Anfa mór ar mhá Lir

Katsushika Hokusai - Metropolitan Museum of Art,
online database: entry 45434. Foinse

Rumann mac Colmáin, i. mac Rí Laoire, de chlanna Néill, rí fhile Éireann a rinne an dán seo agus laoi luascach ainm an aiste ina ndéarnadh. Is é abhár a dhéanta iomorra oilithreacht a bheith á dhéanamh aige go Raithean in aimsir gorta mór. Ba mhiste le lucht an bhaile é a bheith ag teacht chun an bhaile go ndúradar leis an saor a bhí ag déanamh an darthí mór diúltú a thabhairt don fear dána; ansin dúirt an saor le duine dá mhuintir "Éirigh in aghaidh Rumann agus abair leis nach dtig leis teacht chun an bhaile go ndéanann sé rann ina bhfuil áireamh na cláir atá anseo chun an dairtheach a thógáil."

Is ansin a rinne sé an rann seo:

A Choimdhe liom, cad a ghní mé

faoin ábhar mór seo?

cathain a bheidh foirgneamh faoi scéimh dlúth

déanta as an deich gcéad clár seo?

Is é sin an líon cláir, i. míle cláir ann agus ní fhéadfaí diúltú dó a réir ós rud é gur fhoilsigh Dia dó trína éigse an líon cláir a bhí ag an saor. 

Ina dhiadh sin rinne sé mór dhán do Ghaill Átha Cliath agus dúirt na Gaill nach dtabharfadh siad luach a dháin dó ansin rinne sé an rann iomráiteach seo:

M'eiteachsa

más áil do neach, níodh

agus iar sin tógfadsa 

oineach an duine do-ghní

Tugadh a bhreith féin dó ina dhiadh sin. Agus sin an breith a thug sé - pingin ó gach droch Ghall agus dhá phingin ó gach dea-Ghall agus níor fuaireadh i measc na nGall duine ar bith nár thug dhá phingin dó  óir níorbh fiú le Gall daoibh go dtabharfaí droch Ghall air. Ansin dúirt na Gaill leis an fharraige a mholadh chun go bhfionnfaidís an raibh dán bunaidh aige. Agus ansin mhol sé an fharraige agus é ar meisce ag rá:

Anfa mór ar mhá Lir

 Do thug sé iomorra an t-éadáil sin go Chill Bhealaigh ar Mhá Constantín óir ba do chealla Uí Súanaigh an chill sin agus Má Constaintín uile. Gach má agus gach fearann a réidh Constaintín  is le Mochuta é agus is as Constaintín a ainmnítear an má. Is amhlaidh a bhí an Cill an uair úd, seacht sráid de Ghaill ann .i. ar a mhéid, agus thug Rumann trian den éadáil di, agus trian don scoil, agus trian leis féin go Raithean áit ar bhásaigh sé agus cuireadh é in aon uaigh le Uí Súanaigh  ar mhéid a onóir le daoine agus le Dia.

Anbthine mór ar muig Lir	Anfa mór ar mhá Lir
dána dara a h-ardimlibh	dána ar a ard-imill
at-racht gaeth, ran-goin gem garg	d'éirigh gaoth, ghoin geimhreadh garg muid
cu tét dar muir mórgelgarb	thar mhuir mhór gheal gharbh
dos-árraid ga garggemrid.	tháinig garbh geimhreadh
Gním an muighi, mag Lir lór	gníomh an mhá, má Lir lear
ro lád sním ar ar sír-slógh;	thug sníomh ar ár sár slua
écht mól cách ní lugu	éacht mór cách, ní lú
cid as ingantu didú	cad is iontaí ná
in scél dírecra dímór?	an scéal díochra diamhair
Ó do- chuir in gaíth anair	Ó neartaigh an ghaoth anoir
menma tuinne tarcabair	ardaítear meanma toinne
cu dúthracair dul torainn síar	gur mian leis dul tharainn siar
cosin fót fris funenn grían	go dtí an fód ina fhuineann grian
cosin glais-muir n-garg-lethain.	go dtí an glas-mhuir gharg leathan
Ó do- chuir an gaeth atúaid	Ó neartaíonn an ghaoth aduaidh
co dúthracair tuinn temen-crúaid	gur mian leis na tonnta dorcha crua
co m-bad fri domun an-des	dul go dtí an domhan aneas
fri fithnem ro ferad tres	ag fearadh cath ar an firmimint
ró ésted fri elechdúain	ag éisteach leis an ? duan
Ó do-chuir an gaíth aníar	Ó neartaíonn an ghaoth aniar
dar in sáile srebach-dían	thar an sáile sreabhach-dian
co dúthracair dul torainn sair	gur mian dul tharainn soir
co crann n-gréine coros gaib	go crann na gréine ?
i muir lethan lebur-chían	i muir leathan leabhar chian
Ó dorala an gaíth andes	Ó neartaíonn an ghaoth aneas
dar tír Saxan sgiathbras	ó thír na Sacsan sciathbras
co m-benann tond Insi Scít	go mbuaileann tonn Inse Scíth
dorair do charr Calathnít	go dtéann go chorr Calathnit
co m-brut Lumnech líathanglas	go mbruitheann Luimneach liathghlas
Is lán ler, is lomnán muir	Is lán lear, is lomlán muir
is álaind inn ethar-bruig	is álainn an eathar-bhrú
ro lá curu in gáeth ganmech	rinne an ghaoth gaineamhach corr
im Inber na Dá Ainmech	in inbhear na dá cith (1)
is lúath luí re lethan-muir.	is luath stiúir le leathan muir
Ní sádail súan, sén garg saír	Ní sóúil suan, séan garg ?
co m-bruthbúad, co m-barann-báigh	go bruthbhua, go bruíon feargach
fordath eala forda- tuig	folaíonn fordath eala
Meic Míled cona muintir	mic Míle gona muintir
glúastar mong mná Manannáin	gluaistear moing mhná Mhanannáin
Ra lá tonn (trén a trethan)	Cludaíonn tonn tréan an treathan
dar cach inber íarlethan	thar gach inbhear iarleathan
da-rócht gáeth, ran-goin gem gel	Tá gaoth tagtha, ghoin geimhreadh geal muid
im Cend Tíre, im Tír n-Alban	um Ceann Tíre, um Tír Alban
silid drib lán slíabdreman.	sileann Sliabh Dremann sruth lán
Mac Dé athar, adblib scor	Mac Dé an Athar, sluaite neimhe
rom-ain ar gráin garg- anfod!	idir mé is gráin gharg-anfa
Fíadu fírén na Flede	Tiarna fíréin na Fleá
acht rom-ain ar anside	ach cosain mé ar an-síon
ar h-iffirn co n-ardanfod.	ar infreann le hard-anfa

---

An tré 

Trí fhile an domhain, i. Homer na nGréagach agus Fearghal (i. Virgil) na Laidinigh agus Ruman na nGael.

faoi ndeara dom tabhairt faoin dán seo atá luaite le Ruman, B'ait liom file nach raibh iomrá cloiste agam air bheith luaite le Homer agus Virgil. Tá an dán thuas luaite leis, cé go maíonn Meyer nach bhfeadfadh gurb é a scríobh. Tá an scéal amhrasach cibé dar liom mar go bhfuil sé luaite in Annála Uladh gur roimh ré na nGall a d'éag Rumann.

 747: Ruman m. Colmain, poeta optimmus, quieuit.

Tá tagairtí don dán ag Van Hamel: 

Fuair mé an Ghaeilge ag CELT agus tiontú Meyer chomh maith; ar sin atá mo leagan garbh thuas bunaithe. I roinnt cásanna ghlac mé le léamh ó na fonótaí sa chás gur fhreagair sé níos fearr do Bhéarla Meyer.

 Is ait liom fós nach bhfuil fágtha ach seo de shaothar  rí fhile Éireann - comhartha eile ar an méid dár litríocht atá imithe as radharc. De dheasca na nGall idir sean agus nua; agus cuid mhaith dá bhfuil fagth ar an Mór Roinn! 

Fáilte roimh leasaithe!

(1) Inber na Dá Ainmech - ní raibh fhios ag Meyer cén áit a bhí i gceist leis seo. 

Nithe gan tairbhe

Ba robad do throich	Ba rabhadh do throch
ba h-irehuitbed fri foigdech	ba argóint le bacach (?)
ba tusliud clochi fria crand	ba caitheamh clocha le crann
ba sanais fri bodar	ba cogar i gcluas bodhair
ba díbad for dubach	ba oidhreacht do dhubhach
bid cor eptha i cléith	ba cuir briocht i gcliath..
ba gat im gainem nó im gual	ba gad um gaineamh nó um gual
ba h-esorcu darach do dhornaib	ba dul i ndoirne i ndair
ba deól melaa mecnaib ibair	ba diúl meala as meacna iuír
ba cuinchid imme i llige chon	ba cuardú ime i gconchró
ba longad i scellaib scibair	ba dinnéar scilleach phiobair
ba h-iarraid olla for gabur	ba olann a iarraidh ar ghabhar
ba saiget i corthi	ba saighead  a scaoileadh le colún
ba cosc lára do broimnig	ba cosc lárach ar bhroimneach
ba cosc mná boíthe do drúis	ba chosc mná baoithe ar dhrúis
ba h-usce for tóin créthir	ba uisce ar bun criathar
ba taeb fri coin fholmnig	ba iontaoibh a chuir i madra confaidh
ba salond for luachair	ba salann ar luachair
ba tinnsccra iar n-indsma	ba margadh iar phósta
ba rún fri mnaí mbaíth	ba rún a scaoileadh le mná baoth
ba ciall i n-óinmit	ba ciall a lorg in óinmhid
ba mórad mogad	ba mhóradh mogha
ba lind do baethaib	ba leann do linbh
ba h-immthús fria ríg	ba iomaíocht le rí
ba coland cen chend	ba colainn gan cheann
ba cend cen cholaind	ba ceann gan colainn
ba caillech fri clog	ba bean rialta i mbun cloig
ba h-athlaech i cathaír n-espuic	ba iar shaighdiúr i gcathaoir easpaig
ba tuath cen ríg	ba tuath gan rí
ba h-imram luinge cen laí	ba iomramh loinge gan rámh
ba h-arbor i cliab toll	ba arbhar i gcliabh pollta
ba h-ass for sechid	ba bainne ar sheithe
ba tigadus cen mhnaí	ba teaghlach gan bean
ba caera for gaimen	ba caora ar chraiceann
ba taidbsi (.i. messa) do phecdachu	ba aisling rabhaidh do pheacaigh
ba h-athis i n-inchuib	ba aithis don aghaidh
ba h-aisec cen taisec	ba aiseag gan leorghníomh
ba cur síl i ndroch-ithir	ba cuir síl i ndroch ithir
ba tárcud do dhroch-mnaí	ba talamh do dhroch mhnaoi
ba fognam do dhroch-fhlaith	ba fónamh do dhroch fláith
ba leth-ard cundartha	ba conartha leathard
ba tomus lettromm	ba tomhas leatromach
ba tidecht tar fuigell	ba cuir i gcoinne breithiúnas
ba sárugud soscéla	ba sárú soiscéala
ba forcetul Ancríst	ba foirceadal d'Ainchríost
t' fhorcetul-sa im do longad a Meic Con Glinne!’’	teagasc duitse maidir le do ghoile, a Meic Con Glinne.

Ruthag as Aisling Mhic Con Glinne. Leagan Nua Ghaeilge liomsa ag braith ar Bhéarla Meyer. Cuid de dorcha dom!

‘cadeat ada flatha ⁊ cuirmthige?’

‘A húi Chuind, a Chormaic,’ ol Carpre, ‘cadeat ada flatha ⁊ cuirmthige?’
‘Ní hansa,’ ol Cormac.

Costud im dagflaith,
Lassamna do lochrannaib,
Luthbas im [dot ]sochaide,
Samugud suide,
Soichlige do dáleman,
Díanlám oc fodail,
Fochraibe oc timthirecht,
Tigerna do charthain,
Mesrugud senma,
Scélugud ngairit,
Gnúis fáilid,
Fáilte fri dáma,
Tóe fri comad,
Cocetla bindi,

‘it é sin adae flatha ⁊ cormthige, ’ ol Cormac fri Carpre.

Tecosca Cormaic

'A ua Choinn, a Chormaic' , arsa Cairbre, 'cad atá adha flaith ⁊ coirmthí?'

'Ní hansa,' arsa Cormac

Dea-iompar um dea-fhlaith,

lasadh do lóchrainn,

dua a chaitheamh don comhluadar,

ag socrú suíocháin,

soicheall dáilimh,

lámh gasta ag roinnt,

freastal aireach,

do thiarna a charadh,

measarthacht ceoil,

scéalta gairide,

gnúis sona,

fáilte roimh grúpaí,

tost le linn reacaireacht,

comhcheol binn,

sin iad na rudaí atá cuí do flaith agus coirmtheach, arsa Cormac le Cairbre.

adha: ceart, cuí

soicheall: féile, fáilte réidh
dáileamh: duine atá i mbun dáileadh bia agus deoch

Bleachtaireacht Idirlín: Mana Ospidéil Thamhlachta

Sheoladh an pictiúr seo i ngiolc inné;

Ag fáiltú oispidéal Thamhlachta....Íccath cech thedmaí ? twitter.com/Duibhlinneach/…
— Norman Pramister (@Duibhlinneach)

Bhí mé den tuairim go mbeadh baint ag íccath le íoc, i. leigheas; chuaigh mé ag tochailt i DIL agus fuair mé:

tedmannach, teidmnech
o, a (teidm)

(a) pestilential, full of disease : bliadain chalad chessachtoch, acht ger bhó cesno- dach tedhmandach hí,  ALC ii 230.x . is teidmnech ind ail breithre `is deadly ,'  RC xvi 79.23
.

(b) Of persons evilly disposed, perverse, etc. : teidhmneach .i. táomannach .i. drochaigeantach; teidhmneach .i. dásachtach; teidhmneach .i. duine deabhthach, no cean- nairceach, O'Cl. Cf.  O'R. tedmnach tuaimnech disceinm- nech (of the devil),  SR 946 . Eocho Feidlimid find fine | nir bo theidmnech timcride,  LL 131 b 37 . an torathar tedmandach dar-bo comainn Spínx,  TTebe 900 .

Mo bhuille faoi thuairim faoi ná  "leigheas gach plá"

Tamhlacht Mhaelruáin atá i gceist; bhíos deimhin de go raibh tagairt ann do Mhaelruáin nó Aonghus. Agus gan amhras, san Iarfhocal d'Fhéilire Aonghusa fuair mé:

"200] is íccid cech thedmae."

 Bhí an comhrá seo ar siúl nuair a bhí sé i lár na hoíche i Seattle; ach ar dhúisigh Dennis chuir sé clabhsúr ar an scéal.

Ar an gcéad dul síos, thuig sé gur don Féilire féin a bhí an nath ag tagairt: agus thuig sé gur cneasaí an bhrí atá le íccid ann. As DIL arís;

2 íccaid
i,m. , later íccaide (ícc)

(a) a healer, a person or thing that brings healing: Of the Félire : is íccid (v.ll.  icce, íccaid) cech thedmae `'tis a healer of every disease ,'  Fél. Ep. 200.
ícaid cach n-eolach every learned man is a healer ,  Arch. iii 228.83 . See slán-íccaid s.v.  slán. … 

Mar sin, comóradh ar an Fhéilire, agus guí d'fheidhm Ospidéal Thamhlachta atá sa mhana. N'fheadar cé a cheap? 

Iarfhocal:
Is éachtach na háiseanna a chuireann an idirlíon ar fáil i gcás mar seo; a ligeann do ríomhchláraitheoir in Áth Cliath a bheith ag ransú sean scríbhinní agus foclóirí; agus ag baint tairbhe as eolas agus taithí scoláire i Seattle! Am agus spás curtha ar neamhní!

Reanna neimhe: Cancer

Caindcer,  i. an partan laigh, i. righ na partan. & as aire so ro suighigheadh eidir na rannaib e, i. aimsear da raibhe Earcal ag siubhal na tragha & tarrla air an Idhghir adhbfuathmhur arachda ilargha, & do comhraigh Earcail frisin n-Idhir co talcair tren-calma & tainig an partan chucu da n-insaighi, & rogab greim as cois na h-Idhrigh gu ro bacaidh e & gu ro thuit toid sin re Hearcail.

Cancer, i. an portán ?, i. rí na bportán. Is uime seo do suíodh idir na reanna é, i. an uair dá raibh Earcail ag siúl na trá agus tharla ar an Hiodra adhfhuafar, arrachtach, ilchruthach agus do chomhraic Earcail leis an Hiodra go talcmhar tréan chalma agus tháinig an portán chucu dá n-ionsaí agus rug greim as chos an Hiodra go rinne bacach dó agus thit sé sa troid sin le Earcail.

Foinse: Ranna an Aeir. 

Blúirín: Go bhfóire Gobanios orainn!

Bó bhán ar chúlra dhubh: Niko Pirosmanashvili

Micheál Ó Ruairc ag míniú ar ndán reatha le cabhair ón scéal Béaloidis faoin Ghlas Ghaibhleann.

Cliste.

Dia dá mhaoin is mairg do ní!

Nath don Nollaig

Sciobtha ó bhailiúcháin Dennis:

A Rí na Reann,
Pé acu dubh nó fionn mo theach
Ní iafar roimh neach
Nár ia Críost a theach romham

Doras feasa fiafraí

Agus tá nathanna nach é ceilte lastiar de dhoras suíomh Dennis:

• Fearrde fios fiafraí.
• Tosach eolais imscrúdú
• Dhá dtrian feasa fiafraí
•  Eochair feasa foghlaim

Aon cheist? Seachain ámh mar is bé collaí cluas cách!

Líonmhaire

Líonmhar amhail gaineamh mara,
nó drithlí tine,
nó drúcht maidin Bealtaine
nó reanna neimhe

(Bhíos ag spléachadh tríd suíomh Dennis nuair a tháinig mé ar seo, agus chinn mé iarracht a dhéanamh Gaeilge an lae inniu a chuir air)

Ach achon ach am toirsech monuar!

Och, ochón och, táim tuirseach, monuar

An bunleagan ag Dennis anseo:

An ceann seo go deas freisin

Isam toirsech indiú eter chend is choiss (Íomhá le caoinchead Dennis)

Táim tuirseach idir ceann is cos.

Táim, fosta. A chodladh liom anois.

Is leor do gach lá a chuid féin den trioblóid (Matha 6:34)

Bod Fhearghusa

Íomhá le Przemysław Sakrajda; ó Wikimedia Commons

Mheabhraigh an scéal seo ó shuíomh Dennis dom go bhfuil an t-ainm Bod Fhearghusa ar an Lia Fáil, nó cloch na cinniúna.

Ní cuimhin liom an é an Feargus céanna atá i gceist i scéal Bhebo; ach Rí Ultach atá i gceist san dá scéal.

Iarsma den bpósadh deasghnáthaíoch idir an Rí agus (bandia an) fhearann atá anseo, is léir.

---

Ocus in uair ro búi Fergus ic comriachtain ria tug lám ar mullach a cinn ocus ro fhiarfaig in rigan de cid imar chuir in lám ar a bathais.
"Ingnam lium," arsé, "in ball ferrda ina bfuilit secht nduirn ocus gan innatsa acht trí duirn gan a dhul trét chenn sechtair. Ocus is uime sin do chuires mo lám ar do chenn."
"Léig as alé, a Ferguis," ar sí. "Is mór ní súigios lesrach banscáile! "

---

Agus an uair a raibh Feargus i gcomhriachtain léi do chuir a lámh ar mullach a cinn agus d'fhiafraigh an ríon de cad chuige a chuir sé a lámh ar a bhaithis.
"Ionadh liom", ar sé, "an bhall fearga ina bhfuil seacht ndorn agus gan ionat ach trí dhorn gan a dhul tríd do cheann amach. Agus is uime sin do chuireas mo lámh ar do cheann"
"Bhuel, lig do, a Fhearghuis", ar sí, "Is mór an ní a shúnn leasrach ban"

Fios thiar, ...

Ceann eile ó suíomh Dennis

Íarus fis,	Thiar, fios
túathus cath,	Thuaidh, cath
airthius bláth,	Thoir, bláth
teissius séis.	Theas, séis

2008-04-23. Leasaithe i ndiadh codladh na hoíche, agus séis (= ceol) a bheith faighte agam i bhfoclóir Dinneen agus GFGB araon.

Thoir trácht, agus Thiar ....
Moltaí ag aoinne do leagan don 21ú aois?