Tráchtaireacht

Die Zeit zu schildern, ist eure heilige Pflicht.
Erzählt die Taten! Beschreibt die Gesinnungen!
Nur, kränkt die Schornsteinfeger nicht!
Und kränkt die Jäger und die Briefträger nicht!
Und kränkt die Neger, Schwäger, Krankenpfleger
Und Totschläger nicht!
Sonst beschweren sich die Innungen.

                                       Erich Kästner

Bhur dualgas naofa is ea léargas a thabhairt ar an am i láthair.
Inis na gníomhartha. Léirigh na meoin.
Ach ná maslaigh na glantóirí simné!
Agus ná maslaigh na sealgairí ná na daoine poist!
Agus ná maslaigh na gormáin, na cliamhain, na haltraí,
Ná na dúnorganóirí!
Nó beidh na cumainn ceirde ag clamhsán.

Focal Faire Emil!

Tá Erich Kästner i measc dornán údar Gearmáinise a bhfuilim an-tugtha dá saothar. Cé go bhfuil cáil ar Kästner as a shaothar do leanaí, scríobh sé a lán eile, agus dánta frithchogaidh agus polaitíochta ina measc. (Dhóigh na Naitsithe a shaothar i 1933)

Ach is dócha gurbh é Emil und die Detektive an saothar is cáiliúla leis. Is cosúil gur éirigh go seoigh leis an scéal go luath tar éis a fhoilsithe. (Rinne lucht an Gestapo tagairtí magúla dó nuair a ghabh siad é)

Chuir Gabriel Rosenstock ar mo shúile dom go raibh an leabhar aistrithe faoi dhó go Gaeilge agus mhol go ndéanfainn comparáid idir an dá leagan, agus an bunleagan. Tá an bunleagan agus aistriúchán Nicholas Williams - Emil agus na Bleachtairí - ar mo leabhragán. Chuir mé fios tríd BorrowBooks ar Emil agus na Lorgairí aistrithe ag Seán Mac Giollarnáth, agus seoladh cóip chugam ó leabharlann Liatroma! 

Tá sé ráite go soiléir in E⁊L:

Aistriú é "Emil agus na Lorgairí" ar "Emil and the Detectives" agus cuireadh an leagan Gaedhilge i gcomparáid leis an mbunleagan "Emil und die Detektive"

(Agus trí chló in úsáid san sliocht céanna sin - Cló Gaelach, Rómhánach don teideal Béarla agus Fraktur don dteideal Gearmáinise!)  Ní heol dom an díreach ón nGearmáinis a rinneadh E⁊B a thiontú, ach ní dóigh liom é. Fágann sin gur deacair a rá cad as difríochtaí idir an dá leagan; mar is dócha nárbh an leagan céanna Béarla a bhí in úsáid i 1937 agus i 2004! Ach tá rud amháin i gcoiteann ag an trí eagrán - léaráidí iontacha Walter Trier.

Scéal sách soineanta atá i gceist le Emil und die Detektive. Buachaill óg, mac baintrí, as baile beag faoin dtír - ag dul ar cuairt ag a sheanmháthair i mBeirlín. Airgead aige óna mháthair le tabhairt di. Titeann a choladh air san traein agus ainneoin a fhaichill goidtear an airgead uaidh. Ar chúiseanna áirithe tá doicheall air dul go dtí na péas lena scéal. Beartaíonn ar an gadaí a ghabháil é féin. Le cuidiú ó bhuachaillí na cathrach, éiríonn leis.

Stíl spraíúil, comhráiteach atá ag Kästner sa leabhar, agus is minic é ag labhairt go díreach leis an léitheoir, ag cuir síos ar carachtar Emil agus á mhíniú. Tá dúshlán ansin don aistritheoir Gaeilge. Ní dóigh liom go bhfuil - ná go raibh le fada - caint na n-ógánach uirbeach ann a fhreagródh don méid atá scríofa ag Kästner. Cinnte, Gearmáinis na luath 30í atá i gceist. An difríocht ná go bhfuil ógánaigh na  Gearmáinise (agus an Bhéarla) ag léamh leo go tréan agus nach gcuirfeadh friotal pas beag sean aimseartha dá mbuille iad. Mothaím áfach nach fíor an rud céanna don léitheoir óg Gaeilge (más ann dó!). Fáinne fí atá ann; ceal ábhar léitheoireachta, ní léann daoine óga le Gaeilge. Ceal taithí, mothaínn siad go bhfuil léamh na Gaeilge deacair.

Mar sin, cé gur saibhre an teanga in E⁊L agus go bhfuil an chaint, dar liom, níos nádúrtha, is mó seans go léadh léitheoirí uirbeacha an lae inniu E⁊B, má léann siad in aon chor. Bheadh sé spéisiúil tuairim léitheora Gaeltachta ar an gceist a fháil.

Tá cúpla difríocht spéisiúil san "logánú" a déanadh ar an scéal. Rinneadh seacht bpunt in E⁊L de na 140 Marg sa bhunleagan. Marg atá in E⁊B. (Léargas ansin ar an mboilsciú, chomh maith!) Rinneadh rogha éagsúil maidir leis na hainmneacha a haistríodh. Tá "Giollaanphinn" ag E⁊L ar Krummbiegel - n'fheadar cad as a tháinig an leagan sin, mar is le logainm a bhaineann an sloinne sin ó cheart. Aisteach go leor rinne E⁊B "Déardaoin" as "Dienstag" (Márt in E⁊L).

Seachas sin, tagann an bunleagan slán san dá aistriúcháin agus iad araon inléite. Mar a deirim, thaitin E⁊L níos fearr liom féin, friotal níos saibhre agus nádúrtha ann dar liom. Ach amhras orm an mó duine a bheadh in ann a leithéid a léamh, ceal taithí.

Is mór an feall áfach gur faoi cheilt i stórais leabharlainne atá na leabhar seo a aistríodh sna 1930í, 1940í agus ar aghaidh. Níl dáta ar bith ar an lipéid leabharlainne a bhí ar E⁊L agus é ag teacht chugam as Liatroim. Tá cineál amhrais orm gurbh mé an chéad duine a léadh an leabhar le seasca bliain!

Iomann molta na mbaincéirí

Der kann sich freuen, der die nicht kennt! Ihr fragt noch immer: Wen? Sie borgen sich Geld für fünf Prozent und leihen es weiter zu zehn.	Tig leis siúd, nach bhfuil aithne aige orthu, bheith sásta Fiafraíonn sibh fós, cé? Tógann siad airgead ar iasacht ar cúig faoin gcéad Agus cuireann ar aghaidh ar deich é
Sie haben noch nie mit der Wimper gezuckt, Ihr Herz stand noch niemals still. Die Differenzen sind ihr Produkt. (Das kann man verstehn, wie man will.)	Níor sméid siad riamh le fabhra Níor stop a gcroí riamh Difríochtaí a dtáirge (Tig leat do rogha bhrí a bhaint as sin)
Ihr Appetit ist bodenlos. Sie fressen Gott und die Welt. Sie säen nicht. Sie ernten bloß. Und schwängern ihr eignes Geld.	Tá goile gan críoch acu Alpann siad Dia is Domhan Ní chuireann siad. Ach baineann siad, sin uile Agus toirchíonn a gcuid airgid féin
Sie sind die Hexer in Person und zaubern aus hohler Hand. Sie machen Gold am Telefon und Petroleum aus Sand.	Is na hasarlaithe ina steillbheatha iad Toghairmíonn siad as lámha folmha Déanann siad Ór agus iad ar an bhfón agus artola as gainimh
Das Geld wird flüssig. Das Geld wird knapp. Sie machen das ganz nach Bedarf. Und schneiden den andern die Hälse ab. Papier ist manchmal scharf.	Tá airgead leachtach. Tá airgead gann. De réir a mianta a níonn siad sin Agus gearrann scornaigh an duine eile Bíonn páipéir géar scaití.
Sie glauben den Regeln der Regeldetrie und glauben nicht recht an Gott. Sie haben nur eine Sympathie. Sie lieben das Geld. Und das Geld liebt sie. (Doch einmal macht jeder Bankrott!)	Creideann siad Rialacha na Mata agus ní chreideann siad mórán i nDia Níl ach bá amháin acu. Carann siad an t-airgead. Agus carann an airgead iad. (Ach teipeann ar chách uair éigin)

Erich Kästner „Hymnus auf die Bankiers" (1929)

Ar bhanc bhig ós comhair bainc mhóir.

Worauf mag die Gabe des Fleißes, die der Deutsche besitzt, beruhn? Deutschsein heißt - der Deutsche weiß es - Dinge um ihrer selbst willen tun.	Cad air atá an bua flosca, atá ag an nGearmánach, bunaithe? Is éard is ea bheith Gearmánach, is eol don Gearmánach, Rudaí a dhéanamh, ar mhaithe leis na rudaí féin
Wenn er spart, dann nicht deswegen, daß er später was davon hat. Nein, ach nein, Geld hinterlegen findet ohne Absicht statt.	Nuair a dhéanann sé coigilt, ní chun go mbeadh rud aige ar ball a níonn, Ní hea, ní hea, cuirtear Airgead i dtaisce Gan sprioc dá laghad
Uns erfreut das bloße Sparen. Geld persönlich macht nicht froh. Regelmäßig nach paar Jahren klaut Ihr's uns ja sowieso.	As an gcur i dtaisce a bhaineann muid pléisiúr, Ní foinse áthais Airgead ann féin, Go rialta gach bliain nó dhó, Goideann sibh uainn é pé scéal é
Nehmt denn hin, was wir ersparten und verluderts dann und wann. Und erfindet noch paar Arten, wie man pleite gehen kann.	Glacaigí mar sin an rud a choigil muid, agus cur amú anois is arís é, Agus cumaigí cúpla dóigh eile, conas is féidir dul as gnó
Wieder ist es Euch gelungen, wieder sind wir auf dem Hund, unser Geld hat ausgerungen - Ihr seid hoffentlich gesund.	Arís eile d'éirigh libh, arís eile táimid sa bhfaopach, tá ar gcuid airgid ídithe, tá súil agam go bhfuil sibh sláintiúil!
Heiter stehn wir vor den Banken, Armut ist der Mühe Lohn. Bitte, bitte, nichts zu danken. Keine Angst, wir gehen schon.	Go sona seasann muid os comhair na bainc, Daibhris toradh an saothair, Go ndéana maith díobh, níl a bhuíochas oraibh, Ná bíodh imní oraibh, táimid ar tí imeachta
Und empfindet keine Reue. Leider wurdet Ihr ertappt. Doch wir halten Euch die Treue, und dann sparen wir aufs Neue, bis es wieder mal so klappt.	Ná bíodh aiféala dá laghad oraibh, 'Sé an trua gur rugadh oraibh, Ach fanfaidh muid dílis díobh, agus cuirfidh muid i dtaisce arís, go dtarlóidh sé arís..

Dán le Erich Kästner (scríobhadh sna 1930í sílim). Chuir Holger Münzer ceol leis - is féidir éisteacht leis anseo