Píosaí liom in áiteanna eile:

Posts mit dem Label Ngũgĩ wa Thiong'o werden angezeigt. Alle Posts anzeigen
Posts mit dem Label Ngũgĩ wa Thiong'o werden angezeigt. Alle Posts anzeigen

2021-05-12

Díchóilíniú na hIntinne


Le roinnt blianta anuas tá go leor ficsean agus cuimhní cinn de chuid Ngũgĩ wa Thiong'o léite agam. Bhí fhios agam fiú sular thosaigh mé ag léamh a chuid saothair go raibh leabhar tábhachtach scríofa aige - Decolonising the Mind: the Politics of Language in African Literature. Theip glan orm theacht air, áfach. Ní raibh sé ar fáil tríd na leabharlanna poiblí.

Ach le déanaí lorg mé don kindle é. D'aimsigh mé eagrán Gearmáinise, a foilsíodh i 2017 agus a bhfuil breiseán spéisiúil ag dul leis - aistí ag scríbhneoirí agus smaointeoirí ón Afraic faoin tionchar a bhí ag na haistí orthu.

De bhrí go bhfuil go leor dá chuimhní cinn léite agam, bhí cuid de na smaointe a nocht sé sna haistí léite agam cheana. Is léir gurb é an eochair eachtra an tréimhse a chaith sé i mbun cumadh dráma Ngaahika Ndeenda (pósfaidh mé nuair is mian liomsa) leis an bpobal i Kamiriithu. Tá ana chuir síos ann ar an dóigh ar thug an phobal a dtaithí saol agus a litríocht béil chuig an dráma - na cora cainte, na gluaiseachtaí, an réimse cuí teanga do gach caidreamh agus eachtra.

De bharr an dráma, ar éirigh go hiontach leis ar feadh sé seachtaine, chaith sé bliain i bpríosún gan triail ná cúis curtha ina leith. Ina bhraighdeanach ag rialtas Céinia - rialtas a bhí ceaptha bheith saor ó choilíneachas.

Tá tionchar an Marxachas ar a chuid smaointeoireacht follasach, agus é seasta ag caint ar an bpobal i dtéarmaí na tuathánaigh agus oibrithe. Dream, sa Chéinia, a raibh a dteangacha dhúchasacha fós á labhairt acu, áit a raibh an oideachas tar éis iad a bhrú i leataoibh dó féin agus dá mhacasamhla a fuair oideachas agus arb iad an chinseal iar neamhspleáchais iad.

Rud a chuaigh i bhfeidhm go mór orm ná an bhéim a leagann sé ar filleadh ar an litríocht bhéil atá beo ar bhéala na ndaoine, an siamsaíocht agus na deasghnátha nádúrtha atá caomhnaithe ag an cosmhuintir.

Feictear dom, i gcomhthéacs na hÉireann, go bhfuil scríbhneoirí Gaeltachta á dhéanamh sin go díreach. Leithéid Joe Steve Ó Neachtain, abair, a thosaigh amach ag scríobh agallaimh beirte, filíocht pobail agus lúibíní.

Tá rudaí níos casta do nuachainteoirí. Agus tá imní orm go bhfuil cainteoirí óga Gaeltachta ag cailleadh an deis bheith sáite san teanga mar a bhí na glúinte rompu.

Bhí macallaí de sin san aiste le Pettina Gappah, scríbhneoir as an Siombáib a bhfuil dhá chnuasach gearrscéalta agus úrscéal léi léite agam. Caidreamh deacair atá aici le haistí Ngũgĩ. Ní bhfuair sí ach scolaíocht sna blianta luath ina teanga dúchais Shona - ina dhiaidh sin is as Béarla a bhí a cuid oideachais, seachas roinnt blianta ag deireadh a gcuid scolaíochta ina raibh Shona mar ábhar scoile aici. Fonn láidir uirthi scríobh ach - fearacht Ó Ríordáin - a teanga dúchais ina teanga liom leat aici, agus an bhé á spreagadh as Béarla.

Tá go leor leor cosúlachtaí ach freisin go leor difríochtaí idir taithí na hAfraice agus na hÉireann, cás na teangacha Afracacha agus Gaeilge. Go deimhin, in aiste mic Ngũgĩ, Mukoma, tá sliocht fhada as aiste le Gearóid Denvir, a bhí ag freagairt d'aistí Ngũgĩ. 

Tá go leor lón machnaimh sa chnuasach.


2021-04-11

Renaissance na hÉireann, gnó gan críochnú

Margadh spéisialta de chuid Amazon (sea, tá fhios agam, ach bronnadh Kindle mar fhéirín orm agus anois tá mé gafa) a spreag mé chun an cnausach seo le Ngũgĩ wa Thiong'o seo a cheannach. Aiste ar athbheochan léinn na hAfraice atá ann - bunaithe ar sraith leáchtanna a thug sé.

Tarraingíonn sé go domhain ar an dtaithí Éireannach - an codarsnacht idir cuir chuige Yeats a shíl go bhféadfaí anam an naisúin a thabhairt slán sa Sacs-Bhéarla agus de hÍde a chreid go raibh gá fáil réidh leis an Anglachas. Tagraíonn sé do aiste Nuala Ní Dhomhnaill inár luaigh sise an corpán a shuigh suas agus a labhair - litríocht na Gaeilge.

Amharcann Ngũgĩ go grinn ní hamháin ar smaointeoirí na hAfraice, iadsan a d'fhoilsigh ina dteangacha dúchasacha agus iadsan i d'fhoilsigh i dteangacha a (iar )mháistrí araon,  agus an díospóireacht eatharthu. Ach freisin ar taithí athbheochan na hEorpa - léann á chrúthú sa Ghearmáinis, sa Fraincis, agus sa Bhéarla - ag éalú o marbhfháisc na Laidine. An ról a d'imir aistriú an Bhíobla san forbairt sin - ról a d'imir sé san Afraic freisin, mar gur cuireadh an Bíobla ar fáil i gcaint na nDaoine agus teanga scríofa dá réir. Ach freisin gur thum smaointeoirí na hEorpa iad féin i léann na Gréige agus na Róimhe - a chuir ar fáil i dteanga na ndaoine. Bhí ról suntasach ag an aistriú ní hamháin ó na teangacha ársa ach freisin idir na teangacha éagsúla san Eoraip chun an léann a bhunú agus a scaipeadh.

Bhí a léithéid ar bun ag na Gaeil freisin. Ní dóigh liom gur imir an Bíobla ról chomh suntasach sin abhus - Bíobla Bhedell - mar go raibh an léann á shaothrú sa Ghaeilge i bhfad roimhe sin agus scoláirí idir cléirigh agus tuataí. Ach idir Bíobla Mhá Nuad agus Bíobla Bhedell, tá friotal againn!

Tá litríocht na Gaeilge - filíocht, gearrscéalta, úrscéalta measartha folláin, measaim. Ach tá bearnaí suntasacha eile san léinn. A bhuí leis an Aontas Eorpach, cuid mhór, tá an dlí á shaothrú as Gaeilge - agus an pobal a chnuasaíodh dá bharr ar an Mór Roinn ag saibhriú na Gaeilge i ngnéithe eile.

Ach seachas Matt Hussey, a chruthaigh roinnt ciclipéid eolaíochta, ní heol dom éinne atá ag plé leis na heolaíochtaí nádúrtha as Gaeilge. Scríobh Míchéal Ó Bréartúin, beannacht Dé le anam roinnt leabhair innealtóireachta - agus is ag amharc siar a bhí sé. Is dóigh liom go bhfuil craobhacha den léann - ríomhaireacht abair - a shaothrú as Gaeilge, má tá gaol acu le léann na teangain. Tá daoine thall is abhus a phléann cúrsaí innealtóireachta agus eolaíochta as Gaeilge. Tá roinnt staraithe - Vincent Morley agus Aindrias Ó Cathasaigh, abair - ag foilsiú as Gaeilge. 

Feictear dom áfach gur iarrachtaí aonair iad seo - agus níl fhios agam an bhfuil aon ardán a spreagann daoine chun foilsiú as Gaeilge ar abháir seachas an Ghaeilge. Déanann an Féile Imbolc daoine a cuir ag caint as Gaeilge, seachas faoin nGaeilge. 

Bhí ar sinsear ag scríobh ar leigheas, ar stair, ar na réalta as Gaeilge - ag aistriú ó theangacha léannta a linne. 

Tá cnuasaigh bréatha téarmaíochta ag téarma.ie ach n'fheadar an mó duine a bhaineann feidhm astú chun léann a shaothrú agus a scaipeadh?

Feictear dom go bhfuil go leor dá n-dúirt Ngũgĩ faoin Afraic fíor faoi Éireann freisin - gur gá dúinn ár gcuimhne, atá caomhnaithe sa Ghaeilge a athghabháil, agus í a aclú ag ransú craobhacha uile crann an léinn.

Agus foghlaim ó na náisúin eile a rinneadh coilíniú orthu. Níl an ualach céanna orainn, ar ndóigh, agus atá ar na pobail nach bhfuil cuma Eorpach orthu - ach tá cuid den ngalar céanna a eascraíonn as coilíniú, díspeagadh cultúir agus réabadh cuimhne ag cuir as dúinn. 


Milis an teanga an Ghaedhealg
guth gan chabhair choigcríche
glór géar-chaoin glé glinn gasta
suairc séimhidhe sult-bhlasta.

Gidh Eabhra teanga is seanda,
gidh Laidean is léigheanta,
uatha uirthi níor fríth linn
fuaim nó focal do chomaoinn.

Seathrún Céitinn

2020-11-28

Diabhal ar an gCros

Is amhlaidh, nuair a tháinig an athdhianghlasáil agus dúnadh na leabharlainne gur cheannaigh mé leagan Kindle Devil on the Cross le Ngũgĩ wa Thiong'o. Seo an chéad úrscéal a scríobh sé ina theanga dhúchais. Scríobhadh an t-úrscéal ar pháipéar leithris sa ghéibheann, áit a raibh sé curtha gan triail i ndiaidh dó bheith gníomhach le meitheal pobail ag scríobh agus ag léiriú dráma.

Scéal - idir réalaíoch agus osréalach - Warĩĩnga atá ann, bean óg a bhfuil corr curtha ina chinniúint toisc gur bhréag seanfhear saibhir í ach dhíbir uaithi é nuair a d'éirigh sí torrach. Ag tús an úrscéil tá an cuma air go bhfuil sí tar éis a saol a chuir le chéile arís, ach ansin cailleann sí a post mar rúnaí cionn is nach bhfuil sí toilteanach luí leis an bas. Tréigean a leannán í mar go gcreideann sé gur ghéill sí. Díbríonn an tiarna talún as a hárasán í.

Cosctar í as lámh a chur ina bás féin, agus taistealaíonn sí abhaile go dtí a ceantar dúchais Ilmorog. Ar tacsaí roinnte, áit a mbíonn allagar faoi cás Chéinia idir na paisinéirí. Faigheann siad uilig cuireadh ag cóisir lucht gadaíochta. 

Cóisir is comórtas sách osréalach atá ann, agus tagann deireadh leis nuair a thugann slua den gcosmhuintir faoi ach go gcoscann an phéas go foréigeanach iad.

Tugann na heachtraí misneach do Warĩĩnga a haisling bheith ina hinnealtóir a chuir i gcrích. Filleann sí ar an oideachas, faigheann sí obair mar mheicneoir chun íoc as, fásann caidreamh idir í agus duine eile de na paisinéirí ar cumadóir ceoil é.

Bíonn an dara turas go hIlmorog i gceist chun a gealltanas a fhógairt dá teaghlach féin agus dá theaghlach saibhir siúd - ach cuirtear corr eile san scéal ansin. 

Úrscéal cumhachtach polaitíochta atá ann, agus an réalachas ina orlaí tríd an osréalachas agus taibhrimh Warĩĩnga. 

Níl aon réiteach néata i gceist ach agraíonn an údar a chás (Marxach) go láidir agus go sciliúil, agus de réir mar a thugann Warĩĩnga droim láimhe do sodar i ndiaidh na huaisle eachtrannacha is ea téann sí i gcumas agus in áilleacht. 

Lón machnaimh agus léamh taitneamhach araon. 

2020-05-12

Ngũgĩ wa Thiong’o

Lé cúpla bliain anois táim ag léamh corr leabhar as Béarla le húdar éagsúla ón Afraic. Léigh mé úrscéal fhada casta Ben Okri The Famished Road.

Faoi láthair (le bac sealadach ó Covid-19) táim ag treabhadh tríd saothair Ngũgĩ wa Thiong'o. De bhrí go bhfuil mé á fháil ón leabharlann agus de réir mar a thagann teideal faoi mo bhráid is meascán mearaí atá léite agam idir úrscéalta agus cuimhní cinn. 

Tá an dá rud fite fuaite le chéile feictear dom de bharr a óige i gcoilíneacht. Deartháir leis i bpéas na Sasanach, deartháir eile leis in Airm na Talún agus Saoirse, ar ar bhaist na Sasanaigh an Mau Mau. É ar a dhícheall oideachas a fháil chun rud a dhéanamh ar a mháthair. Ach gan éalú aige ón méid a bhí ag titim amach cé gurbh tearmann áirithe scoil agus ollscoil dó. 

Níl na cuimhní cinn a bhaineann lena streachailt leis na deachtóireachtaí iar neamhspleáchas léite agam fós, a spreag úrscéalta spéisiúla. 

Ná níor éirigh liom fós teacht ar a shaothar faoi díchoilíniú na hintinne. 

Ach tá an méid a léigh mé, idir ficsean agus dírbheathaisnéis, iontach spéisiúil agus spreagúil. 

Leanfaidh mé orm! 

Is dóigh liom go bhfuil cás na hÉireann eisceachtúil, ach go bhfuil rudaí le foghlaim againn ó údair na hAfraice atá ag iarraidh a gcultúr a athshealbhú. 

Ach ní mór dúinn aithint go raibh lámh againn sa choilíniú freisin agus gur bhaineamar mar tír agus pobal brabach áirithe as. Agus mar a luaigh mé agus Dúdhúchas Uí Máille a phlé agam tá mé idir dhá chomhairle faoi ról - nó róil - misinéirí as Éirinn. Is le misinéirí Protastúnacha Sasanacha is mó a bhí Ngũgĩ wa Thiong'o ag plé, ar ndóigh, nó le heaglaisí Afracacha a d'eascair astu. 

Tá marana le déanamh. 

Anseo thíos an méid atá léite agam go n-uige seo :






Weep Not, Child - úrscéal
Wizard of the crow - úrscéal
Petals of blood - úrscéal

Dreams in a time of war : a childhood memoir
In the house of the interpreter : a memoir
Birth of a dream weaver : a writer's awakening.
The Trial of Dedan Kimathi - dráma