomhá: NASA/JPL-Caltech/ASU. Faighte ó @persevereimgbot

Tá ingearán triallach seolta ag NASA in éineacht leis an taiscéalaí Persevere go Marsa. Bhí a chéad eitilt le bheith aige an tseachtain seo, ach tá sé curtha siar píosa.

Is amhlaidh gur stop píosa trealaimh sábháilteachta - an cú faire - an ríomhaire ar bord an ingearán agus iad i mbun trialacha chun an rótar a cuir ag casadh ar ardluas.

Is éard atá sa chú faire ná clog crua earra. Caithfidh an ríomhaire "sonc" a thabhairt dó go rialta chun dearbhú go bhfuil rudaí ag dul i gceart. Go hiondúil bíonn córas oibriúcháin, nó ar a laghad bainisteoir tascanna i gceist lena leithéid de ríomhaire. I gcás Ingenuity is creatlach bogearraí a chruthaigh JPL agus atá curtha ar fáil mar fhoinse oscailte, F' atá i gceist. Córas atá bunaithe ar Linux. 

Chun go bhfeidhmeoidh bogearra neadaithe i gceart, ní leor go mbeadh an freagra ceart ríofa - caithfidh an freagra a bheith ar fáil ag an am ceart. Níl iniúchadh ar an bhfabht feicthe agam, ach ón méid a thuig mé sa ghiota gairid d'agallamh le ceannaire an misean seo, is guais ráis de chineál éigin atá siad ag plé leis. Níor tharla rudaí san am ceart, nó san ord ceart, agus mar sin níor tugadh sonc don cú faire in am, agus stop an crua earra an ríomhaire.

Is cosúil gur éirigh leo na cúinsí a aithint leis an samhail innealtóireachta ar an dtalamh. Tá réiteach faighte acu air freisin, de réir mo thuisceana. Tá tuairiscí feicthe agam nach bhfuil sa leasú ach "athscríobh cúpla líne cód" ach go bhfuil gá le leagan iomlán nua den bogearra. An tátal a bhainim as sin ná go rabht fabht éigin i gcumraíocht an chórais oibriúcháin - bheadh tionchar ag athrú beag ansin ar an mbogearra trí chéile.

 Beidh go leor promhadh le déanamh ar an leagan leasaithe don mbogearra chun cinntiú nach bhfuil an réiteach tar éis rud éigin a bhriseadh - feachtas ar a tugtar "tástáil chúlchéimnithe".  De ghnáth beidh an tástáil seo uathoibríoch, ach fós féin beidh am de dhíth chuige. Ansin beidh orthu an leagan nua a sheoladh go Mars. I dtosach go dtí an árthach atá i bhfithis ar Mhars, ansin go dtí an taiscéalaí Persevere agus ar aghaidh go dtí an ingearán.

Is turgnamh ar go leor bealaí an ingearán seo. Tógadh é le gnáth crua earraí "anuas den seilf" seachas crua earraí deartha agus profa don spás, agus leis na bogearraí foinse oscailte, Linux san áireamh - córas nár dearadh ón mbonn aníos le bheith ábalta feidhmiú i "fíor am chrua" - sé sin gur féidir cinntiú roimh réidh an t-ord ina tharlóidh tascanna agus an am a ghlacfaidh siad sa chás is measa.

 

Bhí siad ag dul go mór sa tseans, mar sin. Is deacair gach cás a phromhadh do mhisean dá leithéid - go háirithe toisc go bhfuil éiginnteacht faoin timpeallacht ar Mhars. Ach má éiríonn leis an turgnamh, beidh eolas fíor luachmhar faighte. Agus fiú má theipeann air, beidh go leor foghlamtha. 

 

Is cuid de feachtas córasach misean atá anseo,  comhoibriú idir NASA agus ESA, agus tá sé i gceist ábhar ó Mhars a sheoladh ar ais go dtí an domhain seo. Sin scéal d'oíche eile.

Ach is léir, ainneoin foirne móra d'innealtóirí oilte agus promhadh cúramach, go mbíonn rudaí gan choinne i ngach misean mar é. (Dá mbeadh coinne leo, bheadh rud éigin déanta chun iad a chosc!)

MÍP

Táim ag obair in earnáil an spáis. De bharr spéis gairmiúil (i bhfabhtanna, ní mór dom a admháil) coinním leathshúil ar mhisin gníomhaireachtaí seachas ESA. Ina measc Opportunity de chuid NASA. Gné de go leor de na misean seo anois ná go mbaineann siad feidhm éifeachtach as na meáin sóisialta - Twitter ina measc.

Briseadh an nasc le Opportunity de dheasca stoirm deannaigh ar Mharsa, agus glactar leis anois go bhfuil an robát as feidhm de dheasca easpa cumhachta - má tá an painéil gréine clúdaithe, ní bheadh an oiread sin ama oibre sul a mbeadh na cadhnraí díluchtaithe.

Bhí Myra Zepf í fein ag coinneáil súil ar eachtra Opportunity, agus spreag sé scéal aisti. Scéal ar leith. Ach tá mo chlann féin tógtha agus in ndáiríre níl gá le breis leabhar san tigh seo. Mar sin, ainneoin m'fhiosracht níor chuaigh mé sa tóir ar chóip de MhÍP.

Ach ansin spreag feachtas Laureate na nÓg, Áine Ní Ghlinn mé chun beart leabhar a ordú chun bronnadh ar mo nianna agus neachtanna (nach léann an bhlag seo, tá súil le Dia agam) agus bhí MÍP ar bharr an liosta. Chomhlíon an Siopa Leabhar m'ordú le flosc agus anois tá deis agam na leabhair a léamh roimh iad a bhronnadh. Agus iad a mholadh anseo!

Tá an leabhar seo iontach go deo cliste. Insíonn na focail scéal Opportunity - nó MÍP - go díreach, na heolaithe á dhéaradh, a thógáil, á sheoladh, ag fáil eolas ar ais - agus sceitimíní orthu faoin eolas céanna. (Ach is innealtóirí roinnt acu, rud nach luaitear san leabhar!) An stoirm gainimhe, an nasc caillte - ach sa scéal seo faightear nasc arís.

Ach insíonn na pictúirí scéal eile, scéal atá folaithe ar MhÍP agus dá bhrí sinn ar na heolaithe ar an Domhan. Scéal faoi eachtráin... Tá na pictúir le Paddy Donnelly lán le sonraí, féasta don tsúil.

Spreagfaidh an leabhar seo fiosracht - agus tá fiosracht de dhíth!

MÍP

Myra Zepf agus Paddy Donnelly

Futa Fata

ISBN: 9781910945582

Guais, priacal, agus ChÍIFGR

Le tríocha bliain anois táim ag plé le bogearraí neadaithe. Formhór an ama, bhí mé ag obair in earnáil an iarnróid agus an spáis. Tá iarmhairtí troma san dá earnáil ar bhogearraí fabhtachta, agus déantar gach iarracht earráidí a sheachaint. Ach fiú i gcás an spástointeálaí ní raibh na bogearraí saor ó fabhtanna - ainneoin forbairt cúramach (agus costasach!). I staidéir NASA ar chastacht bogearraí tá sé ráite:

"le córas forbartha bogearraí atá thar an gcoitiantacht maith, is féidir an ráta fabhtanna a bhrú faoi ceann in aghaidh an deich míle líne cód"

Tá plé ar na modhanna is fearr bogearraí a fhorbairt ag dul ar aghaidh le mo linn - bhí comhdháil cáiliúil ag NATO sa bhliain ar rugadh mé agus daoine aontaithe go raibh "Géarchéim Bogearraí" ann.

Baineann an fhadhb le solúbthacht bogearraí. Ó shin i leith tá na crua earraí éirithe níos cumhachtaí agus tapúla, agus cuimhne éirithe níos saoire agus níos gaiste - agus an líon líonadh cód ag fás go rábach - tharlódh na milliúin líne cód a bheith i mbogearraí gluaisteáin! Rud a chiallaíonn go bhfuil ar a laghad céad fabht ann. Ach ní forbraítear chomh hairdeallach céanna é le spástointeálaí - bíonn brú costais agus ama i gceist, mar sin bíonn níos mó fabhtanna i gceist.

Ar ndóigh níl gach cuid den bogearraí i gcarr, gluaisteán nó spásárthach chomh tábhachtach céanna - agus bhíodh siad roinnte thar ríomhairí éagsúla sa chaoi is nach bhféadfadh siad cuir isteach ar a chéile. Ach de bharr brú costais tagann laghdú ar an líon ríomhaire - agus is gá féachaint chuig bealaí eile chun tionchar fabht a laghdú. Bíonn córais oibriúcháin i gceist chuige sin - ach is bogearra casta córas oibriúcháin - agus fabhtanna ann dá réir. Agus sin gan nasc thar an idirlíon a chuir san áireamh ...

Is gnách iarracht a dhéanamh, bunaithe ar thaithí, réchonn a húsáid maidir le guais don táirge. Agus ansin an priacal a mheas de réir an fhoirmle

priacal = dóchúlacht tarlú * troime iarmhairt

Ansin déantar iarracht modhanna a aimsiú chun an phriacal a laghdú. Is ansin is mó a bhíonn an argóint! Prionsabal amháin a húsáidtear ná léiriú go bhfuil an baol "as low as reasonably practicable (ALARP)". Sé sin, "chomh híseal agus is féidir go réasúnta". Tá cealg san eireball ansin - cad atá réasúnta nuair atá beatha duine i mbaol? 

Bíonn go leor maorlathais i gceist agus uaireanta tús áite ag seachaint fabhanna dliteanais seachas cur chuige a réiteodh an fhadhb. Bíonn baol ann i gcónaí bogearra a athrú de dheasca iarmhairtí neamh-thuartha agus na costais a bhaineann le promhadh agus deimhniú arís.(Agus ní féidir le promhadh léiriú ach go  bhfuil fabht ann - ní thig leis cruthú nach ann dó!)

Uaireanta déantar iarracht "oibriú thart" ar an bhfabht - ag bogadh an freagracht ón fobróir go dtí an úsáideoir. Tarlaíonn sé sin toisc, go hiondúil, nach é an bainisteoir togra céanna atá freagrach as an dá chéim den misean. Ach ní réiteach foirfe é sin.

Baineann fadhb mar é le bogearraí a d'fhéadfaí é athúsáid - bíonn drogall aon athrú a dhéanamh (agus uaireanta toradh tubaisteach ar sin - mar a tharla i gcás Ariane 5 nuair  a theip ar ghléas athúsáidte toisc nár cuireadh athruithe sa mhisean san áireamh i gceart).

Mar sin, beidh mo leithéidí gnóthach go gceann tamall eile! 

Ach beimid freisin ag rá na rudaí céanna - is fearr réchonn ná iarchonn. Is gá na riachtanais a aithint, an dearadh a dhéanamh go cúramach, a bheith soiléir cad atá le déanamh. Agus is gá léirmheas cúramach ar na cód - sin an dóigh is fearr fabhtanna a aithint agus a leigheas.

Gíreascóip

Gléas eile a chuireann mearbhall orm ná an Gíreascóp. Braitheann eitleáin agus spásárthaigh ar gíreascóip chun casadh a thomhas. I gcás gíreascóp meicniúil, is é atá i gceist ná diosca atá ag casadh ag luas ard, i fráma ar féidir leis bogadh thart ar gach ceann de na trí áis. De bharr prionsabal imchoimeád an mhóimintim agus táimhe an diosca ag casadh, cuireann an diosca i gcoinne athrú treo – agus is féidir an athrú treo a thomhas dá réir le braiteoirí ar an ngiombal.

Tá gléasanna éagsula ann a thagann i dtír ar an bprionsabal seo agus a ghineann comhartha leictreach i gcoibhneas leis an luas uilleach nó leis an luasghéarú. Tá a leithéid coitianta in fóin póca agus uaireadóirí glice agus cuireann siad ar chumas na gléasanna coiscéimeanna a thomhas, mar shampla. Ní minic anois gíreascóip meicniúil in úsáid chuige sin áfach.

Míbhuntáiste is ea baill a bhogann i ngléas fadmharthanach mar a bhíonn de dhíth don spás.

Mar sin, is ar éifeacht iomlán éagsúil a bhraitheann na gíreascóip snáthoptaice a bhíonn in úsáid ar spásárthaigh – éifeacht Sagnac. Scoiltear léas solais agus seoltar an dá léas i dtreonna éagsula tríd corn fhada snáithín optaice. Má tá an gléas ag casadh ní hionann an fhaid is gá don dá léas taisteal agus mar sin beidh trasnaíocht idir an dá léas – is féidir sin a thomhas agus beidh sé i gcoibhneas leis an luas uilleach.

Go hiondúil bíonn ceithre gíreascóp sa ghléas, sa dtreo agus gur féidir an luas uilleach thart ar thrí áis a thomhas agus go bhfuil comhartha sa bhreis ann chun cuir le cruinneas an toradh (agus mar iomarcaíocht sa chás agus go dteipeann ar cheann acu). Ar an gcúis sin ní bhíonn na gléasanna ailínithe le háiseanna an árthaigh agus bíonn maitrís in úsáid chun an tomhas a chasadh go fráma tagartha an árthaigh.

Bíonn an teocht le cuir san áireamh freisin; agus calabrúchán cúramach le déanamh ar an gcomhartha nuair atá an gléas ag an teocht oibrithe.

Breis castacht sna bogearraí!

Amhail cloch as tailm

Tá rudaí áirithe faoi taisteal sa spás gur léir go n-oibríonn siad, ach gur deacair dom a thuiscint. Ceann acu ná "cuidiú ó imtharraingt". Braitheann nach mór gach árthach atá ag tabhairt cuairt ar na pláinéid i gcéin ón Domhan seo air an modh seo: téann siad i bhfithis go sealadach thart ar ceann de na pláinéid eile, ag fáil roinnt móiminteam uilleach de bharr an imtharraingt agus fithis an phláinéid, agus fágann arís le breis luais (nó níos lú luais).

Tá roinnt léite agam faoin modh oibre seo, ach i ndáiríre ní dóigh liom go dtuigim é! Is dóigh liom gurb é an constaic is mó ná gur luas i gcoibhneas leis an fráma tagartha atá i gceist agus tá deacracht agam sin a shamhlú i gceart.

Tá go leor fuinnimh de dhíth chun éalú ó imtharraingt an domhain agus tá an fuinneamh atá de dhíth i gcoibhneas leis an mais atá ag an árthach. Mar sin déantar tréan-iarracht an mais a laghdú. Mais an bhreosla ina measc. (Is gá do árthach atá ag baint feidhm as roicéid – mar á bhíonn an mórchuid acu – breosla agus ocsaigin a iompar).

Ní mór mar sin an chonair a ríomh go fíor chúramach. Agus cloí leis!

Mar sin, bíonn roinnt "eitilt thar" pláinéid san áireamh – mar gur bealach saor sin breis fuinnimh a fháil, más rud é go bhfuil conair an árthaigh agus an phláinéid díreach ceart. Tá mé ag obair faoi láthair ar JUICE atá chun taiscéalaíocht a dhéanamh ar ghealaigh reoite Iúpatair. Aistear fhada atá ansin!

Cóipcheart ESA - breis féach anseo

San físeán thuas tá conair JUICE le feiceáil mar líne bhán, agus fithis an domhain mar líne ghorm.

Ar an gconair atá leagtha amach, beidh turas 88 mhí i gceist. Ní bheidh dóthain breosla ar boird chun dul díreach go Iúpatar. Fágfaidh an roicéad a thugann an árthach isteach sa spás ar thús fithis thart ar an ngrian é, agus sonc tugtha dó le tús a chuir leis an aistear. Ach ní leor an móiminteam sin le ceann scríbe a bhaint amach. Rachaidh sé i dtreo na gréine i dtosach, ag bailiú luais de réir mar a théann sé i dtreo na gréine; beidh an luas is airde aige ag peirihéilean, sé sin an pointe is giorra don ngrian. Ach de réir mar a dhruideann sé i dtreo apaihéilean, an pointe is faide ón ngrian, beidh moilliú tagtha air.

Nuair atá a chéad fhithis curtha de aige, tiocfaidh JUICE a fhaid leis an domhain arís, agus le cuidiú ó imtharraingt cuirfear i dtreo Véineas é (líne bhuí a sheasann d'fhithis Véineas). Beidh sé ag titim i dtreo na gréine, agus ag bailiú luais dá réir.

Tar éis dul thar Véineas, déanfaidh JUICE eitilt thar an Domhain, Mars (fithis dearg sa bhfíseán) agus an domhain arís sula sroicheann sé Iúpatar i 2029.

Ar ndóigh, chun go n-oibreoidh seo ar fad is gá do na pláinéid a bheith san áit ceart ag an am ceart – rud a chuireann srian docht ar an uair go gcaithfear an  árthach a sheoladh. Tá roinnt "fuinneoga seolta" ina bhfuil ailíniú na pláinéid fabhrach don turas agus tá sé riachtanach go seolfaí an árthach i gceann acu sin. Tá cinn thar a chéile fabhrach do thuras níos gaiste.

Ach conas a oibríonn sé?

Sé an chaoi go bhfuil an-chuid móimintim uilleach ag na pláinéid agus iad ag casadh, agus i bhfithis thart ar an ngrian. Tá mais an phláinéid ábhalmhór le hais mais an árthaigh – mar sin is suntasaí go mór an tionchar atá ag imtharraingt an phláinéid ar an árthach ná a mhalairt (cé gurb ann dó).

Tá níos mó le cuir san áireamh, ach is féidir é shamhlú mar a bheadh an buille a thugann camán a luasctar do sliotar – seachas gur imtharraingt, ní teagmháil, a chuireann leis an fuinneamh.

Cá bhfuil an ghrian?

Go hiondúil nuair a scaoiltear spásárthach ón roicéad a sheol sa spás é bíonn sé ag casadh gan smacht i dtosach. Baintear feidhm as roicéid bheaga chun an casadh a smachtú – pé acu é a stop ar fad, nó chun casadh seasmhach um áis amháin de chuid fráma tagartha an árthaigh a bhaint amach. 

Gíreascóp – uirlis a thagann comhartha de réir an treoluas uilleach – a bhíonn ag úsáid ag an staid seo. I gcúrsaí spáis, bíonn gíreascóp gan baill a bhogann in úsáid – ceist do lá eile. Bíonn ar an árthach a bheith tíosach leis an mbreosla, agus baineann go leor de na halgartam leis sin.

Ach a mbíonn an treoluas faoi smacht, an chéad céim eile ná an ghrian a aimsiú! Go háirithe i gcás árthach de chuid an Ghníomhaireacht Spáis Eorpaigh – agus árthaí Eorpacha go ginearálta – is ón Grian a fhaigheann siad cumhacht. (Fiú leithéidí Rosetta a chuaigh go domhain isteach sa spás – bhí eití móra ar an árthach chun cumhacht gréine a bhailiú). Úsáideann árthaí SAM píosa d'abhar radaighníomhach a ghineann teas – sin an caoi gur féidir leis an dá Voyager dul go domhain isteach sa spás, cé go bhfuil ag teip ar an bhfoinse sin anois.

Mar sin, is gá don árthach treo na gréine a aimsiú agus a rialú. Go hiondúil bíonn taobh na gréine ag árthach – bíonn sciath teasdíonach ar an dtaoibh sin, chomh maith leis na heagar grianchealla. Bíonn treo na gréine tábhachtach chun braiteoirí íogaire eile – rianóir réalta nó uirlis eolaíochta – a chosaint ó bharraíocht solais. Bíonn srianta géar uille i gceist go hiondúil toisc go bhféadfadh an ghrian uirlisí íogaire a scriosadh agus an misean a chuir ó mhaith dá réir. (Meabhraíonn sin eachtra dom. Fadó, fadó – 1985 sílim – bhí togra againn i gComórtas na hEolaithe Óga. Bhí sampla de beagnach gach dúil, mianraí i gcás roinnt acu, bailithe againn chun an tábla peiriadach a léiriú. Úrániam san áireamh – mianra ina raibh roinnt radaighníomhachta. Bhí togra eile ann a raibh braiteoir íogair Geiger acu chun an radaighníomhaíocht i Muir Éireann a thomhas. Bhí píob tiubh miotail acu chun an radaighníomhaíocht cúlra a choinneáil amach ón tomhas. Theastaigh uaithi an úrániam a thomhais – botún a bhí ansin, bhí sé oiread sin níos airde ná an réimse a bhí an gléas in oiriúint dó nár oibrigh sé i gceart go ceann cúpla lá .....)

Úsáidtear braiteoir sách simplí go hiondúil. Griancheall atá ann go bunúsach, a mbíonn an sruth as i gcoibhneas leis an méid solais a thiteann air. Bíonn eagar de cheithre cinn acu ar phirimid ceathairshleasach. Go hiondúil bíonn uille 22° ag gach fána. Fágann sin go bhfuil sé measartha éasca, ach an ghrian a bheith i radharc, treo na gréine a thomhais go cruinn. Bíonn, ag brath ar cruth an árthaigh, braiteoir amháin ar dhá chinn de plánaí an árthaigh. (Go hiondúil bíonn dúbailt sa trealamh féin ar mhaith le teacht timpeall ar fabht i gcuid de). Má theipeann ar an gcéad iarradh an grian a ghabhadh is iondúil go mbíonn an árthach á chasadh go mall sa dtreo is go mbíonn ceann nó ceann eile acu ag pointeáil i ngach treo d'fhonn an ghrian aimsiú. 

Go hiondúil is leor braiteoir garbh gréine; ach i gcásanna áirithe bíonn braiteoir níos mine de dhíth. Chuige sin is gá nithe fearacht teocht an ghléas an factóir eile a imríonn tionchar ar an sruth as a chuir san áireamh – ach tá an prionsabal céanna i gceist. 

Loingseoireacht agus Reanna Neimhe

Ó thosaigh daoine ag siúl nó ag seoladh as amharc a n-áit dúchais, tá feidhm á baint acu as reanna neimhe chun fhios a bheith acu cá bhfuil siad. Tá forbairt tagtha ar na h-uirlis a bhaintear feidhm astu, gan amhras. Tá tábhacht ar leith le ham – b'é an constaic is mó roimh dearbhú domhanfhaid ar feadh i bhfad ná eolas míchruinn faoin am.  

Ach tá an bunphrionsabal céanna in úsáid ó thús. Dhá nó trí mharc a aithint, an uileann eatarthu a thomhas, agus triantánú chun log an breathnóra a ríomh.

Mar an gcéanna i gcás spásárthaigh. Úsáidtear rianóir réalta de ghnáth. Séard atá ann go bunúsach ná ceamara dhigiteach, le ríomhaire nasctha leis. Bíonn léarscáil neimhe i gcuimhne an ríomhaire, agus is féidir, ach ceithre nó cúig réalta a bheith sách soiléir, an ceathairníon idir treoshuíomh an rianóra agus an fráma tagartha a ríomh. Is minic go mbíonn an árthach ag casadh, agus caithfear sin a chuir san áireamh – maraon le solas na gréine a sheachaint – ailbéideacht, sé sin frithchaitheamh solas na gréine ón Domhan nó pláinéid nó gealaigh eile, nó go deimhin ón spásárthach féin nó spásárthach eile. Go hiondúil bíonn bosca agus cosaint is gceist chun nach mbeadh i radharc ach an gcuid sin den spás a bhfuil suim ann. 

Fadhb is ea deannach freisin, mar a bheadh ar ghnáth cheamara.

Bíonn gá freisin ian agus radaighníomhaíocht eile ar féidir leo tionchar a imirt ar an mbraiteoir a chuir san áireamh – fágann a leithéid "spota teo" ar an mbraiteoir, go sealadach nó go buan.

Cuireann sin le castacht na bogearraí, mar go mbíonn gá le halgartaim ar leith chun na cúinsí seo a chuir san áireamh. Scaití bíonn breis eolais – ón lucht stiúrtha ar an dtalamh, nó ó na córais eile san árthach – le cuir san áireamh chun réiteach níos cruinne a ríomh.

Cé go bhfuil rianóirí réalta in úsáid ar an Spás-staisiún idirnáisúnta, mar chuid dá ullmhúcháin éigeandála, baineann na spásairí feidhm as an sean uirlis loingseoireachta, an seiseamhán. I gcúpóla an SSI tá radharc mhaith acu ar na réalta, agus dearadh áit socair le seasamh. Fuair siad amach áfach nárbh é sin an gad is giorra don scornach. 

Léarscáil cruinn na spéartha a bhí de dhíth orthu – go háirithe de bhrí go raibh an SSI ag casadh sách gasta, agus nach raibh réaltbhuíonta iomláine le feiceáil acu.

Mar sin, trí rud atá de dhíth chun fios do log a oibriú amach. Radharc ar marc, fios cruinn ar an t-am, agus léarscáil maith!

I ndáiríre is mar sin a feidhmíonn loingseoireacht de réir satailíte fearacht GPS nó córas nua an AE Galileo. Seachas go mbíonn clog cruinn adamhach ar gach satilít, agus go bhfuil an am mar chuid den chomhartha a scaipeann gach satilít acu. 

Má tá cúig acu i radharc do ghléas is féidir domhanfhad, domhanleithid, airde agus am a oibriú amach go han-chruinn ar fad.

Rud a chiallaíonn – agus baineann túr fóin póca úsáid as an eolas seo – má tá domhanfhad, domhanleithid agus airde ar eolas, gur féidir am a ríomh leis an gcruinneas céanna agus a bheadh ag clog adamhach.

Ar ndóigh, braitheann na satailítí féin ar rianóir réalta ( i measc trealamh eile) chun iad a choinneáil ar an bhfithis ceart. Gan sin, bheadh na gléasanna a bhaineann feidhm astu míchruinn.

San léacht a thug @ChronHib (David Stifter) um Samhain san Institiúid Ard Léinn, thaispeáin sé gur ionann an focal "Rinn" i "Reanna Neimhe" agus pointe tomhais – don am. Anallód, bhíodh rímaire – ríomhaire (duine!) – ag tomhas dátaí, na Cásca ach go háirithe – le cabhair na réalta.

Braitheann an chuid is mó againn ar an ríomhaire soghluaiste úd inár bpócaí ar a dtugaimid fón chun an am a insint. Agus ag deirfeadh an lae, tá sin é féin ag tomhas an ama de réir reanna neimhe...

Dubh agus Bán na Gréine

(Tuairim ealaíontóra de SolO. ESA) 
Is ar an spásárthach Solar Orbiter atáim ag obair le blianta beaga anuas – ag iniúchadh agus ag promhadh na bogearraí stiúrtha agus cumarsáide. Seolfar an árthach go luath – 6 Feabhra am na hEorpa – ó Cape Canaveral i Florida. 

Tá baint thábhachtach ag comhlacht eile as Éirinn leis an misean. Beidh SolO ag dul i bhfoisceacht 42 milliún km den nGrian – laistigh d'fhithis Mearcair. Beidh ar codanna den árthach atá ar aghaidh na Gréine teocht de bhreis agus 500°C a sheasamh. Sin de bhrí go mbeidh an radaíocht Gréine thrí huaire déag níos láidre ná mar atá d'árthaigh i bhfithis an Domhain. Ag an am céanna beidh na codanna ar an dtaobh eile den árthach ag 180°C faoin reophointe.

Éilíonn sé sin teas-sciath ar leith. Ní mór d'abhar an teas-sciath a bheith seasmhach agus glan – chun nach mbeadh aon truailliú ag cuir as do na tomhais eolaíochta arbh iad sprioc an mhisin. Is gá don dromchla a bheith réscaiptheach freisin chun nach mbeadh scáthánú ag bréagadh tomhaiseanna a bhraitheann ar solas. (Úsáidtear braiteoirí gréine agus réaltaí chun treoshuíomh an árthaigh a chinntiú – cuirfeadh solas fánach amach ar a bhfeidhmiú siadsan).

PTá codanna eile den árthach ina bhfuil sé tábhachtach go mbeadh siad scáthánach agus seoltach.

Tá cúlra na cuideachta ENBIO san earnáil gléasra leighis, áit a bhfuil glaine agus buaine iontach tábhachtach. Tá paitinn acu ar cur chuige "CoBlast" – in aon chéim amháin baineann siad an screamh ocsaíde den miotail atá le clúdach, a fhágáil garbh chun go mbeadh an screamh nua dlúite leis an miotal, agus ansin ag cuir an t-ábhar nua ar an dromchla. Is féidir an modh oibre seo a chur i gcrích ag gnáth teocht agus brú aeir – agus is corás glan atá ann nach bhfuil ceimiceáin nimhneacha de dhíth lena linn. Tá sé profa ar ábhar chomh tanaí le 18 µm.

Tá dhá screamh ar leith forbartha don misean SolO – "Solar Black" agus "Solar White". Úsáidfear an ceann dubh ar an dteas-sciath. Léiríonn an promhadh don misean go bhfuil an screamh thar a bheith seasmhach faoi theocht ard agus faoi radaíocht, bombardú le prótón san áireamh.

Úsáidfear an leagan bán ar dromchlaí ar gá dóibh an solas a fhrithchaitheamh agus seachnóidh an seoltacht aon luchtú statach leitreach de bharr an radaíocht gréine. D'fhéadfadh luchtú dá leithéid trealamh íogair leictreonach, mar atá sna huirlisí stiúrtha agus eolaíochta, a scrios.

Is iontach an rud go mbeidh comhlacht Éireannach ag cuir idir dubh agus geal ar an spásárthach seo!

Tá breis eolais faoin misean ar fáil ag https://sci.esa.int/web/solar-orbiter agus faoi ról ENBIO ann ag http://enbio.eu/solar-orbiter

Píosa staire: Huygens – ag tuirlingt ar ghealach dhiamhair Shatairn, Tíotán.

Mheabhraigh giolc de chuid ESA ar ball dom an méid a bhí ag tarlú deich mbliana ó shin agus ar scríobh mé aiste faoi ag an am don Roth.

---

Go luath sa bhliain 2005, sroichfidh an tóireadóir Huygens dromchla Thíotáin, gealach de chuid Shatairn. Is é seo an chéad spásárthach riamh le tuirlingt ar chorp de chuid an chórais gréine seachtrach. Is árthach de chuid Ghníomhaireacht Spáis na hEorpa (ESA) é Huygens, atá mar chuid de chomh-mhisean idir an Ghníomhaireacht sin agus an Ghníomhaireacht Náisiúnta um Spás agus Aerloingseoireacht (NASA). Seoladh Huygens agus an máthair-árthach Cassini ar an 15 Deireadh Fómhair 1997 ó Cape Canaveral ar bord roicéid den déanamh Titan-IVB/Centaur. Ainmníodh an t-árthach as Christiaan Huygens (1629-1695) réalteolaí as an Ísiltír, agus fionnachtaí fháinní Shatairn, agus i 1655, an ghealach is mó dá chuid, Tíotán.

Corp diamhair é Tíotán. Tá sé níos mó ná Mearcair, agus níos troime ná Plútón; níos éadroime de bheagán ná Ganymede, atá ar an ngealach is mó i gcóras na Gréine. Ar chúis nach dtuigtear fós, tá brú atmaisféar uair go leith níos mó ná brú atmaisféar an Domhain ar dhromchla na gealaí. Tá atmaisféar tiubh oráiste ag Tíotán. Is é an t-atmaisféar seo a spreagann suim na n-eolaithe; creideann siad go bhfuil sé an-chosúil le hatmaisféar an domhain óig, sula raibh aon bheatha ann. Tá atmaisféar Tíotán lán de nítrigin agus d'orgánaigh. Tá sé chinn de hidreacarbóin simplí aitheanta ann, chomh maith le cúig nítríl. Tá toitcheo tiubh ann, agus creidtear gurbh de bharr comh-dhlúthanna simplí na ngáis orgánach maraon le polaiméir, a gineadh as móilíní cosúil le HCN agus C₂H₂, atá seo amhlaidh. Creidtear go bhfuil an dath oráiste le feiscint ón spás de bharr na bpolaiméir. Ceist amháin atá ag cur fiosrachta ar na heolaithe ná ceist an mheatáin – briseann solas na Gréine meatán síos de shíor, agus is mar thoradh air seo a ghintear na móilíní orgánacha. Ach fós, tá a lán meatáin san atmaisféar – cad as a dtagann sé mar sin? Ar an domhan s’againne is ó neacha beo a thagann an meatán. Ardaíonn sé seo an cheist an bhfuil, nó an raibh, beatha ar Tíotán. Is dóichí áfach, gurbh aigéan mheatáin an fhoinse. Tá an teocht ar dhromchla Tíotáin 180 céim faoin reophointe, dá bhrí sin, níl aon uisce leachtach ar an ngealach. Ní heol dúinn aon chás ina bhfuil beatha ann gan teacht aici ar uisce leachtach.

De bharr go bhfuil an t-árthach ag díriú ar Thíotán, tá réalteolaithe ag díriú a n-aird air freisin, agus tá forbairt leanúnach ar an méid eolais atá ann faoi. Thóg an t-árthach Voyager 1 na céad íomhánna i 1980. De réir na híomhánna sin, is atmaisféar teimhneach atá ag an ngealach. Bhí an cuma air go raibh an t-atmaisféar aonchineálach. Chuir an t-atmaisféar tiubh bac ar aon radharc ar an ndromchla. Ach ó shin i leith, tá íomhánna  níos cruinne curtha ar fáil ag Spásteileascóp Hubble, agus ag réadlanna ar an Domhan. Tuigtear anois go bhfuil paistí geala agus dorcha ar an ngealach. Creidtear gurbh de bharr mór-roinne agus aigéan a bheith ann atá seo amhlaidh. Creidtear freisin go bhfuil séasúir éagsúla ann, de bharr tomhasanna a thaispeáin scamaill mheatáin in aice le mol theas an ghealaigh ag amanna áirithe, ach iad a bheith in easnamh ag amanna eile.

Spreagann na cosúlachtaí a chreidtear a bheith idir córas ceimiceach Thíotán agus ceimic an Domhain roimh teacht do bheatha ann, suim na n-eolaithe. Ní féidir eolas cuimsitheach ar thús na beatha a fháil ar an domhan seo amháin, toisc go bhfuil cúrsaí athraithe go mór sna milliún bliain ó shin. Cinnte, toisc a fhuaire is atá Tíotán, ní samhail chruinn den Domhan óg atá ann, ach tá na heolaithe dóchasach go gcuirfear leis an eolas atá acu ar conas mar a fheidhmíonn córas ceimiceach mar seo. Os rud é nach bhfuil aon réimse maighnéadach aitheanta thart ar an ngealach, creidtear nach bhfuil bolcáin ná a leithéid ann. Ach tá na heolaithe dóchasach go bhfuil créanna sileacha ar an dromchla; creidtear go raibh ról thábhachtach ag créanna dá leithéid i gcruthú na móilíní orgánacha as ar fhorbair móilíní na beatha níos moille.

Mar sin, is mó ceist atá le fuascailt ag Huygens. Chuige sin, tá sé uirlis ar bhord. Dreamanna éagsúla ó ollscoil ar fud na hEorpa agus an Domhain a d’fhorbair agus a smachtóidh gach uirlís acu, chun staidéar cuimsitheach a dhéanamh ar ghnéithe den atmaisféar.  Má thuirlingíonn an tóireadóir ar leacht, déanfar iniúchadh ar an leacht sin. Sá chás  gurbh ar chré nó ar charraig a thuirlingíonn sé, tá na huirlisí cuí chuige sin ann freisin.

Siad na huirlisí ná:

·         Uirlis Structúr Atmaisféarach Huygens (HASI): cuimsíonn an uirlis seo brathadóirí chun airí fisiceacha agus leictreacha an atmaisféir a thomhas, agus micreafón a sheolfaidh fuaimeanna thar nais ó Tíotán. Déanfar an teocht, an brú, agus neart an réimse leictrigh a thomhais. Tá brathadóir luasghéaraithe ann freisin chun eolas a chuir ar fáil ar shuíomh na dtomhasanna le linn an titim go dromchla.

• An Crómatagraf Gáis agus Mais-speictriméadar (GCMS): Uirlis ildánach  í seo a dearadh chun anailís ceimiceach a dhéanamh ar ghás chun comhábhair éagsúla an atmaisféar a aithint agus a thomhas. Tógfar samplaí ag airde ard ós cionn an dromchla freisin, agus déanfar anailís orthu dé réir mar a bhíonn am ar fáil.
• An Bailitheoir agus Pirealathóir Aerasóil (ACP): Baileoidh an uirlis seo samplaí ón atmaisféar agus téifear chuig trí phointe teochta éagsúla iad. Sa tslí seo déanfar scagadh orthu sul má chuirfear faoi bhráid an chrómatagraif iad.
• An Íomhathóir Tuirlingthe agus Radaiméadair Speictreach (DISR): Tá roinnt brathadóirí san uirlis seo a dhéanfaidh íomhánna sa bhanda-raon iomlán ó ultraivialait go infridhearg. I measc rudaí eile, tá dhá cheamara ag féachaint anuas agus trasna a ghlacfaidh íomhánna den dromchla agus an t-árthach ag tuirlingt. Má tá airí ar an dromchla, tabharfaidh na pictiúir seo eolas faoin gcaoi ar shéid an ghaoth an t-árthach dá chosán.
• Turgnamh Gaoithe Doppler (DWE): Tomhasfaidh an uirlis seo an aistriú Doppler sa mhinicíocht raidió idir an tóireadóir agus an máthair-árthach agus an tuirlingt ar bhun. De bharr cruinnis na dtomhasanna seo, beifear in ann bogadh agus casadh an tóireadóra sa ghaoth a mheas.
• Pacáiste Eolaíochta don Dromchla (SSP): Sraith trialacha simplí atá anseo a thabharfaidh eolas faoi conas mar a bhuail an t-árthach an dromchla. Más ar leacht a thiteann an t-árthach, tomhasfar doimhneacht na leachta san.

Toisc teirce an eolais faoin ngealach seo, baineadh úsáid as samhail bunaithe ar an eolas a bhí ar fáil, ag cuir réimse leathan de roghanna san áireamh. Beidh tionchar ag tintreach, gaothanna agus siotaí san atmaisféar ar chumas oibre Huygens agus é ag tuirlingt. Caithfear an baol go reofadh fliuchras ar an tóireadóir a chur san áireamh freisin. Caillfear torthaí an mhisin má theipeann ar an nasc raidió leis an máthair-árthach.  Gnó baolach is ea taiscéalaíocht i gcónaí; is gá pleanáil agus forbairt chuimsitheach a bheith ann. Agus caithfear eolas nua a chuir san áireamh de réir mar atá sé ar fáil.

Sna naoi déag seachtóidí a céad pléadh misean chuig Satarn. I 1982 a céad pléadh an cónasc idir árthach de chuid NASA agus tóireadóir de chuid ESA. De bharr chomh trom (5.6 tonna) agus atá cónasc na n-árthach, ní raibh aon chóras ann a bheadh láidir a dhóthain chun iad a chur díreach chuig Satarn gan achar mór de bhlianta a bheith i gceist. Dá bhrí sin, baineadh feidhm as cúig inlíocht inar eitlíodh gar do phláinéid chun feidhm a bhaint as imtharraingt an phláinéid le breis fuinnimh a thabhairt don árthach. Nuair a théann árthach gar do pláinéid ar chosán hipearbóileach, fágann sé arís leis an luas céanna i gcoibhneas leis an bpláinéid, ach i dtreo éagsúil. Ciallaíonn an méid seo go bhfaigheann an árthach breis fuinnimh ón inlíocht seo, mórán mar a fhaigheann sliotar a bhuailtear le camán. B'ionann an breis fuinneamh seo agus 68 tonna de breosla roicéid i gcás an dá eitilt gar do Venus (in Aibreán 98 agus Meitheamh 99) agus ceann gar don Domhan (Lúnasa 99). Sa bharr ar na hinlíochtaí seo, is turas dúshlánach an turas de bharr an achar fada ama – geall le seacht mbliana.

Nuair a thagann Cassini chomh fada le Satarn i lár na bliana 2004, tosóidh an dúshlán don tóireadóir. Scaoilfear an tóireadóir ón máthair-árthach 22 lá sula sroichfidh sé Tíotán. Tá sé ceangailte leis an máthair-árthach le boltaí. Pléascfar na boltaí agus brúfar an tóireadóir amach le fuinneamh thart ar 500 N an ceann ó trí lingeáin. Tá córas cuarach ráillí ann a fhéachann chuige go bhfágann an tóireadóir ag casadh seacht n-uaire in aghaidh an nóiméad ar mhaithe le cobhsaíocht, agus le luas coibhneasta de 0.3 m/s. Beidh ríomhairí an tóireadóra múchta: níl ach cumhacht do thart ar trí uair an chloig ar fáil sna cadhnraí, toisc go raibh sé riachtanach an t-árthach a choimeád éadrom. Ní bheidh ach clog simplí ag feidhmiú. Fiche ceithre nóiméad roimh an bpointe ama a bhfuil an tóireadóir le teagmháil a dhéanamh le hatmaisféar Thíotán, lasfaidh an clog seo na ríomhairí riailaithe ar bord. Tá dhá ríomhaire iomarcach ann; gnáthnós  é seo i gcursaí spáis. Chomh maith leis an clog, tá méadar luasghéaraithe ann chun a chinntiú nach dtosaíonn an clár tuirlingthe go dtí go dteagmhaíonn an t-árthach le hatmaisféar Tíotán. De bharr na teagmhála seo tiocfaidh moilliú ó 6 km/s go Mach 1.5 (thart ar 0.5 km/s) ar an t-árthach. Chun an t-árthach a chosaint ón teas ollmhór a ghinfear de bharr an moilliú seo tá sciath cosanta ar dhá thaobh an árthaigh. Sroichfidh an teocht os comhair an t-árthach 18 000 céim. Nuair atá luas 1.5 Mach sroichte, ag airde de tuairim agus 159 km, séidfear pléascán beag a scaoilfidh paraisiút beag. Osclóidh an paraisiút seo agus tarraingeoidh sé an clúdach cúl den árthach. Nuair a scaoiltear an clúdach cúl, osclóidh paraisiút mór chun dlús a chuir le moilliú an árthaigh. Tar éis 32.5 s ón gcéad teagmháil beidh luas faoi bhun 0.6 Mach ag an árthach, agus is féidir an sciath tosaigh a scaoileadh. Do bheadh an tuirlingt ró mhall leis an paraisiút mór; caithfear tuirlingt laistigh den 3 uair a chloig ina bhfeidhmeoidh na cadhnraí. Dá bhrí sin scaoilfear an paraisiút mór tar éis 900 s. Leanfaidh an tuirlingt faoi stiúir pharaisiút beag. Ón am seo ar aghaidh is féidir leis na huirlisí feidhmiú. Táthar ag súil go mbeidh thart ar 3 nóiméad ag an árthach feidhmiú ar dhromchla Thíotáin. Cuimsíonn na huirlisí brathadóirí a oibreoidh má thuirlingíonn an t-árthach ar leacht, nó ar dhromchla crua.

Tarlaíonn an clár seo ar fad faoi stiúir na ríomhairí ar bord. Chomh maith leis na méadair luasghéaraithe, tá dhá chóras radar ag tomhas an airde ós cionn an dromchla. Stiúrann na ríomhairí an clár bunaithe ar am, eolas airde agus eolas luais; cuirtear i gcomparáid na foinsí eolais seo le foinsí inmheánacha atá bunaithe ar na samhail réamhmhisean atá i gcuimhne na ríomhairí. Is féidir le ceachtar den dá phríomhríomhaire an clár a stiúradh – agus tá gléas inmheánach i ngach ríomhaire acu chun a chinntiú go bhfuil siad ag feidhmiú i gceart. Bagairt mhór do ríomhairí sa spás ná athrú ar eolas sa chuimhne de bharr cáithníní radaighníomhacha. Tá cosaint ar na cuimhní sa ríomhaire le crua earra speisialta. Tá ar chumas an crua earra seo botún i ngiotán amháin laistigh de bheart a cheartú go huathoibríoch; agus dhá bhotún a aithint. Bíonn na ríomhairí ag seoladh an eolais a bhailítear thar nais go dtí an máthair-árthach de shíor. Ach a luaithe agus a bhristear an ceangail meicniúil leis an máthair-árthach, níl bealach ar bith chun orduithe a chur chuig an tóireadóir. Chomh maith leis sin, ní mór don máthair-árthach an aeróg ard neartaithe a dhíriú ar Tíotán le linn na tuirlingthe, rud a chiallaíonn nach bhfuil aon nasc idir Cassini agus an Domhan go dtí go mbeidh an misean thart. Cúis eile í seo a chuireann srian de thart ar trí uair an chloig ar an misean – faoin am sin, beidh an máthar-árthach as radharc an tóireadóra de bharr go bhfuil sé i bhfithis thart ar Tíotán.

Is léir ón méid atá scríofa agam thuas go bhfuil bogearraí foirfe riachtanach don mhisean seo, sa bharr ar an dearadh cúramach sna crua earraí, agus na córais chosanta eile. Chun a chinntiú gurbh amhlaidh atá, leantar córas dearaidh ar ard-chaighdeáin i ndearadh bogearraí don spás. Cur chuige céimneach bunaithe ar Mhodh an Easa atá i gceist, ina mbíonn forbairt chúramach leanúnach ann bunaithe ar riachtanais chórais agus ailtireacht ard leibhéal. Déantar forbairt agus mionléiriú ar gach céim. Bíonn deimhniú ann idir céimeanna, agus promhadh ar toradh gach céim deartha. Tá na modhanna oibre seo leagtha síos i gcaighdeáin de chuid ESA.  

Cinntítear go bhfuil bealach le fadhbanna a aithnítear a leigheas níos déanaí, nuair atá an fhorbairt fhéin thart. Bíonn breis cuimhne ar fáil do chláracha nua. Le linn an turais chuig Satarn, dúisítear an tóireadóir gach sé mhí, agus bíonn clár cuimsitheach promhaidh ann. Chomh maith leis sin, tá comhionann an tóireadóra ag an gCeanncheathrú Rialacháin Misean (ESOC) i nDarmstadt na Gearmáine. Tá an “tsamhail innealtóireachta” seo ar fáil chun iniúchadh a dhéanamh ar aon cheist a ardaítear sa mhisean.

Mar a bhíonn le tograí ESA i gcónaí, bhí comhlachtaí ó na ballstáit uile páirteach i dtógáil an árthaigh. Bhí ról fíor thábhachtach ag comhlacht Éireannach, CAPTEC, atá lonnaithe i Mullach Íde, Co. Átha Cliath, sa togra. Iadsan a bhí freagrach as an Deimhniú agus Promhadh Neamhspleách ar na bogearraí. Tá CAPTEC gníomhach san earnáil spáis le breis agus scór bliain, agus taithí leathan sa chomhlacht ar fhorbairt agus promhadh bhog earraí iontaofa. Is de bharr an taithí seo a bhuaigh an comhlacht an gcomórtas chun an conradh seo a fháil.

Sular tógadh an t-árthach in aon chor, bhí clár staidéir ann chun na riachtanais a chinntiú. An dualgas a bhí ar CAPTEC ná féachaint chuige go gcuirfí na riachtanais sin i gcrích go foirfe. Baineann mórán céimeanna oibre éagsúla lena leithéid d'obair. Agus tá sé rí thábhachtach go mbeadh comhlacht neamhspleách i mbun na hoibre seo – comhlacht nach bhfuil faoi bhrú tráchtála de bharr iad a bheith bainteach le forbairt na mbogearraí. Tá an neamhspleáchas tábhachtach freisin chun a chinntiú nach bhfuil aon "spota dall" i gceist. Is minic nuair a bhíonn dream ag plé le dearadh ar feadh i bhfad go nglacann siad le "fírinní" airithe – ach nuair a thagann dream neamhspleách an treo, go bhfeiceann siad nach amhlaidh atá.

Is mó tasc atá i gceist lena leithéid de Dheimhniú agus Promhadh Neamhspleách. Ar dtús, caithfear léirmheas a dhéanamh ar na doiciméid a leagan amach na riachtanais ar an gcóras ar fad chun an chuid sin de na riachtanais a bhaineann leis an mbogearra atá i gceist a aimsiú. Le linn na léirmheasta seo, scrúdaítear na riachtanais iad fhéin, chun a bheith cinnte go bhfuil siad ciallmhar, cuimsitheach agus in-phrofa. Má aimsítear fadhbanna ag an gcéim seo, is féidir iad a cheartú, rud a shábhálainn a lán oibre níos déanaí. Leantar le léirmheas na doiciméid deartha, ag cinntiú i gcónaí go bhfuil gach céim den dearadh ag teacht leis an méid a chuaigh roimhe, agus go bhfuil clúdach cuimsitheach déanta ar na riachtanais cuí. Chuige seo, is gnách maitrís rianach a fhorbairt a léiríonn cén riachtanas córais a chlúdaíonn riachtanais fo-chóras, agus cá gcuirtear i gcrích gach riachtanas córais. Is furasta bearnaí a aimsiú leis an modh oibre seo.

Chomh maith leis sin, is féidir FMECA a chur i gcrích. Déanadh é seo i gcás Huygens. Anailís ar bhaol, toradh agus cúiseanna teip atá i FMECA. I gcás bogearraí, is éard a bhíonn i gceist de ghnáth ná an t-ionchur go dtí an córas a scrúdú, agus an cheist a chur "Cad a tharlódh dá dteipfeadh ar an ionchur seo?". Mar shampla, dá dteipfeadh ar cheann des na braiteoirí airde. Cén córas atá curtha i gcrích sa bhogearra lena leithéid de theip a aithint, agus an tionchar  atá aige a mhaolú? I gcás Huygens, tá an dara braiteoir ar fáil, chomh maith le tábla ina bhfuil an airde réamhaithriste de réir ama leagtha síos. Má thugann braiteoir amháin luach atá ag teacht salach ar an mbraiteoir eile, agus ar an tábla, is dócha go bhfuil teipthe air, agus ní úsáidfear an luach sin.

Nuair atá an dearadh críochnaithe, bíonn an cód don chlár ar fáil. Déanadh léirmheas cuimsitheach ar an gcód seo. Cuimsíonn a leithéid de léirmheas roinnt scrúdaithe:

• An bhfuil an cód so-léite, i dtreo is gur féidir cothabháil a dhéanamh air?
• Ar baineadh úsáid as tréithe den teanga chláraithe atá amhrasach nó a bhfuil fadhbanna aitheanta ag dul leo?
• An bhfuil na riachtanais uile curtha i gcrích ar bhealach cuí?
• An bhfuil modhanna cosanta úsáidte chun plé le fabht san ionchur?
• An bhfuil soláthar mar is ceart déanta chun go bhfeadfaí cur leis an gcóras más gá? (Breis cuimhne ar fáil, úsáid chuí táblaí gur féidir cur leo.)

I ndiaidh na céimeanna anailíse seo ar fad, bhí feachtas promhaidh ann. Dhear CAPTEC sraith scrúduithe chun iarracht a dhéanamh fabht nó teip a spreagadh. Cuireadh na scrúduithe seo i gcrích i gcóras ina raibh an t-árthach, maraon le gléasanna speisialta chun timpeallacht spáis a chur in iúl don árthach. Bhí na scrúduithe seo ann sa bhreis ar na gnáth scrúduithe a chuir forbrathoirí na gcórais bhogearraí agus an árthaigh i gcrích chun gnáth fheidhmiú an tóireadóra a chinntiú.

Cuirtear na scrúduithe seo i gcrích tré orduithe a sheoladh chuig na gléasanna spreagtha agus chuig an árthach. Seolann an t-árthach eolas rialta thar nais de shíor, agus ní mór an t-eolas sin a scrúdú chun a chinntiú go raibh an toradh ceart ar an scrúdú, agus nár thit aon rud as an ngnáth amach de bharr an scrúdaithe. Úsáidtear teanga ríomhaireachta ar léith chun a leithéid de scrúdú a fhorbairt. Úsáidtear réimse leathan feidhmchláir ríomhaireachta chun an anailís a éascú – is féidir suas le 30 MB de eolas a bheith i gceist le linn tástáil iomlán ar mhisean Huygens.

Áirítear ar obair CAPTEC maidir le dearadh na scrúdaithe

1. a chinntiú gur cuireadh i gcrích sa teanga scrúdaithe i gceart iad
2. comhoibriú leis an bhfoireann a chuir na scrúdaithe i gcrích sa chóras scrúdaithe chun a chinntiú gur éirigh le gach scrúdú
3. anailís chuimsitheach a dhéanamh ar na torthaí. Chuimsigh  an obair seo forbairt na huirlisí analíse.

D’éirigh thar barr leis an bhfeachtas seo, agus aimsíodh ar a laghad fabht tromchúiseach amháin dá bharr.

Tá cur chuige céimneach agus cúramach riachtanach i ndearadh agus i bhforbairt bhogearraí ard iontaofachta. Is cuid lárnach de córas dá leithéid neamhspleáchas idir dearadh agus promhadh. Is céim bhreise atá ann comhlacht iomlán neamhspleách a chur i mbun deimhnithe agus promhaidh breise. Cruthaíodh sa togra seo, agus i dtograí nach é, go gcuireann an cur chuige seo eolas luachmhar breise ar fáil. Tarlaíonn seo de bharr an taithí eagsúil a bhíonn ag comhlacht dá leithéid i gcomparáid le forbairtheoirí eile, agus de bharr nach mbíonn an brú tráchtála céanna  ar an gcomhlacht agus a bheadh ar fhoireann laistigh de comhlacht atá ag forbairt táirgí bogearraí. 

Is féidir bheith dóchasach go sáróidh Huygens na dúshláin uile atá roimhe, agus go gcuirfear go mór lenár n-eolas de bharr an mhisin seo. Agus beidh baint nach beag ag innealtóirí Éireannacha leis an toradh rathúil sin.

Foilsíodh leagan den aiste seo, a bhuaigh duais Oireachtais Cumann na nInnealtoirí, ar Feasta.