Barrie Kosky’s All-Singing, All-Dancing Yiddish Revue

Radharc ón ilsiamsa, sciobtha ó Komische Oper

Tá spéis ag an déagóir i gCeoldhrámaíocht, agus cheannaigh mo mháthair céile ticéid do ilsiamsa san Komische Oper le linn an ama a bhíomar ann. (Bhí na ticéid daor go maith!). Mar sin, ainneoin an teas diamhair thugamar aghaidh ar lár chathair Bheirlín. (Isteach díreach roimh an seó, agus amach díreach ina dhiaidh, agus i gcarr!)

Sé an chaoi go raibh an Intendant Barrie Kosky ag éirí as, tar éis deich mbliana sa phost; b'é a mhian slán a fhágáil leis an gcompántas agus tar éis an ghéarchéim Coibhide deis a thabhairt d'oiread agus b'fhéidir de na hoirfidigh a bhí páirteach le linn a sheal páirt a ghlacadh san clabhsúr. Ba dheacair sin a dhéanamh le gnáth cheoldráma. An seift a bheartaigh sé mar sin ná ilsiamsa a chuir i láthair, ag tarraingt ar an gcultúir Giúdach/Giúdaise i Meiriceá, tráth nach raibh fáilte roimh Giúdaigh san hionad samhraidh thart ar Nua Eabhrac agus arbh éigin dóibh a gcuid féin a chruthú. Bhíodh na fir fós sa chathair ag obair, farasbarr mná dá réir, agus miangas agus macnas...

Tá teacht ar an gclár anseo, neart rudaí spéisiúla le léamh ann. 

Bhíomar ard go maith san amharclann, agus é meirbh dá réir, ach bhain mé sult as an taispeántas spleodrach a luasc idir maoithneas agus greann (dóite go minic), miangas agus macnas, agus eolchaire.

Canadh amhráin idir Béarla, Gearmáinis agus Giúdais - bhí fotheidil le léamh ar cúl an suíochán romhat, clise ar fad - ach is beag gá a bhí agam leo. 

Léirigh an cóiriú, a raibh go leor amhráin aitheanta nó leaganacha ann, an tionchar a bhí ag an sruth seo i gcultúr na Giúdaise ar an gcultúr i gcoitinne; cultúr atá buan, agus atá in nimhe seó den scoth a chuir i láthair i lár na cathrach inar beartaíodh deireaadh a chuir leis an pobal a iompar é, beart a cuireadh i gcrích go fíochmhar agus beagnach go críochnúil. 

Bhain idir sult agus ábhar machnaimh as an léiriú. (Ach ní rachainn san amharclann ar lá chomh meirbh arís). 

Agus nuair a chanann an Raibí

Bhí suim éigin agam le fada i gcultúr Giúdaigh na hEorpa. Tógadh i raon caite cloiche den Sionagóg i dTír an Iúir mé, ach is beag cuir amach a bhí agam orthu siúd a bhíonn ag adhradh Dia ann. Tá cuimhne orm ar iad a fheiscint ag súil chun guí ar an tSabóid.
Ach seachas seanbhean amháin, a bhí cairdiúil leis an comharsan béal dorais a thug aire dom ó h-am go h-am agus mé óg, ní mé ar labhair mé riamh leo. Is mór an trua nár dhéan!

Scéal thairis sin. Nuair a bhí mé sa Gearmáin ar dtúis, cheannaigh mé dlúthdhiosca de amhráin Giúdaise . Gearmánach an t-oirfideach, agus bhí an ceol sollúnta, deasghnáthaíoch beagnach -E-Musik¹

Chuala mo chailín ag am (mo bhean anois, mar a tharlaíonn) an ceol, agus dúirt liom nárbh fiú dada é, go bhfaigheadh sí ceol fiúntach dom. Agus fuair.

Mac le teaghlach a tháinig slán é Moshe Leiser, a rugadh in Antuairp. Canúint den nGearmáinis a chleacht Ashkenazi (aicme áirithe de Giúdaigh na hEorpa) is ea an Giúdais. Scríobhtar san aibítir Eabhraise é, ach tuigimse (le beagán stró) na hamhráin. De bharr Moshe a bheith tógtha in ndiaidh an tUileloscadh, a bhasc a chultúr chomh maith lena phobal, deir sé féin go bhfuil lochtanna áirithe ar a stór amhráin, agus ar a chanúint.

Ach tá blaiseadh éigin den gcultúr ársa, beomhar úd le fáil san DD seo. De thaisme a tháinig an triúr le chéile le ceol a dhéanamh, amhránaí, fidléir agus boscadóir. Ach is mór is fiú gur tháinig.

Tá idir ceol aerach, ceol brónach, agus ceol gezungen mit naganes in di hent (ceolta le gunna i ngleic) ar an DD.

Tá Amhrán an Cheithearnaigh Coille, an Partizanenlied², thar a bheith corraitheach. Tá Az der Rebbe singt aerach. (Uaidh sin a sciob mé teideal an mhír seo).

Tá an DD ar mo phíobaire póca agam anois, agus mé ag baint an-sult as. Níor éist mé leis an DD eile ó shin!

Ach is mithid don Rebbe seo dul a luí anois! Schalom!

---

Gérard Barreaux, Ami Flammer, Moshe Leiser
Tendresses et rage * Chansons Yiddish

¹ Bíonn idirdhealú sa Ghearmáin idir E-Musik, Ernste Musik, ceol dáiríre, agus U Musik, Unterhaltungsmusik, ceol siamsaíochta. Ní thuigim an t-idirdhealú sin. Feictear domhsa an dá fheidhm a bheith comhlíonta ag ceolta maithe.

² Tá na focail san cló Eabhraise ar an nasc thuas chomh maith.