Ní tír í an Afraic...

 

Tá i bhfad níos mó daoine ón Afraic in Éirinn ar na saolta seo. Sa bhaile suanleasa ina bhfuil cónaí orm, agus tógáil as éadan ar bun, tá i bhfad níos mó daoine de dhath le feiceáil. Daoine de bhunadh na hAfraice ina measc. Ach mór roinn is ea an Afraic. Agus formhór na Stáit atá ann is iad na coilínigh a tharraing a dteorann, bunaithe ar an méid a bhíodar féin in ann gabháil agus coinneáil. Ansin bhrúigh siad teanga, creideamh agus córas riaracháin orthu. Ach is annamh náisiún amháin lonnaithe sna críocha sin, agus is iomaí náisiún scartha ag líne ar mhapa a tarraingíodh in oifig i Londain nó Páras. Nó Beirlín, cé gur sciob an Bhreatain na críocha sin tar éis an chéad ár Eorpach. Bhí lámha ag an mBeilg, an Ísiltír agus an Phortaingéil sa chúram freisin. Tá cúinne den Afraic fós ag na Spáinnigh. Agus gan amhras scaip na hArabaigh níos mó ná a gcreideamh le faobhar claíomh.

Dúirt mé cheana gur chreid mé go bhfuil gaeloideachas dlite do na fleiscín Éireannaigh.

Ach tá níos mó de dhíth. 

Caithfear an iolrachas a aithint. Go cúramach. Mar shampla, tá an iliomad náisiúin sa Nigéir - Igbo, Yoruba, Edo, Haussi, Fulani. A gcultúr, creideamh, teanga agus slí bheatha féin acu, ach idirmheascadh freisin so dóigh is go mbeadh oidhreacht ó cúpla náisiún ag duine. Náisiún a bhí in adharca a chéile ní hamháin roimh agus le linn an choilíniú ach le teacht neamhspleáchas freisin. Bhí cogadh cathartha uafásach sa Nigéir nuair a rinne na hIgbo iarracht a Stáit féin a bhunú de bharr cos ar bholg a bheith á imirt acu. Lean gorta agus ár.

Agus níl ansin ach sampla, sampla atá ar bharr m'ordóg agam toisc go raibh mé ag labhairt le fear Edo (an dream ónar ghoid na Breatnaigh cré-umhaí Beinin).

Agus níos luaithe an lá chéanna léigh sagart de bhunadh na Nigéire, sílim, Aifreann. Agus d'éist cainteoir Amáirise m'fhaoistin. Rinne mé iontas de fear ón Aetóip a bheith ina shagart Chaitliceach, os rud é go bhfuil a nEaglais ársa féin acu.

Creidim gur gá do na scoileanna an saibhreas cultúrtha seo a aithint agus a úsáid. Nuair atá an Ghorta á phlé, na gortaí a d’fhulaing sinsir na daltaí a chuir san áireamh, iad a spreagadh. Ach go faichilleach chun nach gcuirfí in adharca a chéile na daltaí. (Caitheadh an lipéad Naitsí le mo chlann, le teann rógaireachta is dócha, ach ghortaigh sé mar sin féin).

Bóthar dhá treo imeascadh, agus caithfear a cheart a thabhairt don dá chultúr. 

As lor liom ꝗ laḃrꝫ de sin

Wilhelm Meister

Johann Heinrich Wilhelm Tischbein:
Goethe i Campagna na Róimhe
(mionsonra), 1786/1787

Nath curtha i leith Goethe ar bhlag Sheáin Óig Uí Dhuinnín spreagadh.com a chuir ag tochailt mé. Is maith liom foinse agus comhthéacs (agus bunleagan) a leithéid a aimsiú. Fuair mé é i Wilhelm Meisters Wanderjahre ceann de phéire Bildungsroman a scríobh Goethe ina bhfuil Wilhelm Meister lárnach.

 

I Wilhelm Meisters Lehrjahre (Blianta daltachta Wilhelm Meister) cuirimid aithne ar Wilhelm Meister mar ógánach, mac ceannaí gustalach atá iomlán tógtha leis an ndrámaíocht. Tá sé lasta le grá do bhan-aisteoir óg - agus ise dó. Ach buaileann fiabhras intinne é nuair a chreideann sé go bhfuil sí mídhílis dó - leannán gustalach a bhí ann roimhe agus atá ag tacú léi. 

Tugann sé droim láimhe dá leannán gan labhairt léi fiú arís - agus droim láimhe leis an ndrámaíocht freisin, is cosúil. Neartaíonn a chara, mac comhalta gnó a athair é san diongbháilteacht seo. Nuair a thagann sé as a thinneas, gabhann sé ar chamchuairt gnó ar son a athair agus ar mhaithe le foghlaim. Ach tarlaíonn eachtraí dó, agus gabhann sé le compántas aisteoireachta arís. Bíonn sé ag cuimilt le mionuaisle, agus caidrimh agus leath-chaidrimh aige le mná éagsúla. Agus is dtreo deireadh an leabhair faigheann seisean - agus muidne - amach go raibh lámh nach beag ag dream diamhair - Cumann an Túir - ina chuid eachtraí. Ach aimsíonn sé an mac a rugadh mar thoradh ar a chaidreamh leis an mban-aisteoir - a fuair bás de dheasca luí seoil. Ag deireadh an úrscéil tá an chuma air go bhfuil sé ar tí bean de na mionuaisle a phósadh, agus go bhfuil roinnt pósadh eile chun eascairt as na heachtraí. Seachas roinnt diamhaireacht ag baint le Cumann an Túir, agus tragóid teaghlaigh fite fuaite tríd na heachtraí ag beirt ceoltóir fáin, tá na heachtraí measartha nádúrtha. (Bhí baint ag Goethe leis na Máisiún, agus - cé tearc m'eolas orthu - tuigtear dom gurb iadsan a spreag "Cumann an Túir" san scéal).

Rud eile ar fad is ea Wilhelm Meisters Wanderjahre (Blianta Fánaíochta Wilhelm Meister) a bhfuil an fotheideal Die Entsagenden (Na Séantóirí) air. Ag tús an leabhair, agus ag tabhairt struchtúr don iomlán, feicimid Wilhelm agus a mhac ag fánaíocht sna sléibhte, faoi gheasa ag Cumann an Túir gan stad ná cónaí a dhéanamh thar trí lá in aon áit. Tá daoine eile ó na Lehrjahre faoi na geasa céanna, agus fitear cliar mór fir agus mná isteach sna heachtraí - agus nod ann go bhfuil beartas mór eisimirce faoi scáth Cumann an Túir á eagrú.

 

Ach fite fuaite leis an iomlán tá scéalta grá, finscéalta, tráchtais ar ceirdeanna éagsúla, stair,  eolaíocht, agus fealsúnacht oideachais. Fiú na heachtraí a bhaineann do Meister agus a mhac, tá cuid acu osréalach

Agus - le teacht ar ais ag an túsphointe - tá dhá chnuasach ráite san saothar. Betrachtungen im Sinne der Wanderer - Tuairimí a thagann le meon na bhFánaithe agus Aus Makariens Archiv (as cartlann Makarie - pearsa diamhair san úrscéal, ban saoi atá, is cosúil nasctha leis an gcóras gréine ar dhóigh diamhair éigin)

Verschiedene Sprüche der Alten, die man öfters zu wiederholen pflegt, hatten eine ganz andere Bedeutung, als man ihnen in späteren Zeiten geben möchte.

Aus Makariens Archiv
Wilhelm Meisters Wanderjahre
Goethe


Bhí brí iomlán éagsúil, ná an bhrí a tugtar níos déanaí leo, leis an iliomad rá de chuid na sinsir, a ndéantar athrá minic orthu.

Is cosúil gur chuir Goethe go leor de féin isteach sna leabhair seo. Ar ndóigh, le hais a bheith ina fhile ba pholaiteoir - Fürstendiener - giolla flaithe - é. Amhrasach dá réir faoi réabhlóid na Fraince! Mac ceannaí gustalach, a dúirt nuair a rinneadh uasal de nach athraigh sé a mheon - gur shíl paitríocha Frankfurt, dár díobh é, go raibh siad uasal cheana. Agus ileolaí, a bhí amhrasach faoi scoilteadh na eolaíochta ina mhion-ábhair. Bhí sé, is cosúil, tógtha le mná óna óige, ach é drogallach caidreamh buan a bheith aige - cúis scannail agus teitheadh uair nó dhó. Maítear áfach nach raibh caidreamh collaí aige go dtí go ndeachaigh sé, agus é meánaosta chun na Róimhe ag éalú ó ró-obair dá Phrionsa. Ina dhiaidh sin bhí sé in aontíos le leannán ón íseal mheánaicme nár phós sé ar feadh i bhfad. Bhí lé aige tráth leis na Protastúnaigh cráifeacha - Pietisten - cé nár ghéill sé go hiomlán de theagasc ar bith.

Feictear dom go bhfuil na gnéithe sin ar fad, agus an machnamh orthu, sna Bildungsromane seo (i. úrscéalta teacht in inmhe agus chun tuisceana).

Ní dócha go mbeinn tar éis dul i ngleic leo murach an tóraíocht natha a spreag alt Seán Óg!

Seo é ina iomláine:

Sage mir, mit wem du umgehst, so sage ich dir wer du bist! Weiß ich, womit du dich beschäftigst, so weiß ich, was aus dir werden kann.

 Wilhelm Meisters Wanderjahre II, Betrachtungen im Sinne der Wanderer

Goethe

Inis dom cé hiad do chomhluadar, agus inseoidh mé duit cé tú féin! Más eol dom cad leis a mbíonn tú gafa, is eol dom cén críoch is féidir leat baint amach.

Táim buíoch as an eachtra - agus is iomaí nath atá cnuasaithe agam as an leabhar! Agus tá sé spéisiúil meon ileolaí ar thairseach na nua-aoise a fheiceáil léirithe chomh grinn, leathan.

Córas na bpointí – delenda est!

Tá go leor cainte ar Raidió na Gaeltachta faoi láthair faoin sonraíocht nua Gaeilge don gcainteoir dúchais agus líofa. Go leor ag dearbhú gur gá “luach saothair” do na daltaí a thugann faoi chúrsa “níos dúshlánaí” atá ceaptha barr feabhais agus forbairt a dhéanamh ar a gcumas ina dteanga dúchais. Ba cheart gur leor de luach saothar ann féin dul i ngleic le cúrsa dúshlánach – mar a bhaineann duine luach saothair as sliabh a dhreapadh nó cluiche crua spreagúil, beag beann ar bhua nó cailleadh. Cuir le saibhreas urlabhra agus tuisceana.

Agus ba leor, murach córas mallaithe na bpointí. Corás atá ina chóras ciondála ar chúrsaí ollscoile nach bhfuil an soláthar ag teacht leis an éileamh orthu (agus cuid den éileamh bunaithe ar mhíthuiscint).
Baineann láidreachtaí áirithe leis an ardteist. Is go hanaithnid a suitear é – mar sin, tá buntáiste an aithne a bheith ar cheartaitheoir nó ar dhalta  coiscthe. Agus suíonn cách an scrúdú céanna. Ar ndóigh, ní réitíonn sin an éagothroime oideachais atá fréamhaithe go maith roimh na naíonán bheaga; ach is céim i dtreo Cothrom na Féinne atá ann.

Ach corás na bpointí: chuala duine ag rá go mbíonn daltaí (agus a dtuismitheoirí) ag smaoineamh “go straitéiseach” maidir le cá háit a gcuirfidh siad a gcuid fuinnimh. Bíonn tóir ar an “onóir éasca”.

Ní go straitéiseach atá siad ag gníomhú ach go teaicticiúil. 

Buaitear cath córas na bpointí – cailltear an t-oideachas. 

Foghlaimítear conas an scrúdú a shárú, na cleasanna atá de dhíth. Ní fhoghlaimítear an ábhar. Foghlaimítear freagraí – ní tagtar ar thuiscint. Go minic, bíonn ar na hollscoileanna an dochar a leigheas; agus go minic cliseann ar dhaltaí san ollscoil ceal tuisceana agus scileanna.

I mo chás féin, (fadó) fuaireas 26 phointe ag tráth arbh é 32 pointe an líon ba airde. Cúig phointe ar A, agus 7 ar A sa Mhatamatic ardleibhéal (fuaireas B ansiúd). Fuaireas C sa chuntasaíocht – ábhar ar éirigh mé as na ranganna ann leathbhealach tríd an cúigiú bliain; ach bhí an scrúdú meicniúil sothuartha agus marcanna dá réir le gnóthú. (Ní raibh siad de dhíth orm, bhí an ardteist déanta i n-ocht ábhar agam, agus is ar bhonn an sé is fearr a ríomhadh na pointí. Bhí an scrúdú máithreánach – scrúdú de chuid Ollscoil na hÉireann déanta freisin agam, ar eagla na heagla).
 

Marcanna arda. Marcanna a ghnóthaigh mé gan mórán dua mar go raibh luí agam leis na hábhair agus mé measartha maith ag cloí leis an obair bhaile a tugadh.
 

Ní bhfuair mé marcanna mar sin ar an Ollscoil, ná baol air. Ní raibh foghlamtha conas foghlaim agam. Ní raibh féinsmacht forbartha ionam.  Rinne mé maith go leor sna saotharlanna – ach go tubaisteach sna scrúdaithe. I gcás amháin, scrúdú na dara bliana, chaith mé na maidí le sruth uilig roimh an dá scrúdú deiridh, ag ceapadh go raibh teipthe agam ar aon nós. Bhí orm filleadh luath ón nGearmáin le scrúduithe a shuí arís – an dá scrúdú deiridh sin. Fuair mé marcanna arda san athiarracht ....
 

Is in san saol oibre a d’fhorbair mé na scileanna foghlama atá de dhíth ar chách, agus na scileanna boga – obair le comhghleacaithe, cumarsáid, agus an iliomad scil eile. Tharlódh  go mbeadh cuid de sin foghlamtha san ollscoil agam dá mbeinn níos críonna; nó fiú ar scoil, murach go raibh mé i scoil beag ina raibh mé i m’éan corr.
 

Tá an soláthar ollscoile faoin éileamh. Ní léir dom – agus na hollscoileanna ag olagóin cheana féin nach bhfuil a sáith maoinithe acu, agus an ceart acu ainneoin an “táille cláraithe” atá anois beagnach ar an leibhéal céanna is a bhí na táillí foghlamtha sna 80í is mise ar an ollscoil. Agus tá srian nádúrtha spáis agus acmhainní ar aon nós i gcás ábhair ina bhfuil saotharlann de dhíth.

Mar sin, tá gá le corás éigin a thugann an deis don té is fearr atá ar a chumas é thapú. Ní corás na pointí é sin. Ach ní dóigh liom go mbeadh córas agallaimh pioc níos fearr. Bheadh baol an comrádaíocht aicme ann i dtólamh (níos mó ná mar atá cheana).
 

Ba chéim sa treo ceart na pointí ar bhronnadh ar bhonn peircintíle seachas marcanna gnóthaithe. Sé sin, gheobhadh an 10 % de dhaltaí a ghnóthaigh an marc is airde i ngach scrúdú faoi seach an líon is mó pointí don ábhar sin, agus mar sin síos. Chuirfeadh sé sin deireadh le caint ar “onóir éasca” agus luach saothar dóibh siúd a thugann faoi ábhar dúshlánach toisc spéis a bheith acu ann, nó luí acu leis.
 

Mar sin féin, is gá a bheith cúramach nach mbeimis arís san áit a bhfuil daoine ag foghlaim conas pointí a bhaint amach seachas ag forbairt scileanna agus tuisceana.
 

Ceterum autem censeo Corás na bpointí esse delendam

Dúdhúchas

Ní cuimhin liom anois cad a spreag mé fios a chur ar an leabhar seo ón leabharlann. Táim ag léamh roinnt saothair le húdair ón Aifric nó de bhunadh na hAfraice le déanaí, agus measaim go raibh baint aige sin leis.

Leabhar thar a bheith suimiúil. Mar misinéir a chuaigh Pádraig Ó Máille agus é ina shagart óg chun na hAfraice. Ach seachas mar sagart paróiste is mar mhúinteoir agus ina dhiaidh sin mar phríomhoide a bhunaigh meánscoil a cuireadh ag obair é.

Bhí a mhianach Éireannach agus Gaelach mar thaca aige feictear dom agus cé go raibh an chóras oideachais fós i Marbhfháisc murdar machine na himpireachta gallda is léir go ndearna sé a dhícheall mórtas cine a mhúscailt chomh maith le oideachas a thabhairt. 

Tá eolas spéisiúil ann ar mhúineadh an Bhéarla mar dara theanga go háirithe.

Ach is a urraim do Ealaín agus éigse na háite is mó a chuaigh i bhfeidhm orm. 

Bhí sé i gceist aige fiú iarracht a dhéanamh ar aithris a dhéanamh ar bhailiúchán na scoil. 

Choimisiúnaigh sé ealaín agus bhí sé i dteagmháil le scríbhneoirí agus drámadóirí, dá spreagadh chomh maith leis an spreagadh a thug sé do scoláirí faoina chúram. 

Ar an ndrochuair chuir cogadh Bhiafra deireadh lena shaothar ann (díbríodh an ord ina dhiaidh) agus cailleadh go leor den méid a bhí cnuasaithe aige sa chogadh. 

Caibidil spéisiúil i stair na hÉireann na misean dáiríre agus tá mé sách aineolach faoi. 

B'fhiú go mór an leabhar seo a léamh. 

Der Krieg und Ich

Tá seachtó bliain ann ó ionradh fealltach na Gearmáine (agus APSS) ar an bPolainn a chuir tús leis an dara ár Eorpach agus an uileloscadh ar Ghiúdaigh a tharla faoina scáth.

Mar chuid den chuimhneacháin cpraoladh sraith ocht scannáin leathuaire thar an dá deireadh seachtaine ar KiKa, teilifís na leanaí sa Ghearmáin.

Bhí leanbh a mhair tríd an cogadh i ngach ceann acu - agus insíodh an scéal trína dhearcadh siúd.

An buachaill óg ar theastaigh uaidh bheith in Ógra Hitler fearacht gach duine ach atá ceanúil ar a chomharsa Giúdach. Mac iascaire san Iorua gafa atá ag iarraidh a iasc a choimeád chun a chlann a bheathú. Iníon ministéara Protastúnach sa Fhrainc Vichy, ag cabhrú le Giúdaigh teitheadh mar gurb é sin an rud ceart dar lena hathair - a ghabhtar. Déagóir fiáin san Albain nach bhfuil uaidh ach go bhfillfidh a athar - go dtí go dtiteann buamaí ar an gCluaidh. Mac óg Giúdach a éalaíonn ón ngeiteo díreach roimh an bailiú don ár is a fhaigheann dídean ó chomharsa. Cailín óg a theith as uafás Stalingrad. Ceoltóir óg Seiceach a thagann slán ar éigin as Auschwitz de bharr gean kapo. Buachaill óg, múnlaithe ag fás aníos le linn na Naitsíoch, a seoltar chun an fronta in éineacht le leanaí eile chun na Meiriceánach a stop agus an cogadh caillte.

Idir na scannáin ráitis ó leanaí eile an chogaidh.

Níor léiríodh, ar ndóigh, uafás iomlán an chogaidh. Ach measaim gur tugadh teachtaireacht láidir ar mithid é chlos faoi gan cluas bodhar a thabhairt don éagóir, seasamh i gcoinne tromaíocht agus gríosadh fuatha.

I ré a bhfuil náisiúnachas santach ciníoch ag borradh, tá gá le fianaise soiléir dá leithéid.

Chomh lán floisc le hábhair píobaire

Nuair atá do chlann ar an ollscoil is beag is féidir leat a dhéanamh le tacú leo (lasmuigh de chúrsaí airgid...).

Go háirithe má tá siad ag tabhairt faoi ábhar nach bhfuil scil agat féin inti.

Bhí gníomh deiridh sa chúrsaí céime roimh Fhinn inné. Cur i láthair ar a chumas ceoil. Scrúdú. Ní minic deis agat tacú le do mhac i scrúdú cinniúnach.

Ach ceolchoirm a bhí ann freisin agus mar sin bhí mo nuachar, m'iníon agus mé féin i Halla John Mc Cann i Rae Chatham inné i bhfochair an bpainéal scrúdaitheoir. Bhí cairde agus comhghleacaithe le Fionn ann freisin, agus daichead nóiméad aige le dul i bhfeidhm orainn.

Idir seinm agus cur i láthair. Tá ginealach an ceoil tábhachtach i measc aos ceoil traidisiúnta. "Fuair mé an bport seo ó sheinm ó leithéidí seo nó ó chnuasach a leithéidí siúd". Níos fearr fós má tá scéilín barrúil ag dul leis.

Tá aistir fhada curtha de ag Fionn ó spreag seinm Con Durham, beannacht Dé lena anam, é leis an deannach a bhaint de foireann cleachtadh píb a bhí ag a mháthair. Bhí deis aige roinnt a fhoghlaim ó Con sular sciob ailse eisean uainn.

Is mó máistir a d'fhoghlaim sé uaidh ó shin. Agus inné bhí dalta leis féin ag éisteacht...

Bhí tionlacan éagsúla aige le míreanna éagsúla agus na píob uilleann nó an fheadóg mhór á sheinm aige. Bodhrán (Jack Ó hAonghusa, a chomhbhádóir i Préachán). Mandola (Joey Doyle). Cláirseach (Rachel Ní Dhufaigh, chomhbhádóir eile). Batiste ón Fhrainc lena mhusette.

Bhí díséad na bpíb iontach maith. Chonaic ná méara ag saothrú ach ní raibh mo chluasa in ann idirdhealú idir ceol na bpíb uilleann agus an musette.

Ceol éadrom ard.

Codarsnacht ab ea an amhrán gan tionlacan a d'fhoghlaim sé ó Antaine Ó Faracháin, i. Leagan Chonnachta den mBonnán Buí. Véarsaí aige thar mar a chloistear go hiondúil.

Chuir sé na píob ag caint dúinn ansin. Scéal Cath Chéim an Ois ó 1649 agus Alastair Mac Giolla Choda (measaim!).
Máirseáil ann. Trumpa an fhogha. Caismirt na gClaíomh. Páirc an áir á chuardach. Bás gan choinne. Caoineadh na mBan - a mháthair Ultach, a bhuime Laighneach, a nuachar Mhuimhneach.

Bhí an seomra chomh meirbh go raibh na píob ag fulaingt agus giolcaigh as cruth.

Ach d'éirigh leis teacht go ceann scríbe le dhá fhonn Duibhneach, áit a bhfuair sé go leor ceoil thar na blianta. Port de chuid Cormac Bhegley agus Camino a athair Bhreandáin.

Tá súil agam go ndeachaigh sé i bhfeidhm ar na scrúdaitheoirí!

Ríomhaireacht agus an Ardteist

Tá caint arís ar ríomhaireacht mar ábhar ardteiste, agus códáil mar ábhar bunscoile.

Aithním an phráinn a bhaineann le breis innealtóirí is teicneolaithe oilte. Go deimhin, tá mé ar mo bhealach ag oíche gairmeacha i meánscoil agus súil agam spéis sa ghairm a mhúscailt.

Ach tá an amhras orm faoi na hiarrachtaí seo.

Bhain mise céim amach san innealtóireacht i 1990. Lasmuigh de cúpla ollscoil, ní raibh aon idirlíon an uair úd. Rinne mé mo thogra céime i FORTRAN ar Vax. Ní fhaca mé ceachtar ó shin. Táim ag plé le bogearraí neadaithe ó shin, cuid mhaith den am i réimsí atá thar a bheith mall, ar bhonn slándála, glacadh le teicneolaíocht nua - iarnród agus spás. Ainneoin sin bhí plé agam le dosaen cineál ríomhaire ar a mbeadh an bogearra ag rith, agus b'fhéidir dosaen teanga ríomhaireachta - gan trácht ar na canúintí ar leith a bhaineann le ríomhaire ar leith. Bhí mé ag obair le scata mór uirlisí ar ríomhairí éagsúla - leaganacha éagsúla UNIX, Linux agus Windows. (Tá táirgí Apple seachanta agam go dtí seo). Le teacht an idirlíon agus borradh faoi bogearraí na bhfoinsí oscailte tá saibhreas leabharlanna cód agus uirlisí cumhachtacha ar fáil.

Tá dhá rud a bhaineann le togra ríomhaireachta - an rud ceart a dhéanamh, agus é dhéanamh i gceart. Is deacra go mór an chéad rud.

Tá eolas, uirlisí agus treoirlínte ar fáil chun cabhrú dearbhú go bhfuil an ríomhchlárú déanta i gceart agus ar dhóigh a chuideoidh é chothabháil nuair a chaithfear athraithe a dhéanamh. (Agus is 'nuair' seachas 'má' atá i gceist)

Tá sé i bhfad níos deacra an fhadhb atá le réiteach a thuiscint.

Measaim go bhfuil sé ró luath ar an meánscoil bheith ag plé le hoiliúint, le teicnicí ná teicneolaíocht. Cinnte tá sé ró luath bheith ag plé leo sa mbunscoil.

Cinnte is féidir feidhm a bhaint as ríomhaireacht san oideachas. Fiú códáil go pointe, ach é bheith dírithe ar coincheapa a mhúineadh seachas módh nó teanga. Beidh caonach liath orthu sin sula sroicheann na daltaí an saol gairmiúil.

Dúirt Dijkstra go raibh dhá acmhainn riachtanach don ríomhchláraitheoir. Cumas matamaitice, agus máistreacht ar a theanga dhúchais.

Is mó i bhfad focail i cáipéisí atá scríofa agam go gairmiúil ná cód.

Agus is tábhachtaí cumas taighde agus fiosracht agus samhlaíocht ná scileanna códála.

Tá an rud ar a dtugtar na 3 R as béarla riachtanach - léamh, scríobh agus áireamh. Sin fotha gach rud eile. Is gá cleachtadh san réasúnú freisin.

Tá an matamaitic i ndrochchaoi inár scoileanna ceal oidí oilte spreagtha, agus feictear dom go bhfuil Togra Mata tar éis praiseach ceart a dhéanamh de.

Tá an amhras orm faoi ábhar a chuir leis gan trealamh, gan oiliúint, gan oidí. Tá ganntanas innealtóirí san tír cinnte - ach cad as a thiocfadh na hoidí?

Díríodh na scoileanna ar na bun rudaí a bheith ceart, as cumas taighde is foghlama a bheith ag na daltaí. Bíodh siad fiosrach agus samhlaíoch, in ann cumarsáid éifeachtach a dhéanamh.

Foghlaimeoidh siad na teicnicí ansin!

Ní haon dochar ach oiread cuspaí spreagthacha a chuir rompu - ós comhair mná óga ach go háirithe.

Ach ná bímis ag súil le slata draíochta ná aicearraí san oideachas!

Agus sin mo racht go nuige seo.

Ceist gheilleagar ceist na Gaeltachta

Bhí seastán leabhair ag Coiscéim ag Fóram Díospóireachta Teacht Aniar agus is ann, ar spreagadh ó Rónán Mac Murchaidh a fuair mé an paimfléid seo. 

Tá go leor cainte (agus cáinte) faoin Nuashonrú ar an Staidéar Teangeolaíochta agus beartais leagtha amach ag na húdair le dul i ngleic leis na fadhbanna a fheictear dóibh.
Tá Beartas leagtha amach san paimfléid seo ar mithid smaoineamh air. Dúirt Pádraic Ó Conaire tráth nach bhfeadfadh teanga ar bith a bheith beo gan dream éigin a bheith ann nach labhraínn ach í. Sílim go bhfuil dealramh leis sin. Ciallaíonn sin áfach go gcaithfidh duine a bheith in ann slí beatha a bhaint amach gan ach Gaeilge a labhairt. Rud arbh fhéidir le hiascairí agus feirmeoirí an chéid seo chaite; ach is ó lámh go béal a mhair siad, rud gur fíor bheagán a bheadh sásta leis inniu. Na feirmeoirí agus iascairí féin táid gafa in eangach an mhaorlathais Béarla anois pé scéal é. Ní inniu na inné a thosaigh iarrachtaí fostaíocht a chuir ar fáil ag brú an Bhéarla ar muintir na Gaeltachta; dáiríre is ag leanacht réamhshampla Bord na gCeantar Cúng a bhí Údarás na Gaeltachta go dtí le fíor deireanas (Glaoaonaid, ambaist!). Tuigim (agus tagaim le) cuid mhór dá bhfuil á rá ag Ciarán Dunbar san alt seo:

Creidim i dtábhacht na Gaeltachta, ní mar thobar na Gaeilge amháin ach mar fhoinse cearta agus dlísteanachta mar gan Ghaeltacht ní dóigh liom go mbeadh tacaíocht stáit ar bith ann don Ghaeilge.

Chun go mbeidh an Ghaeltacht buan, caithfidh sciar maith daoine bheith in ann a slí bheatha a thabhairt i dtír gach ach í á labhairt acu. Cé gur maith ann iad TG4 agus RTÉ RnaG agus araile, ní leor fostaíocht in earnáil atá ag fónamh do phobal atá ag crapadh. Tá - agus beidh - na ceantair Gaeltachta iargúlta. Is fíor go bhfuil bóithre ag feabhsú (agus ag breith an Bhéarla leo) agus b'fhiú go mór díriú ar an bonneagar teileachumarsáide a fheabhsú freisin. Is gá bheith ag táirgeadh earra ar ardluach agus ar íseal chostas onnmhairithe. Tá samplaí maith tugtha i leabhair Finbarr Bradley - seodra Brian de Staic abair nó Cniotáil Inis Meáin.

Aithníonn an paimfléid seo gur an geilleagar eithne na ceiste. Téis an paimfléid gur gá Ollscoil iomlán ag feidhmiú trí Ghaeilge chun go gcuirfeadh Gaeil agus muintir na Gaeltachta an oiliúint chaoi orthu féin ina dteanga féin chun dul i ngleic leis an bhfadhb geilleagrach.

Rinneadh comparáid ar ball inniu idir an Danmhairg a bhfuil achar agus daonra mórán mar an gcéanna na Éireann aici; ach sochaí níos fearr. Mo fhreagra ar sin ná go bhfuil a dteanga féin fós ag na Danair. Mar atá ag na hÍoslannaigh. Tharraing Dennis m'aird ar an alt seo faoin chaoi go bhfuil coistí pobail san Íoslainn ag dul i ngleic le téarmaíocht nua tríd tarraing as a gcuid ságaí. Tá eolas mhaith agam féin ar Rúraíocht agus Fiannaíocht - ach is as Béarla nó Gearmáinis a chuir mé aithne ar Mac Coinglinne, Clann Tuireann nó Macha Mongrua.

Is in onóir an Athair Ó hIceadha a scríobhadh an aiste. Fear a bhí lárnach i feachtas rathúil Conradh na Gaeilge go mbeadh an Ghaeilge riachtanach san Ollscoil Nua Náisiúnta a bhí le bunú. Téis an leabhair - agus tagaim leis - gur bua Piorrach a bhí ann ainneoin fiúntas na ndaoine a bhí bainteach leis. Mar ainneoin stádas reachtúil Ollscoil na Gaillimhe tá an Béarla in uachtar i ngach ceann de na Coláistí Ollscoile agus níl sa riachtanas an máithreánach a ghnóthú as Gaeilge ach siombalachas an cúpla focal.

Tá gan amhras Acadamh na hOllscolaíochta  agus Fiontar ann agus is forais fónta iad. Ach is mionchuid de eagraíochtaí ina bhfuil an Béarla in uachtar iontu iad. Tá na Coláistí Ullmhúcháin imithe le fada; agus níl aon foras ag oiliúint ábhar oidí len iad a réiteach don earnáil Gaeltachta agus Gaelscolaíochta.  Tá aos óg na Gaeilge fós faoi chuing an Murder Machine.

Tá obair le déanamh! Fotha ollscoile lucht léinn is plé. Cuirimis bunchloch.

Teip níos fearr

Is breá liom an Dánlann Eolaíochta.

Is iontach an lón machnaimh a chuireann siad ar fáil, agus ní taise don taispeántas reatha - Teip níos fearr - teideal a thagann ó gearrscéal de chuid Beckett, Worstward Ho:

All of old. Nothing else ever. Ever tried. Ever failed. No matter. Try again. Fail again. Fail better.

Marana ar an dteip, nó ar an rud a tugtar teip air atá ann, i ngach gné. Ach, mar a deir mana amháin atá ar an mballa acu:

Níl a leithéid de rud ann agus turgnamh ar theip air. Níl ann ach turgnaimh a raibh toradh gan choinne orthu.

Léiríonn samplaí áirithe de teipeanna san taispeántas "teip" ar tháinig bua as, mar shampla an dath  sintéiseach liathchorcra a d'eascair as sraith turgnamh chun rud eile ar fad a chuir ar fáil.

Taispeántas a chuaigh i bhfeidhm go mór orm féin ná an goradán a dearadh le páirteanna saora agus éifeachtacha don domhan i mbéal forbartha - ach nach nglacadh aos leighis leis mar nár fhéach sé i gceart. Meabhrú nach leor go n-oibreodh aireagán, caithfear glacadh a bheith leis ag na húsáideoirí!

Tugadh cuireadh do Jane Ní Dhulchaointí, tionscnóir sugru bheith ina coimeádaí don taispeántas, mar go bhfuil a aireagán sise bunaithe ar an bhfíric go dteipeann ar rudaí, ach nach sin deireadh an scéil.

Agus, mar shampla - an teip é nuair a leánn fiús? Cinnte, gan fabht áit éigin, ní theipfeadh ar an ngléas cosanta sin - ach is an teip a fheidhm, d'fhonn teip níos measa a sheachaint!

Ag deireadh an lae, níl aon duine nach dteipeann air ach an duine nach ndéanann aon iarracht!

Nó mar a deir leabhar na seanfhocal:

Óir titeann an fíréan faoi seacht, ach éiríonn arís;  (Sea 24:16)

Éirí arís, sin an eochair! Éiríonn go maith leis an taispeántais seo, agus go ghíceanna na litríochta ní hamháin go bhfuil lámhscríbhinn Beckett ann, móide a leasaithe  ach tá Fedora Bhrain Ó Nualláin ann, i gcomóradh ar a leabhar An Treas Phéas, a raibh gach cuma air gur teip a bhí ann, sa dóigh is gur lig Myles air go raibh sé caillte - ach atá anois ina bhunchloch i gcanóin a shaothar!

Má bhíonn deis agaibh, buail isteach! (Tá caifé deas ann freisin!)

Forbairt gan Béarla?

I dtrácht ar an mhír deireanach agam dúirt Lawrence

D'fhéadfá a rá go bhfuil an Ghaeltacht tearc-fhorbartha, ar nós thuath na hÉireann ar fad. Ach le 30 bliain anuas, is í an fhorbairt a mheall an Béarla isteach arís agus arís eile; cuir i gcás na Forbacha. An crua-cheist: cén chaoi leis an nGaeltacht a fhorbairt gan comaitéirí ar bheagán Gaeilge a tharraingt isteach?

Is fíor dó ar ndóigh, agus uaireanta chuidigh Údarás na Gaeltachta leis an mealladh sin. Anois agus cúraimí pleanála teanga ar an Údarás freisin tá dóchas éigin ann go gcuirfear cúinsí teanga san áireamh i bhforbairt tionsclaíoch.  

Níl aon amhras orm ach go meallfaidh bóithre níos fearr breis Béarlóirí isteach sa Ghaeltacht, agus níl réiteach an Chadhnaigh - iad a chrochadh ar an sceach is giorra inmholta. Níl aon amhras orm go leanfaidh breis Béarla an banda leathan freisin, le leithéid na meáin sóisialta agus ach go háirithe an t-ábhar ar fad a bheidh ar fáil tríd seirbhísí fearacht  Netflix.

Ní mór a aithint go bhfuil an lámh in uachtar ag an Béarla san tionsclaíocht agus san teicneolaíocht faisnéise ach go háirithe.

Ní sin iomlán an scéil áfach. Féach gurbh as an mionlach a labhraíonn Sualainnis sa bhFionlainn Linus Thorvalds, ceannródaí Linux. Ísiltíreach - Guido van Rossum a d'fhorbair Python. Seapánach Yukihiro “Matz” Matsumoto, a d'fhorbair Ruby. 

Ní bac teanga eile ar mháistreacht ar an mBéarla. An dúshlán ná an Ghaeilge a fhorbairt ag cainteoirí dúchais sa Ghaeltacht agus lasmuigh, i mo leithéidí de chainteoirí athdhúchais, agus i measc cainteoirí líofa eile freisin.

Tá ról ag an gcóras oideachas ansin - is gá aithint go bhfuil cúrsaí art leith sa Ghaeilge de dhíth don gcainteoir dúchas agus líofa le hais an ghlan foghlaimeoir. Cúrsaí a ligfidh do Ghaeilgeoirí óga iad féin a thumadh san gcuid is fearr den litríocht agus a thabharfaidh dúshláin dóibh.

Is gá freisin dlús a chuir le hobair COGG chun go mbeidh na háiseanna teagasc cuí ar fáil as Gaeilge dóibh siúd atá ag fáil a gcuid meánscolaíochta inti - agus go mbeidh na háiseanna céanna ar ardchaighdeán seachas ina leaganacha bacacha den bunleabhar Béarla. (Bíonn na leabhair Béarla in úsáid go coitianta sna scoileanna ó mo thaithí féin)

Tá deiseanna eile ann áfach mar a léiríonn an sár cnuasach áiseanna atá á chnuasach ag Ciarán ⁊ a chomhghleacaithe ar an suíomh Nascanna.

Tá na dána digiteacha ag cuir leis na foinsí chun tochailt sa Ghaeilge freisin - mar shampla na suímh Logainm agus Dúchas. Tá ábhar do scoláirí Gaeilge ar fáil níos fusa anois a bhuí le leithéidí Celt nó Corpas an Acadamh Ríoga.

Mar sin, ainneoin go leanfaidh rabharta an Béarla, agus do dtreiseoidh an forbairt ar an rabharta tá dóchas agamsa go bhfuil deiseanna ann do curach na Gaeilge (agus naomhóg na Gaelainne) barr a bhaint as an rabharta eolais!

An Ríomhlóid abú!

Oideachas, oiliúint agus táblaí léig

D'fhoilsigh an Irish Times táblaí léig le déanaí maidir le cén sciar de na daltaí as gach meánscoil a chuaigh ar aghaidh go dtí Ollscoil san dlínse seo. Bhí an ghnáth bladar ann ina dhiaidh, agus clamhsán freisin faoi gurbh iad clann dochtúirí agus lianna a fhreastalaíonn ar scoileanna le táillí a bhaineann amach na háiteanna sna hábhair sin sna hollscoileanna. Agus an éamh arís gurbh iad na Gaelscoileanna is airde i measc na scoileanna gan táillí, amhail is gurbh cinseal iad lucht na Gaeilge.

Anois, is fíor go mbeadh daoine ann a shíleann iad féin gan a bheith sách acadúil le freastal ar Ghaelscoil. Go deimhin, fiú leanaí teaghlaigh Gaelacha le riachtanas ar leith foghlama, is minic lucht leigheas ag moladh dá dteaghlaigh - beag beann ar thaighde ná fianaise - gur fearr éirí as an nGaeilge leo. Tá cás le déanamh go mba cheart do Ghaelscoileanna iarracht ar leith a dhéanamh a leithéidí agus leanaí nach de bhunadh na hÉirinn a mhealladh. Ní dóigh liom go ndéanfaidh sé difear dá laghad do na torthaí. Tá leaid de bhunadh na hAfraice in aon rang le mac liom, agus is Síneach í máthair an cara is fearr atá ag m'iníon ina scoil siúd. Is minic, leoga, go ndéanann leanaí mar iad dul chun cinn níos fearr sna Gaelscoileanna de bhrí go bhfuil tuiscint ann ar an ilteangachas.

Agus go deimhin, sheol Pobalscoil Corca Dhuibhne - áit ina raibh sé ina chogadh dhearg traidhfil blianta ó shin faoine dteanga teagasc - an rang ar fad ag an Ollscoil i mbliana. As ceantar tuaithe, agus sciar d'abhantrach na scoile ina bhfuil an Ghaeilge imithe as béal na ndaoine.

Ní chuige sin atáim dáiríre, ach racht ginearálta faoin oideachas. Ní innill iad na scoileanna chun fodar a chuir ar fáil don gheilleagar. Ról an oideachas ná cabhrú le gach dalta barr a chumais féin a bhaint amach. Ní gá gurbh oideachas ollscoile an bhuaic sin, ná gur chun leas an dalta é ach oiread.

Níl aon cheist ach go bhfuil éagothroime uafásach san tír seo, i gcúrsaí oideachas chomh maith le gach chúrsa eile. Ach is roimh an mbunscoil a thosaíonn an éagothroime céanna! Agus ní hionann comhionannas deiseanna agus comhionannas torthaí.

Dá mba mise an Aire Oideachais, bheinn ag díriú ar na buntáistí a fhaigheann leanaí an mheánaicme, ar mhór acu oideachas, a chuir ar fáil dóibh siúd nach bhfuil an traidisiún léann sin acu. Sin le rá, go mba cheart fail éasca a bheith ar réamhscolaíocht ag gach leanbh, ach mórchuid na hacmhainní a bheith dírithe orthu siúd nach bhfuil oideachas maith faighte ag a dtuismitheoirí. Agus bricfeasta agus lón a bheith san áireamh!

Fós féin, ní bheidh an suim ná an cumas ag gach duine bheith ina lia ná ina dhlíodóir. (Agus faraor tá gach cuma ar an scéal go leanfaidh an gorta innealtóirí!)

Ná ní dóigh liom gur lú uaisleacht ná fiúntas don pobal ceardaí maith. Agus sin bearna ollmhór sa chóras abhus, le hais, mar shampla, an Ghearmáin, áit a bhfuil córas eagraithe printíseachta ann, ní hamháin do leithéidí na siúinéirí agus pluiméirí - ach do mórán chuile ghairm,  fiú do na giollaí sna siopaí. Bíonn deis ag déagóirí a gceard a fhoghlaim i gceart, agus iad ag obair roinnt laethanta sa tseachtain agus ansin ar ghairmscoil na laethanta eile. Rud a fhágann go mbíonn oideachas sách iomlán orthu le haghaidh an cheird agus le haghaidh an saol. Go hiondúil freisin bíonn conair chinnte chun dul ar aghaidh go hoideachas ollscoile más é sin an mian atá acu ach an printíseacht a bheith comhlíonta.

Ach níl maitheas ar bith i mioscais a chothú le táblaí léig agus bladar faoi na scileanna atá "de dhíth ar an ngeilleagar". Cabhraítear le gach dalta a bhuaic féin a bhaint amach, buaic a chumais agus a spéise, agus is fearrde muid ar fad!

Agus sin mo racht go n-uige seo.

Imbolc 2013: An féidir bheith ró bhocht don oideachas?

I measc na cainteoirí spreagúla ag Imbolc bhí Claire Ní Chanainn. Labhair sí faoina taithí ag obair go deonach le scoil de chuid na Bráithre Críostaí i dtuaisceart na hInde i measc. Na pobail treibheacha a tugtar go hiondúil ar na pobail seo nach ionann a nósanna  agus a dteanga agus nósanna agus teanga an móraimh.

Lipéid a bhfuil col ag Claire leis; agus aontaím léi. 

Tá na pobail seo a chónaíonn sna sléibhte beo bocht agus deacracht dá réir acu cloí leis an oideachas go ceann cúrsa. Bíonn orthu iarracht a dhéanamh airgead éigin a shaothrú ag aois an-óg. Dá bharr ní bhíonn teastas ná fianaise acu don méid atá bainte amach acu ar scoil.

D'iarr na bráithre cabhair ar Claire chun teastas de chineál éigin a chuir ar fáil do na daltaí chun go mbeadh rud éigin acu le léiriú d'fhostóirí nó do forais eile oideachas go raibh méid áirithe bainte amach acu.

Bhí gá mar sin cúrsa oiriúnach a dhearadh - cumasc de oiliúint i scileanna praiticiúla agus na gnáth ábhair scoile fearacht mata agus Béarla. Bhunaigh sí an Ireland India Education Foundationchun tacú leis an scoil i Shillong agus chuaigh ar cuardach Foras 3ú leibhéal abhus a bhí sásta obair leo chun scrúdaithe caighdeánacha agus teastas a chuir ar fáil. D'éirigh léi dul i bhfeidhm ar Institiúid Teicneolaíochta Dhún Dealgan agus tá an teastas bainte amach ag cuid de na daltaí thall anois.(Tá cuir síos níos cuimsithí ar a blag anseo)
Ba spreagúil an scéal é; bhí na míthuiscintí spéisiúil agus scaití barrúil freisin. Mar shampla, chabhraigh sí agus roinnt dá cairde trí airgead a bhailiú chun trealamh a chuir ar fáil do na daltaí le proinnteach a bheith acu. I ndiaidh lae bhí na daltaí an bhródúil as an lear mór airgid a ghnóthaigh siad ... tré an trealamh a dhíol!
Ní mór dom admháil go bhfuil ana mheas agam as a misneach agus a samhlaíocht dul san amhantar mar seo agus cabhrú le dream mór daoine. Go raibh raibh rath ar a hiarrachtaí!

Gaeilge "éigeantach" agus madraí Pavlov.

Chomh luath is a mholann aon duine leasú ar an nGaeilge sa chóras oideachas, bíonn an conairt sa tóir air. Mar shampla, tá sé curtha i leith Aodhán Ó Ríordáin, TD cur ball den "Briogáid Frith-Ghaeilge" é:

Aodhán Ó Ríordáin confirms his membership of the anti-Irish brigade.He wants it dropped as an essential requirment for primary teachers.
— Eoin Ó Murchú (@Eomurchu) February 6, 2013

Cad  é feall an Ríordánaigh?  É seo:
Eithne an méid ata le rá aige:

The requirement for teachers to have the ability to teach Irish is a corner-stone of the Irish education policy and must be preserved. However, we must find more inclusive ways to empower students from all backgrounds to up-skill in language instruction during their training years. It is surely the skills on exiting training college that are paramount and not the examination results achieved on exiting secondary school.

Ní in aghaidh na Gaeilge atá sé, ach ar son pobail imeallaithe. Déanann sé an pointe - mar atá déanta ag an Coimisinéir Teanga roimhe - go bhfuil ag teip ar múineadh na Gaeilge san scoileanna. Tá an teip sin níos doimhne sna scoileanna faoi mhíbhuntáiste.

Go deimhin tá an fáinne fí san oideachas níos doimhne sna scoileanna sin, agus cuid den chúis leis sin gur beag múinteoir ón gcúlra sin atá ann. Is mithid an fháinne fí sin a bhriseadh.

Is eol dúinn cén oideachas a oibríonn. Léiríonn na Gaelscoileanna é. Tumoideachas, le múinteoirí atá a) oilte, b) spreagtha, agus c) líofa.

Má tá muid dáiríre faoi feabhas a chuir ar chúrsaí Gaeilge sna scoileanna, is mithid cur le líon na múinteoirí atá amhlaidh.  Ní thomhaiseann an Ardteist mar atá líofacht. Ná spreagthacht ach oiread.

Má dhírítear isteach ar an gcúrsa oiliúna, deis fiúntach a thabhairt do ábhar oidí Gaeilge a fhoghlaim - tréimhse tumoideachais sa Ghaeltacht san áireamh, agus ansin scrúdú ar mhúnla TEG a bheith ann ag gach céim, is féidir tús a chuir le téarnamh. Agus is gá sin a dhéanamh.

Níl feidhm le dris chosain, agus ní chun leas na Gaeilge dris cosáin a dhéanamh aisti. Ní chun leas na Gaeilge conairt agus cúr lena mbéal a scaoileadh ar aoinne a bhfuil sé de dhánaíocht ann a bheith ag iarraidh an cheist a phlé ach oiread.

Is gá teagasc na Gaeilge a leasú. Tá sé loighciúil tús a chuir leis sin le teagasc na dteagascóirí. Cuirtear tús leis!

Agus sin mo racht go n-uige seo.

Siopa Déanaimh

Mar atá scríofa agam cheana anseo, is breá liom an Dánlann Eolaíochta i gColáiste na Tríonóide. Bhí spéis agam san togra nua acu, an Makeshop ach shíl mé m'iníon a bheith ró-óg chun tairbhe a bhaint as. Ach agus mé ag plé imeacht do sheachtain na nInnealtóirí leo ghríosaigh siad mé le tabhairt faoi léi. Agus nuair a chuala mé go raibh baol ann go mbeadh deireadh leis an togra um Nollaig shocraigh mé gurbh gá an deis a thapú! (Chuala mé áfach inniu go bhfuil an baol sin curtha ó dhoras ar feadh roinnt míosa eile ar a laghad).

An rud atá i gceist leis an Makeshop na ionad buail isteach inar féidir le daoine - óga agus níos deis - ceardlann a dhéanamh agus rud éigin a chruthú dóibh féin. Tá rogha de turgnaimh socraithe ann agus an t-ábhar ar fáil dóibh; bíonn táille i gceist chun costas na n-ábhar a ghlanadh, 5 nó 10€.

Nuair a tháinig muid isteach bhí orainn fanacht tamaillín mar bhí triúir leaid óga ag obair go crua ar róbó simplí a dhéanamh. An rud a bhí ann ná inneall beag leictreach agus meáchan ar an acastóir. Ní raibh an meáchan láraithe, mar sin bheadh an inneall ag preabadh agus é ag casadh. Bhí an inneall greamaithe de bharr stáin. Bhí trí rogha acu - chuir duine acu spúinse faoin stáin, duine eile manglam de liathróidí polaistiréin, agus an tríú duine trí pheann feiltbhíorach (mar sin bhí ar chumas an tríú ceann seo pictiúr a tharraingt).

Thaitin go mór liom an chaoi gur spreag an teagascóir iad chun smaoineamh ar céard a bhí ar bun acu tríd ceisteanna a chuir orthu seachas an t-eolas a chuir ós a gcomhair. Bá léir gur bhain siad an sult as.

Ár deis a bhí ann ansin. Bhí cloiste ag an teagascóir gur Gaeilge a bhí á labahirt agam le'm iníon, agus d'iompaigh sé féin ar an nGaeilge linn.

Roghnaigh m'iníon bréagán beag le LED agus adhmaint a dhéanamh. Leathsheoltóir atá i gceist le LED; mar sin ag brath ar cén dóigh a nasctar leis an cadhnra é, lasfaidh sé nó ní lasfaidh. Bhí dathanna éagsúla LED ann - dearg, buí, gorm agus glas, agus spreag sé í le triail a bhaint as na cinn éagsúla, agus tabhairt faoi deara cad a tharla m.sh. nuair a nasc sí ceann dearg & buí leis an cadhnra ag am am céanna (bhí an ceann buí níos laige).

Bhí cinn gealánach aige freisin (focal nár rithe liom, spréacharnaí a rith liom ansiúd) agus thaispeáin sé an toilleoir di (focal eile nár tháinig chugam!) agus mhínigh sé dúinn conas a oibríonn sé, ag úsáid buicéid uisce mar mheafar. (Bhí ormsa smaoineamh sular thuig mé cad a bhí i gceist - sílim go dtuigim anois!)

Nasc muid LED le cadhnra agus ansin le adhmaint láidir -  rud a thug bréagáin bheaga di ar féidir iad a chaitheamh le nithe miotail agus a ghreamaíonn daoibh. Cúig cinn ar fad a rinne muid.

Bhain sí sult thar na beart as, agus nuair a chuaigh muid ar aghaidh chuig an Dánlann Eolaíochta bhí sí ag míniú do dhaoine eile cad a bhí déanta aici.

Mar sin, go raibh maith agat John as an nGaeilge agus an Eolaíocht! Beimid ar ais!

Ábhair draíochta!

Tá's ag léitheoirí an bhlag seo go bhfuilim ceanúil ar an Dánlann Eolaíochta. Bhíos ann arís inné le'm iníon. "Ábhair Draíochta" an taispeántas reatha. Bhí réimse leathan de nithe spéisiúla acu ann; chomh simplí le "puití seafóideach" nó chomh haisteach le teasc ceirmeach a d'eitil thart i gciorcal ós cionn ciorcal maighnéid nuair a rinneadh é a fhuarú le nítrigin leachtach. Is fiú léamh tríd an suíomh; tá an dúrud eolas ann - beidh mé féin á athléamh! Is amhlaidh nár thuig mé go mb'fhearrde dom clár  a cheannach chun na hiontais ar fad a thuiscint i gceart. Mar sin féin bhí an fhoireann ann thar a bheith eolach agus cuiditheach. (Agus mé ann bhí ar fear amháin dul i ngleic le bean a bhí tugtha do theoiric comhcheilge agus den tuairim gurbh gá don chine daonna sos a ghlacadh ón eolaíocht - ghlac mé páirt sa chomhrá ar feadh tamaill ach theith mé nuair ba léir go raibh rudaí ag dul thart i fáinní fí). 

Meascán d'ábhair saorga agus nádúrtha a bhí sa taispeántas, cuid acu turgnamhach amach is amach, cuid acu le feidhm. Bhí úsáidí spéisiúla síoda á phlé ann; ábhar nádúrtha (cé go bhfuil sé daor de bharr ganntanas péiste síoda). Bhí turgnamh a phlé ann faoi é a úsáid chun críche leighis sa choirp, mar rogha ar scriú agus araile a bhíonn de dhíth chun damáiste do chnámha a leigheas. De bharr gur ábhar nádúrtha é, cuireann sé cineál scafaill ar fáil don cholainn chun an cnámha chuir ar fás arís - bealach i bhfad níos fearr ná miotail a bhíonn ina bhac ar an gcolainn athghiniúint. Fearas spéisiúil eile ab ea an comhla déanta as nitíonóil don croí. De bhrí go mbíonn tionchar ag sruthanna beaga aibhléise air, d'fheadfaí an comhla a chuir ag obair le haibhléis nádúrtha na colainne seachas foinse níos láidre lasmuigh a bhith de dhíth.

Bhí éadach de chineálacha éagsúla ann - cineál feilte déanta as beacáin, nó snáithe déanta ag síoda damháin alla ar lámh amháin - nó as athchúrsáil plaisteach. Bhí éadach clúdaithe le ocsaíd tíotáiniam a shéan uisce ar fad - agus a d'fhéadfaí á úsáid mar chlúdach frithfrídín chomh maith. 

Ach b'é an t-iontas is mó dar liom ná an teasca úd a d'fhan ar foluain sa réimse maighnéadach.

Tá an taispeántas ar siúl go dtí an 5ú Samhain. Má bhíonn an deis agaibh, tapaígí é!

Paypal, Teangacha agus an Ardteist

Thug na torthaí Ardteiste deis eile do bhean Paypal a bheith ag olagón ar an nuacht náisiúnta nach bhfuil ar a cumas teacht ar daoine le Gearmáinis agus Ollainnis in Éireann. (Aisteach go leor ní fheicim a leithéid de phoist fógartha acu i nDún Dealgan pé scéal é! Ach tá in Áth Cliath.)

Anois, cé go n-aontaím léi go bhfuil lagaí suntasacha i múineadh teangacha (eachtrannacha agus dúchasacha!) abhus ní dóigh liom gurbh sin croí na faidhbe aici. Táimse ag obair i bpáirc gnó ina mbíonn gnólachtaí éagsúla ag feidhmiú go hidirnáisiúnta. Ach go hiondúil is eachtrannaigh a bhíonn ag freastal ar a dtíortha féin agus iad lonnaithe anseo. Seachas, dar ndóigh, go bhfuil cuid mór de na poist seo ag bogadh go críocha eile de bharr an chostas. Costas gnó, agus costas maireachtála. Is féidir trian den tuarastal a íoc le duine chun an post - díolaíocht abair - a chomhlíonadh i, mar shampla, Malaga na Spáinne. Agus beidh an duine féin níos sásta mar beidh a chuid costais maireachtála níos ísle, gan trácht ar an aimsir!

Tá an íomhá glas spéaclaí-och a bhíodh ag Gearmánaigh, agus a mheall anseo iad ar lorg Bhöll agus a Chinn Lae, scuabtha le gaoth le fada ag fíricí agus fiacha. Mar sin is beag duine a bheadh sásta teacht abhus agus obair i nglao aonad. Rud eile de: tá cultúr i gceist chomh maith le teanga; ní dóigh liom mar sin go n-éireoidh go ró mhaith le ógánach Éireannach, fiú ógánach líofa san teanga, ina leithéide de phost.
Pé scéal é, ní hiad pointe breise don Ardteist an leigheas ar easpa teangacha ag daltaí. Níl sa chóras pointí ach bealach chun líon teoranta áiteanna ollscoile a dháileadh: chuir boilsciú na bpointe do Mata as a riocht an córas rud beag i mbliana - ach tá an córas réasúnta cothrom. An láidreacht is mó faoin gcóras reatha ná gur anaithnid a déantar na scrúdaithe agus go mbíonn ar gach daltaí an scrúdú céanna a dhéanamh, agus an deis (beagnach) ceanna acu na pointí a bhaint amach. Faraor, ansin atá an laige is mó freisin mar go bhfuil an córas curtha as riocht ag daltaí agus oidí ag díriú ar conas an méid is mó pointí a bhlí as na scrúdaithe, ag roghnú ábhair dá réir seachas de réir riachtanas dá ngairm nó spéis. Bíonn na toradh le feiceáil, mar a phléigh  Ciarán mac an Bhaird ag Imbolc anuraidh: torthaí maithe ag daltaí gan iad ag tuiscint na bunúis. Jab dá réir ag a leithéidí siúd san Ollscoil ag leigheas an dochar. Tá amhras orm an mbeidh mórán difear ann le Tionscadal Mata.
Cé go bhfuil moltaí spéisiúla sna leasaithe a mholann na hOllscoileanna don gcóras iontrála, ní rachaidh sin go gcroí na ceiste. (Agus táim amhrasach faoi aon rud a thugann gné daonna isteach sa bhronnadh áit - osclaíonn sin an doras do fabhar agus idirdhealú. Tá an córas reatha olc go leor gan sin. Tá an Ardteist cothrom go maith, ach ní shroicheann gach duine ar bhealach cothrom é.)

Ag deireadh an lae, is ionann dar liom fréamh na faidhbe san dá chás.  Mar a deir an tOllamh Les Hatton san páipéar seo (a bhaineann leis an Ríocht Aontaithe ach is ionann na prionsabail):

Srathaithe seachas Modúlach atá Matamaitic.

Cineál teanga atá i gceist le mata; agus fearacht teanga caithfear í a shealbhú céim ar chéim, ó aois óg. Mar sin, is sa bhunscoil is gá tosú leis na leasaithe. Agus cur chuige céimneach, le hoidí atá oilte agus spreagtha a chuir i bhfeidhm. Oidí arbh cainteoirí dúchais nó ar a laghad cainteoirí líofa iad, agus i gcás na matamaitice daoine le tuiscint agus grá don mata. Agus iad oilte ina dhiaidh sin i modhanna éifeachtacha múinteoireachta.

An sprioc tar éis an tsaoil ná teanga shealbhú, ní teacht tríd bac-chúrsa de scrúdú.

Dála an scéil, dóibh siúd a mhaíonn gur buntáiste dúinn  gur cainteoirí dúchais Béarla muid, de bhrí gurbh sin an teanga gnó idirnáisiúnta - bhí alt san Irish Times an tseachtain seo a bhréagnaíonn sin: Ní Béarla, ach Globish an teanga atá de dhíth! Tagann sin le mo thaithí féin; go deimhin bhí amanna ann agus mé ag plé - trí Bhéarla - le eachtrannaigh agus cáipéisí scríofa acu - go mbeinn ar strae go hiomlán murach Gearmáinis agus rud beag Fraincise agus Spáinnise agam! 

Mar sin, an rud atá de dhíth ná oiliúint leathan, cumas foghlama fad saoil, agus thar rud ar bith eile, i ngach gairm ach sna gairm teicneolaíochta ach go háirithe, cumas machnamh!

Agus sin mo racht go n-uige seo!

An matamaiticeoir, an bitheolaí & draoi na bhfocal

Thóg mé lón fada inniu chun freastal ar chaint faoi "Eolaíocht an Teascdomhain" san Dánlann Eolaíochta. Sraith leabhair atá i gceist, scríofa ag Terry Pratchett i gcomhair leis an matamaiticeoir Ian Stewart agus an bitheolaí Jack Cohen. Caithfidh mé admháil go raibh mé ag seachaint na leabhair go dtí seo, mar shíl mé gur litríocht tánaisteach maidir leis na leabhair faoin Teascdomhan a bhí i gceist, cineál Annotated Pratchett File i bhfoirm leabhair. Mar sin, le bheith ionraice, is chun Terry Pratchett a chlos beo a chuaigh mé ann.¹
Admhaím áfach gur spreagadh suim as an nua ionam sna leabhair seo anois. Rud eile ar fad atá i gceist - is amhlaidh gur chuir an triúr aithne ar a chéile de bharr suim Jack Cohen² ach go háirithe i ficsean eolaíochta agus é a bheith ag freastal ar comhdhálacha. Bhí leabhair chun oideachas a chuir ar an bpobal faoin eolaíocht scríofa ag Ian agus Jack araon ar leithligh roimhe, agus fuair siad comhairle ó Terry maidir le conas scéal ceart a dhéanamh as leabhair eile a bhí beartaithe acu.
As sin d'fhás togra chun an Teacsdomhain a úsáid chun mistéir na heolaíochtaí ar an Domhain seo - an mealldomhain - a mhíniú. An consaeit ná go raibh lámh de thaisme ag draoithe an Teascdomhain i gcruthú cruinne s'againne, agus go mbíonn siad ag coinneáil súil uirthi. Mar sin, scríobhann Terry urscéilín faoi na heachtraí ar an domhan mar a fheictear do na draoithe iad agus cuireann an dís eile caibidil faoin bunús eolaíochta don rud atá ag tarlú leis. Cineál fonótaí fada.³
Maidir leis an gcaint féin, thug Ian Stewart cnámha an scéil dúinn faoi conas a tháinig ann do na leabhair, agus chuir an bheirt eile isteach air aon uair go mba mhian le cuir leis an méid a dúirt sé. Bhí an rud ar fad idir éirimiúil agus greannmhar, agus an-spéisiúil. Tá sé deacair a cheart a thabhairt don chaint anseo.
Ag an deireadh bhí plé ar an dá dhearcadh is féidir le duine a bheith aige ar an gcruinne - an dearcadh paróisteach gur an duine lár agus brí na cruinne, agus an dúlra ann dá úsáid; nó an dearcadh nach bhfuil ionann ach screamh ar spota smúit i réaltra leadránach ar imill na cruinne. Ní leor ceachtar dearcadh. Is fearr an dá dhearcadh a chuir le chéile agus ligeann dóibh a chéile a mhúnlú.
Bhí nath deas ag Jack Cohen a dúirt a sheanathair leis an pointe cinniúnach ina shaol: nath atá seafóideach ó thaobh na bitheolaíochta, ach lán gaois mar sin féin: "An mian leat bheith i do foiche nó i do chráinbheach?" i. an mian leat dearcadh fairsing, leathan, cuiditheach nó cúng santach a bheith agat?
Tá na leabhar anois ar mo liosta agam. Mar a tharlaíonn, chroch mé an tríú ceann liom ón leabharlann de Máirt seo chaite mar chuid den stoc leabhair atá mé chun breith liom ar mo shaoire. (Táim ag dul siar ar feadh coicís.)

---

¹Bhí sé ar an Late Late ar na mallaibh, ach ní raibh mé san tír - d'fhéach mé ar ar an ríomhaire ar ball, shíl mé go ndearna Tubridy praiseach den agallamh. Ar youtube anseo agus anseo.
²Caithfidh mé a rá gur mheabhraigh Jack Cohen draoi de chuid an Teascdomhain dom - fear mór groí agus é gléasta i veist ildaite!
³Mar a dúirt duine acu, thug Terry Pratchett ina chuid leabhair nós na bhfonótaí, a bhí tite i léig, ar ais arís.^4
4Sea, tá mise ag déanamh aithris ar an nós!

Pointí Breise don nGaeilge san Ardteist

Foilsíodh litir liomsa san Times inniu, ag freagairt ailt ó dé Máirt.

Fágadh dhá abairt - na cinn i gcló trom thíos - ar lár. N'fheadar cén fáth?

Dear Sir,
I agree with your correspondent that there is something bogus about bonus points for those that do Leaving Cert subjects through Irish. (TO BE HONEST 7/2/2012)
However, what is bogus is not that these points are granted. It is why they are granted.
Your correspondent acknowledges that completing an exam such as history in Irish is challenging.
It is. Despite the ongoing, very welcome,  efforts of COGG, my children still have to use textbooks in English for many subjects.
And any auxiliary information - library books, newspaper articles, and so on, are also only available in English.
So that using their home language is a disadvantage to them. Rather than systematically addressing the lack of schoolbooks in Irish, the Department of Education avoids its responsibility towards Irish Language education by offering these bonus points.

---

Aguisín: Ní bhfuair mé an t-eolas faoin dtaighde seo maidir le tionchar na bpointí go dtí i ndiaidh dom mo litir a sheoladh.

Oideachas agus Oiliúint an Ríomhchláraitheora

Is é an ríomhchlárú mo ghairm le breis agus scór bliain anois. Chuir alt Roseanne Smith ag machnamh mé ag cúrsaí oideachais don gairm. Is de thaisme a rinneadh ríomhchláraitheoir díom. Níorbh geocach ríomhairí riamh mé, i ndáiríre. Is fíor go raibh ZX Spectrum agam agus mé sna déaga; scríobh mé líon beag cláir i mBASIC dó sin, agus do ranganna ar scoil - ar Commodore 64 más buan mo chuimhne.   Más fíor a ndúirt Dijkstra, bhíos ag cur mo ghairm i mbaol leis sin - bhí sé den tuairim gur lobhadh aigne an toradh ar BASIC a úsáid.

Le hinnealtóireacht leictreonach a chuaigh mé ar an Ollscoil. Ní de bharr grá ná spéis ar leith a bheith agam ann - is amhlaidh go raibh mise ag fágáil na scoile ag deireadh na 1980í, ré sách duairc ó thaobh na heacnamaíochta abhus. Bhí táillí le n-íoc don Ollscoil agus roghnaigh mé cúrsa go pragmatach, a shíl mé go mbeadh post ag a deireadh, cé go ndearna mé talamh slán de gur thar sáile a bheadh an post céanna, mar a bhí. Domsa, agus do mo rang iomlán, geall leis.

Bhí, gan amhras, ranganna in "ríomheolaíocht" mar chuid den chúrsa. Ach, más buan mo chuimhne, is oiliúint bunúsach i FORTRAN77 a bhí i gceist seachas oideachas i bprionsabail, teoiricí agus modhanna. (Teanga eile nach raibh meas ag Dijkstra air, dála an scéil).

Ní go ró mhaith a chruthaigh mé san Ollscoil; ní raibh deacracht agam le hobair scoile san Meánscoil, agus mar sin níor fhoghlaim mé conas foghlaim. Scil atá de dhíth san Ollscoil. Ach tháinig mé tríd.

Bhí post samhraidh agam bliain amháin le comhlucht gáis sa Ghearmáin; bhí ríomhaire san saotharlann chun an trealamh a rialú. Fuair mé amach go raibh leagan bunúsach BASIC air,  agus lá amháin nuair a bhí leadrán orm scríobh mé clár bheag chun dul in áit an ghnáth cláir. Tharraing an clár pictiúr de firín bhig ar an scáileáin, agus dúirt nach raibh fonn oibre air cionn is go raibh tinnis cinn aige. Cheap mo chomhghleacaí go raibh sé greannmhar ceart go leor, ach ní raibh an saoiste ró shásta agus cuireadh cosc orm baint leis an ríomhaire arís! B'shin a ghaire agus a tháinig mé riamh le bheith i mo bhradaí. 

Ar ais ar an Ollscoil, bhí mo thogra céime bainteach go hindíreach le ríomhairí sa mhéid agus go raibh orm ionsamhlú a scríobh mar chuid de. I FORTRAN ar VAX na hOllscoile a bhí an cúpla céad líne scríofa;  bhain mé feidhm as BASIC ar PC chun na torthaí a léiriú. 

Is tearc mar sin a bhí mo chuid taithí ar ríomhairí agus ríomhchlárú nuair a fuair mé post le AEG sa Ghearmáin. Sílim gurbh é mo chuid líofacht sa Ghearmáinis seachas rud ar bith a eile ba chúis liomsa an post a fháil seachas duine eile. Bhí an t-ádh liom gurbh san rannóg forbartha, le foireann tallannach, a leandáil mé - ba san díolaíocht a bhí an cuid is mó de na poist, mar go raibh Béarlóirí de dhíth orthu. Níl cumas taidhleoireachta ar bith agam ó nádúr agus is fíor drochdhíoltóir mé!

Trealamh chun rialú a dhéanamh ar mótar leictreach i traenacha a bhí á fhorbairt againn. Ba ar 8086 san ríomhtheanga PL/M a bhí muid ag obair. Ar ball bhí 8088 in úsáid againn, agus ansin 80C166. Ag an bpointe sin d'iompaigh muid ar C. Ó shin i leith tá obair déanta agam ar sliseanna fearacht an Motorola 56000 agus an ERC32. Agus i réimse teangacha - díolaim do sliseanna éagsúla, C, Ada agus teangacha éagsúla scriopta - Bash, Perl, Python, Tcl, ...

San togra atá idir lámha agam faoi láthair, is ríomhaire tionsclaíoch leis an gcóras oibriúcháin Linux atá i gceist, agus is i cumasc de C, Perl agus Bash táim ag obair. Bheadh an táirge níos cuanna - agus dá bhrí sin níos fearr - dá mbeadh taithí agam ar SQL agus bunachair sonraí; ach ní raibh deis agam é fhoghlaim in am. Tá comhghleacaí liom ar obair ar codanna eile den táirge agus é ag baint feidhm as Python, XML agus HTML. 

Níl san réimse teangacha agus ríomhairí seo ach cuid den scéal. Is é an gnáth íomhá den ríomhchláraitheoirí ná geocach mílítheach cromtha thar a ríomhaire ag códú leis go huaigneach. Tá an íomhá sin bun os cionn le mo thaithí. Fiú na leathdéithe cáiliúla ríomhaireachta fearacht Richard Stallman, Larry Wall nó Linus Torvalds féin, cé go ndearna siad códú (i seomra dorcha fiú, is dócha) is ar a gcumas mar thaoisigh chun obair meitheal a spreagadh atá a gclú bunaithe.

Cumarsáid atá sa ríomhchlárú. Cumarsáid leis an ríomhaire, cinnte, agus is cumarsáid é sin a éilíonn meoin ar leith. Ní féidir le ríomhaire léamh idir na bearnaí mar a dhéanann duine. Leanfaidh an ríomhaire an clár, céim ar mion chéim, cuma cad atá ann. Ní mór, mar sin, don ríomhchláraitheoir a bheith in ann an tasc a bhriseadh síos ina mhion-céimeanna. Agus na mion-chéimeanna sin a aistriú go cód cruinn beacht. Ach léitear cód i bhfad níos minice ná mar a scríobhtar é. Mar sin, is gá don cód a bheith soléite ag ríomhchláraitheoirí eile (nó an ríomhchláraitheoir féin tar éis achar ama!). Ní leor go n-oibríonn sé ar an ríomhaire.
Ach, arís, níl ansan ach cuid den scéal. Caithfidh an ríomhchláraitheoir an tasc a thuiscint. Chuige sin, ní mór dó cumarsáid a dhéanamh le daoine nach bhfuil an meoin acu a ligeann dóibh an tasc a léiriú ar bhealach a bheadh indéanta le ríomhaire. Is minic freisin nach dtuigeann na húsáideoirí cad atá uathu go dtí go bhfuil an chéad leagan ar fáil - agus ansin feiceann siad go hiondúil na rudaí ar fad nach mian leo bheith acu!

Seachas mianach mhatamaiticiúil, is é an acmhainn is riachtanaí ag ríomhchláraitheoir chumasach ná sár-mháistreacht ar a theanga dhúchais.

Dijkstra

Réamhrá mós fada ansin, agus is eagal liom go mbeidh an téis sách gairid. "Oideachas agus Oiliúint an Ríomhchláraitheora" an t-ábhar a bhí fúm a phlé; spreagtha ag alt faoi forbairt cluichí agus an easpa foirne atá ar fáil. Easpa atá coiteann - léigh mé inniu go bhfuiltear ag oscailt meánscoil d'ábhar ríomhchláraitheoirí i Nua Eabhrac.

Sílim go bhfuil léirithe agam thuas gur cumas foghlama agus cumarsáide atá de dhíth ar ríomhchláraitheoirí. Is mór an gar an idirlíon sa chás sin, tá sé breac le huraiceachtanna agus eolas an modhanna, gnáis agus - eolas riachtanach - béaloideas na ceirde.  Seod sa réimse sin is ea, mar shampla, Dán an Ríomhchlárú Unix.

Ach tá gá le bunús sular féidir tairbhe a bhaint as an saibhreas seo.

Bunús sa mhata - féach go bhfuil cluichí ríomhaire bunaithe ar ceathairníona, mar shampla. Gan trácht ar an mata thar a bheith forbartha a bhíonn de dhíth ag leithéidí Havok. Agus is céim ar chéim a fhoghlaimítear Mata.

Bunús sna bun-choincheap a bhaineann le ríomhchlárú. Tá sé baolach oiliúint a chuir ar fáil i ríomhtheanga áirithe - tá lochtanna orthu ar fad ar féidir leo modhanna maithe a dhéanamh ró dheacair don tosaitheoir. Rud a d'fheadfadh bheith ina thrúig drochnós (féach aiste Dijkstra thuas, chuige sin is mó a bhí sé. Féach freisin an aiste seo uaidh, Múineadh Ríomhchlárú, i. múineadh conas machnamh). Táim féin tógtha le Scratch. Bhíos sásta a chlos go raibh sé in úsáid ag rang mo mhic san Idirbhliain; ach is cosúil nach ndearna siad dada leis nach raibh déanta agamsa leo blianta ó shin. Tá dúshlán ar leith roimh leanaí na linne seo - tá ríomhairí d'aird chaighdeán thart timpeall orthu gach áit, sna fóin pócaí fiú amháin. Ach tá sé rí dheacair aon chlárú a dhéanamh orthu a thagann i ngiorracht scread asail do na feidhmchláir orthu cheana féin. Is beag sásamh dá réir atá le baint as iarrachtaí ríomhchláraithe, murab ionann agus leithéidí an scéilín a reic mé thuas faoin ríomhaire le tinneas cinn!
Tá gnéithe eile ann ar mithid iad a fhoghlaim go luath.

• Cumarsáid - go háirithe cumas éisteachta, agus cumas rud a mhíniú go simplí.
• Obair foirne.
• Bainistiú ama agus tascanna.

Seachas san idirbhliain, agus i leithéidí Taispeántas na nEolaithe Óga, tá amhras orm go bhfuil ár gcóras oideachas ag freastal ar na riachtanais seo. Agus a chonách sin orainn - tá easpa innealtóirí agus ríomhchláraitheoirí orainn.

Agus sin mo racht go n-uige seo. Is fada uainn fós cur i gcrích na ríobhlóide!

Idirdhealú san Oideachas

Bíonn tionchar ag teanga móramh an ranga ar scoil ar an mionlach. Sin fíric a chaithfear cuir san áireamh in aon sochaí ilteangach. Sa Ghaeltacht faoi láthair, tá an líon teaghlach a thógann a bpáistí le Gaeilge ag titim, ar chúinsí éagsúla. Cúis imní é seo dóibh siúd atá ag iarraidh an teanga a neartú sa Ghaeltacht - do phlé alt le Conchúr Ó Giollagáin agus Brian Ó Curnáin leis an gceist go himeallach. Scríobh Concubhar Ó Liatháin alt ag éirí as sin i nGaelscéal - tá giota de le léamh anseo.

Iarracht atá sa bhlagmhír seo mo chuid smaointe ar an ábhar a chuir in eagair.

Níl aon cheist ach go bhfuil tionchar ag páistí ar iompar teanga a chéile. Tá sé sin feicthe agam i cás mo leanaí féin. Rugadh an bheirt is sine sa Ghearmáin, agus bhí cónaí orthu ann go dtí go rabhadar a cúig is a ceathair faoi seach. Labhair mise Gaeilge leo, agus mo bhean Gearmáinis. Bhí siad ar freastal ar naíonra - Gearmáinis an teanga ansiúd gan amhras.  Is beag Gaeilge a chuala mé ó ceachtar acu, cé gur thuig siad mise gan stró. D'athraigh sin nuair a chaith muid seal saoire ar Inis Oírr; thosaigh siad ag spalpadh Gaeilge nuair a chonaic siad leanaí eile á labhairt. Ar feadh i bhfad i ndiaidh dúinn  teacht go hÉireann, is Gaeilge agus Gearmáinis amháin a labhair siad. Ar feadh seal, ba Gaeilge a labhair siad le páistí sa cheantar, ach ó tharla nach go ró mhaith a bhí ag éirí leo chinn siad ar Béarla a fhoghlaim. (Bhí siad ag freastal ar Ghaelscoil faoi sin, mar sin ní raibh an Béarla riachtanach amach is amach dóibh). Anseo a rugadh m'iníon, agus Gaeilge agus Gearmáinis a labhair sí ar dtúis. Ach le dhá bhliain anois tá sí ag freastal ar naíonra Béarla (ní raibh ceann Gaeilge ar fáil dúinn) agus is Béarla ar fad beagnach a labhraínn sí, cé go dtuigeann sí an dá theanga eile go breá - ach tuigeann sí freisin go dtuigeann muide Béarla, agus is déagóirí a deartháireacha ar Béarla is mó a labhraíonn siad eatarthu féin.
Tagann mo thaithí mar sin leis an méid a deirtear faoi iompar teanga - agus freisin faoi thionchar páistí nach í an Ghaeilge an teanga baile acu ar theanga na scoile, ó thaobh foghraíochta, comhréir agus lomaistriúchán de; cé go bhfuil an scéal sách casta, agus gur féidir le gasúir idirdhealú idir na réimsí agus na "Gaeilgí". 

Bealach amháin le dul i ngleic leis an bhfadhb seo ná iarracht a dhéanamh páistí a scaradh de réir ábaltacht san teanga, agus díriú isteach ar na páistí atá lag.Tugann sin deis freisin dúshlán na bpáistí atá láidir a thabhairt. Ach is ceist íogair an idirdhealú seo; agus is deacair é chuir i bhfeidhm go cóir. Focal atá báite i mothúcháin diúltacha is ea "deighilt"

Mar sin, caithfidh aon socrú mar sin a bheith bunaithe ar mhianta agus toil an phobail ina iomláine; sin nó caithfidh roghanna éagsúla a bheith ann. Is fusa roghanna oideachais a chuir ar fáil i gceantar uirbeach le daonra ard - ach fós, mar a chonaic muid maidir le Gaelscoil Mhic Easmainn, ní mór a bheith cúramach agus gach duine a bhreith leat.

Is deacra go mór a leithéidí a dhéanamh i gceantar tuaithe, le pobal scáinte, atá d'uireasa seirbhísí fiúntacha oideachais mar atá. Rogha is ea Gaelscoil, nó gan é i ceantar uirbeach. Ní minic rogha ag tuistí faoin dtuath.

Ní dóigh liom féin go bhfuil - ná gur ceart go mbeadh - an t-aon múnla amháin.

Tuigim don loisceadh croí a bhain leis an catagóiriú lom A,B,C san Staidéir Teangeolaíochta - ainmniú a thugann ord fiúntais le fios, fiú murab sin a bhí i gceist. Idirdhealú a bhí bunaithe ar aonaid riaracháin, seachas pobal pé scéal é. Fiú dá mba ionann daonra áirithe agus pobal. Ach ní fíor - tá caidrimh san áireamh i bpobal.

Ag féachaint siar, tá an cuma air go raibh rudaí níos fusa ag tús na hAthbheochana, toisc go raibh ceannairí nádúrtha ar pobail soiléir - an sagart, an oide, an dochtúir agus an siopadóir. Ach iadsan a bhreith leat. d'fhéadfá do chúis a chuir chun cinn. Gan amhras, ach iadsan a bheith i'd choinne, bhí bac dosháraithe romhat.

Ní fíor sin anois. Ach sílim gurbh iad Timirí mar a bhí ann an uair sin atá de dhíth orainn, seachas feidhmeannaigh agus riarthóirí. Duine atá in ann daoine eile a mhealladh agus a spreagadh chun gnímh; agus daoine atá in ann múineadh. Daoine  a thuigeann an pobal agus a mhianta.

Ach is beag dóchas atá agam as an Stáit sa réimse seo. Tá an dúrud deá smaointe tachta ag  lámh marbh an mhaorlathas, fiú agus an drong beag sa Roinn Éadóchais a bhfuil an nimh san fheoil acu don nGaeilge as an áireamh. An lárúchán agus an páipéarachas, an gnás gus an fasach, agus ná bac na torthaí, sin cré na Státseirbhíse abhus.  Aon rud a bhaineann pobal na Gaeilge agus na Gaeltachta amach is d'ainneoin an Stát a bheidh sé - mar thoradh ar ghníomhartha ar an dtalamh a bhainfear amach é - mar ar bunaíodh RnaG agus Gaelscoileanna.

Sílim gur gá gluaiseacht oideachais don nGaeltacht - ní fheilfidh múnla roghnaíoch na Gaelscolaíochta gach áit. Shamhlóinn go bhfeadfadh cnuas scoileanna a bheith úsáideach in áiteanna, le rogha teanga dóibh siúd a mhaireann i nGaeltacht oifigiúil ach nach mian leo Gaeilge a bheith mar theanga na scoile, ar pé cúis. Tá obair mhaith ar bun cheana i roinnt scoileanna ag na cúntóirí teanga.

Bun agus barr an scéal áfach ná gur ag an bpobal, agus ní ag maorlathaigh, cuma an i Sráid Maolbhríde, sna Forbacha ná áit ar bith eile,  a chaithfear an cinneadh a fhágáil. Agus caithfear glacadh leis nach é an cinneadh céanna is fearr a fheilfidh do gach pobal. Agus go gcaithfear daoine a mhealladh, agus a aithint gur ceist íogair is ea féiniúlacht - rud atá ag eithne na ceiste anseo.

Agus sin mo racht go n-uige seo.

Aguisín 2011-09-05: Tá an t-alt ina iomláine ag Conchubhar ar a bhlag anois.