Píosaí liom in áiteanna eile:

Posts mit dem Label logainmneacha werden angezeigt. Alle Posts anzeigen
Posts mit dem Label logainmneacha werden angezeigt. Alle Posts anzeigen

2022-11-05

Ag siúl faoi Ardbhrú i gcoinne Ardbhrú ar bhóthar Ardbhrú

Tá mo bhrú fola pas beag ró ard, agus más mian liom ré na bpiollaí a chuir ar cairde tamall eile, sé comhairle mo dhochtúra breis aclaíochta a dhéanamh agus gearradh siar ar an saill i m'aiste bia. Bhí mé ag siúl beagán gach lá, ach ó shin i leith táim ar mo dhícheall siúl gasta de thruslóga fada a dhéanamh ar feadh ar a laghad trí ceathrú uaire nó uair isló. Ní thaitníonn coincheap an giom liom, ná aclaíocht ar a shon féin - mar sin is píosa den aistir ón obair is nós liom siúl ar laethanta oifige. Ar ámharaí an tsaoil tá cúpla siúlóid coille ann do na laethanta eile.

Tá sé d'ádh orm go bhfuil mo phost nua lonnaithe i nDún Laoghaire. Tá bealach siúlóide atá beagnach iomlán saor ó thrácht idir Dún Laoghaire agus Cairéal Dheilginse. Na Ráillí a tugtar air, agus bhí córas tram caiple air an líne i dtosach, ag tabhairt Clocha chun cuan uaidh. 

Ina dhiaidh sin, bhí modh turgnamhach eile ann i ré an ghail. Seachas inneal ag tarraingt an traein agus ag bogadh in éineacht leis, bhí píobán ann ar chuir an carráiste loine isteach ann. Chruthaigh an t-inneall seasta folús sa phíopa agus tharraing an traein. B'é seo rogha an t-innealtóra Isambard Kingdom Brunel, a shíl gur cur amú fuinnimh ab ea an inneall trom a chuir ag gluaiseacht (Breis anseo
Bhí an lá le córas Stephenson, ar ndóigh. 

Tá Bóthar Atmaisféarach i nDeilginis fós. Ach agus mé ag siúl, thug mé an logainm Ardbhrú faoi ndeara i gcúpla áit. Shíl mé gur féidir go mbeadh baint aige leis an iarnród, cé nach dóigh liom go raibh an Ghaeilge láidir sa cheantar san naoú céad déag. 

Chuaigh mé i gcomhairle leis an mBrainse Logainmneacha. Cé nár éirigh leo, agus sráidainmneacha an cheantair á iniúchadh acu, teacht ar fhianaise faoi bhunús an ainm, is sine an logainm ná an iarnróid. Mar sin, ciall eile le brú atá i gceist, agus comhtharlú go raibh Ardbhrú á ghiniúint ann! 

Áis ana bhreá siúlóide agus rothaíochta atá ann, beidh le feiceáil conas a éiríonn liom anois agus na tráthnónta dorcha buailte linn. 

An chéad cúpla lá bhí mo dhóthain de sholas an lae agam le dul thar Cnoc Deilginis agus Cnoc Chill Iníon Léinín. Is breá an radharc uaidh sin. 


2021-04-27

Is gaoth an té a aithníonn an ghaoth thar an ngaoth!


Le cúpla seachtain anuas tá Breandán Ó Cíobháin ag plé logainmneacha a bhfuil baint ag cúrsaí aimsire leo le Helen Ní Shé ar An Saol ó Dheas. Luaigh sé Tóin le Gaoith, sliabh a bhfuil aithne agam air i Cill Mhantáin, áit sceirdiúil a bhíonn gaofar go minic. Dúirt sé afách nach gaoth - aer ag bogadh - atá i gceist ach uisce. Dar leis is Loch Iolar a thug a ainm don sliabh. Léirigh mise amhras - níl Loch Iolar feiceálach, agus shíl mé gur góilín - caolas uisce ag gobadh isteach sa tír - is brí le "gaoth" - mar atá i gceist i gcás Gaoth Dobhair, abair. 

Sin a bheadh le tuiscint as gaoth 2 i Foclóir Gaeilge Béarla (agus an Foclóir Beag).

Lorg mé an dara tuairim ar Logainm ar Twitter, a chuaigh i gcomhairle leis an Brainse Logainmneacha. Is cosúil go bhfuil bunús leis an tuairim faoi uisce a bheith i gceist le "le Gaoith" i Logainmneacha - rud a thagann leis an bhfoirm den ginideach atá in úsáid. Tá obair ar siúl ar na léarscáileacha dailiúcháin ar logainm.ie freisin - agus an ghaoth agus an gaoth i measc na cinn atá le feabhsú.

Tá roinnt iontráil i dil.ie:

1 gáeth: aidiacht, gaoismhear (tá seo ag FBG mar gaoth 3 - focal liteartha)

2 gáeth; aer ag bogadh, gaíth sa tSean-Ghaeilge.

3 gáeth: ag freagairt don ciall goílin - ach tá an chiall sruthán luaite leis fresin, go háirithe sruthán ar féidir é a thrasnú. 

Maidir le Tóin le Gaoith Chill Mhantáin, tá abhann faoi agus clochar á thrasnú díreach lastuas d'eas. N'fheadar an é sin an gaoth atá i gceist?

2020-07-11

Ó, Ae, Cíocha? Ó Cualann

Ó Cualann ⁊ Beannach Bheag
ón gcladach idir Chill Chomhghaill ⁊ Na Clocha Liatha
Tá an Sliabh suntasach (ainneoin nach bhfuil sé chomh hard sin) ar a dtugtar as Béarla an Sugarloaf gar don áit a chónaím, agus ar an mbealach go Bré. Agus sin an radharc a bhfuil taithí agam air.

Tá roinnt ainmneacha luaite leis as Gaeilge: Ó Cualann atá air ag Logainm. Roinnt blianta ó shin ar Twitter d'fhiafraigh Eoin Ó Riain cén fáth nach raibh Cualann séimhithe. Fuarthas freagra ón mBrainse Logainmneacha:
Gidh go bhfuil leaganacha de Ó Cualann agus Sliabh Cualann fianaithe sa Ghaeilge roghnaíodh Ó Cualann mar ainm oifigiúil den Great Sugar Loaf, *agus tá sé le fáil ar léarscáil na hÉireann ar scála 1:575,000 (cóipcheart, Rialtas na hÉireann, 1970) agus i nGasaitéar na hÉireann (1987). Níl séimhiú fianaithe sna leaganacha luath de Ó Cualann, agus glacadh leis an leagan seo gan séimhiú .i. tuigeadh gur dóichí go raibh an easpa séimhithe reoite ann. Ní léir brí na céad míre, ach tá sí caighdeánaithe mar Ó. Is fiú súil a chaitheamh ar leaganacha den dá logainm san Onomasticon Goedelicum mar atá ullmhaithe ag Instidiúd Ard Léinn Bhaile Átha Cliath—tá beagaín ón dinnsheanchas luaite ann:
Seo an méid atá luaite ansin:
22347
óe cualand *ae cualann* LL 195, Gwynn, Poems fr. Dind. 56; v. Ae Chualand; as. Óe Cualann, Gwynn, Poems fr. Dind. 60; in cloch forsa fuirmeadh ceand Cualann isi in Oe Cualann, on Sliab Cualann, UM 151a; betw. Senchoraid and Cuilenn (Glencullen ?), Gwynn, Poems fr. Dind. 62; seems same as Druim Ing, Gwynn, Poems fr. Dind. 60; + the Three Rock mt in S c. Dublin; v. Druim Ing
Seasann UM do  leabhar Uí Máine.
Tá tagairt do dhán ón Dinnseanchas ansin: an dán Bend Etair II
Bend Etair, étan fri tuind,
Dún mBrea maic Senboth Saeruill,
Óe Cualand fri fogla frais,
Druim Ing maic dobga Dorb-glais,
....
Crimthand Sciath-bél, scíam fri cath,
las' torchair Cúalu cétach,
tuc a chend slúag-barr samlaid
i n-Óe Cúalann crech-adbail.

Ind ail úag fors' ruirmed sain
cend rúad ruibnech ind ríg-fhir,
is di as ainm ós chói chabsaid
ind Ói airdirc imarsaid.
Tá tagairtí don scéal seo i bfoinsí eile - fearacht an leabhar Mágh Ealta Éadair . Tá cóip de agam áit éigin, ach ní heol dom cé hiad Crimthain ná Cuala!

Tá tagairt eile san OG:
24734
sliab cualann Sugarloaf mt nr Bray, c. Wicklow, AFM-ndx, CS-ndx; Glencullen mt
betw. c. Dublin and c. Wicklow, AU-ndx; but v. Cualu; *Trí slébe hÉrenn: Sliab
Cua, Sliab Mis, Sliab Cualann, Triads (ed. Meyer), §37*

Tá Ae Cualann luaite sna tréanna
38Trí haird Hérenn: Crúachán Aigli, Ae Chúalann , Benn mBoirchi.Trí arda Éireann: Crúachán Aigli4, Ó Cualann, Sliabh Dónairt

4 Cruach Phádraig
Ní mór a rá go bhfuil Log na Coille luaite le Ae Chúalann i foinsí áirithe. Is Log na Coille an sliabh is airde i gCill Mhantáin - ach níl sé chomh feiceálach le hÓ Cualann.

San ábhar scanáilte ag Logainm tá litir chun na nuachtáin ag Liam S Gógan ag maíomh gur cíocha an Bandé Cuala atá i gceist. An raon uile, Beann Éadair san áireamh luaite aige le colainn Chuala. Is deacair sin a thuiscint agus tú gar dóibh, ach ag amharc ón gcósta, mar atá sa ghrianghraif thuas, is féidir an samhail sin a fheiscint.

Giolaspar atá ag Logainm ar an sliabh níos ísle ar a thugaim Beannach Bheag. Is dóigh liom féin gur don talamh faoi a thagraíonn Giolaspar. Tá scéal go raibh "gilt spur" mar chíos ar an bhfearann sin.
The name Giltspur, which originally refers to a townland on the northern slopes, is explained by a transaction in the late 12th century, whereby Dermod MacGiollamocholmog granted one carucate of land in Kilruddery to Richard de Felda for a pair of gilt spurs, to be presented to him and his heirs each year at Michelmas 
~ Place-Names of County Wicklow - Liam Price (Foinse)

2020-04-30

Tá Abhann an Súlan fireann - an bhfuil sé ina aonar?

rann ag dul leis an Sulán:

Mise an Sulán
Fuar, fada, fireann
Anois an t-am
Cá bhfuil mo dhuine?
Tá ainmneacha aibhneacha baininscneach sa Ghaeilge go hiondúil.  Luaitear an Sulán agus An Feabhal mar eisceachtaí. Ach ó tharla go bhfuil fógraí ar na bóithre anois nuair a thrasnaíonn bóthar sruth, tá cúpla eisceacht eile tugtha faoi deara agam. Chuir mé ceist ar lucht Logainm an raibh aon staidrimh acu faoi. Ní raibh, ach thug siad liosta dom agus an ginideach san áireamh. Scagadh garbh mar sin, ag déanamh talamh slán de gur ionann "an" sa Ghinideach agus "firinscneach" - tá thart ar 170 as 930 firinscneach. Seo iad. Ar ndóigh is do bhailte nó sléibhthe a thagraíonn cuid de na logainmneacha nuair atá Abha/Abhainn mar chuid den ainm, rud a laghdaíonn an líon.
‘Sonraí logainmníochta Gaeilge ó Logainm faoi © Rialtas na hÉireann agus cheadúnas CC BY 4.0.’

2014-01-21

Tagairtí don Ghaeilge i nGleann an Smóil

I bhfad siar ar Fóram Daltaí rinne mé tagairt do thagairt atá ag Biddy Jenkinson i scéal Bleachtaireachta dá cuid faoin tAthair Dinneen do Ghaeilge a bheith fós á labhairt i nGleann an Smóil lena linn. Fiafraíodh díom faoi ar Twitter ar na mallaibh, ach ní raibh d'fhianaise agam ach an tagairt sin.

Fuair mé an méid seo i dTaisce Google, ach ní raibh an tagairt ar fáil ar logainm níos mó:

"(mountain-)stream of Eilís?
Eilís — ainm pearsanta mná?
Triomán/tromán — a term for a (mountain-)stream that occurs in the hills of County Wicklow and south County Dublin.

Tromán is the spelling Eoghan Ó Comhraí used in the Ordnance Survey Letters for the word as he heard it from the Irish speakers of Glenasmole (e.g. ‘Bun na ttrí ttromán’), which would imply that the word is based on a secondary sense of the adjective trom (primarily ‘heavy’, etc.) with the diminutive suffix -án. But see also A Dictionary of the Irish Language s.v. tírmán, ‘exsiccator’: perhaps these names reflect triomán, in the sense ‘stream which drains water from the hills’. See also the name An Triomóg/Trimoge River in County Mayo.

It is difficult to ascertain the origin of the qualifying element here, however, for lack of evidence: -(n)ellish, -(n)ellis, and (-n)Allison are the only surviving forms. It appears that the forms in -ellis(h) represent the female personal name Eilís (< Elisabetha), and the form given to Ó Comhraí is rather an explanation of the name (cf., perhaps, both Aill Mháire and Aill Mháirín given for Mareen’s Brook); there is also a surname Eilís (< Ellis, Ellison). Or it may be a corrupted form of the plant-name feileastram, ‘iris’ (this plant has been recorded along the Dodder at Ballinascorney and Castlekelly) or some other dissimilation of the consonants /l/, /n/, /r/.

In the hills of southwest County Dublin another term for (mountain-)stream occurs, namely slád (which originally had the sense ‘glen’, ‘vale’; it comes from the English slade), e.g. Slád na Cloiche Báine, ‘the stream of the white stone’; Slád na Riaibhche, ‘the stream of the brindled cow’, in the civil parish of Saggart. In the Glens of Antrim Holmer found allt, which usually means ‘glen’, ‘vale’, in that area, used specifically as a term for the streams flowing through those small glens (cf. Aill Mháirín here in Glenasmole).

Note that stream-names based on the word sruth(án) also occur alongside both of these terms: in 1937 Liam Price noted the name ‘Srugh’ for what is marked on the maps as Slade Brook in Glenasmole, 600m from Tromanallison, for example."

Sé mo thaithí go mbíonn flosc agus eolas ag taighdeoirí An Bhrainse Logainmneacha, agus sheol mé ceist tríd an suíomh. Fuair mé an t-eolas chuimsitheach anseo thíos ó Aindí Mac Giolla Chomhghaill ón mBrainse:


1837
Litreacha na Suirbhéireachta Ordanáis
Liam & Úna Ó Reachtúra, Caisleán Uí Cheallaigh; Aindrias Ó Gabhann (†1834), An Carraigín

Is iad Litreacha na Suirbhéireachta Ordanáis an príomhfhoinse atá againn ar Ghaeilgeoirí Ghleann an Smóil sa 19ú haois. Bhí an taighde ar logainmneacha Chontae Bhaile Átha Cliath nach mór curtha i gcrích ag an tSuirbhéireacht nuair a thug an scoláire Eoghan Ó Comhraí cuairt ar an ngleann i samhradh na bliana 1837 chun fuaimniú áitiúil na logainmneacha a fháil ó mhuintir na háite (chomh maith lena raibh ann de shéadchomharthaí a iniúchadh). Tugaim anseo i mo dhiaidh tras-scríobh de na litreacha a bhaineann leis an ngleann, as na bunchóipeanna atá le fáil in Acadamh Ríoga na hÉireann (cuirim cló iodálach ar aon rud a scríobhtar i bpeannaireacht na Gaeilge):—

21, Great Charles St.,
26th July, 1837
[.i. Dé Céadaoin]
...
I went on yesterday [.i. Dé Máirt, 25/7/1837] to Tallagh and visited a mountain above Ballynascorney called by the people Suíghchán, i.e. the seat. It is a very high boggy mountain … I descended the east side of the mountain into Glen a Smoil, the far famed residence of the mighty Finn Mac Cool. There are many old recollections of him still in this glen. However I had not time enough left to make more than a passing enquiry, but expect to collect some curious facts when I visit it again, which I hope to be able to do on Friday next [.i. 28/7/1837].
* * * *
21, Great Charles St.,
2nd August 1837
[.i. Dé Céadaoin]
Sir,
  Since I wrote to you last I visited Glen-a-smoil and the neighbouring mountains twice. I could collect no tradition of Finn Mac Cool or his warriors in the glen, but what is current all over Ireland. The most remarkable features of this celebrated Glen are the four mountain streams that descend into it and form the River Dodder. 
  The first and largest of these streams, which is called Aill Mháire, or Mareens brook, rises in Kippure mountain near Lough Bray and rolls down a rocky precipitate channel to Castle Kelly in the Glen, a little below which it meets the Dodder or Aidhin Dothar.
  a small stream which takes its rise in a Slough called tromán Dubh (black stream) some distance to the north [recte south] of Mareens Brook on Kippure ridge, and running down through Coill mhór and receives the stream of Lug Mor, immediately before it joins Mareens brook at the place already mentioned.
  The united waters then flow onward, and at a short distance receive the stream of glaise an Mhuilin which descends from Seechawn mountain, dividing the mountain of Carrigeen Roe in two parts.
  The Glens through which these streams descend have a great many local names among them that I had not time to collect, they are so difficult to ascend, so remote from persons to point out the localities and so far distant from where I get off and meet the Tallagh Car. 
  I met an interesting old man at the bottom of the glen from whom I collected the subjoined list of local names. His name is William RafterUilliam Ó Rachtabhra, he is now 84 years old, with all his faculties in full vigour, and with more activity and buoyancy of spirit than his son, a man of about 50 years of age. He was born and bred in the old Castle Kelly, on the foundation of which his house is built, and part of the old wall of which may be still seen in the gable of his house.
  I speaks [sic!] as good Irish as ever I heard spoken, as does his sister Una. He says that 40 years ago very few spoke English in the Glen except the Dublin Carmen — very few men of 40 years of age even now in the Glen that don’t understand tho’ they don’t speak the Irish.
  He has no account of O’Kelly from whom the Castle is named nor have I. He knew many persons who read and wrote Irish, the last of whom was Andrew Smith, Aindrias Ó Gobhan, who died three years ago at Glasamucky on the glenside [recte An Carraigín/Corrageen, de réir an taifid pharóiste thíos].
  The following local names are to be found in the glen and about it, 
            Cnoc a tsidhain, a tumulus.  Glais a mhuicídhe.  brácaidhe Cón árd.  Sliabh na ccloch.  Dochtog.  bun na ttrí ttromán.  Aill Mháirín.  Caislén Ui Cheallaigh.  Aidhin Dothair.  Troman dubh.  lug na ffiach.  leó mhór.  Carraig na síodhóg.  Coill mhór.  &c, &c. 
  As I will have to write to you again more particularly on this subject, I will mention no more names at present. Aill Mháirín is remarkable for producing (perhaps) the largest ivy leaves anywhere to be found. In the old Fenian poem of Glean aSmoil, Ossian, complaining of Saint Patk’s scanty fare, says that he would find a quarter of a black bird in Glean a Smoil larger than his quarter of mutton, a quicken berry larger than his Measgán of butter, and an ivy leaf larger than his griddle of bread.
  I send you two of the celebrated ivy leaves, which though not arrived at maturity of growth, will yet afford you a good specimen of the produce of the famous glen. Can the name books of Tallagh be spared, I would want it as soon as it could be spared.
* * * *
23rd August 1837
[.i. Dé Céadaoin]
Sir,
  I went on yesterday [.i. Dé Máirt, 22/8/1837] to Gleann-a-Smoil with Mr. Williams and pointed out to him all the remains of antiquity that I have been able to discover there as yet. There is a moat on the edge of Feather-bed Bog called cnocán Mhéidhbh (Cnockan Mheibh) through which the county boundary line runs. This moate has been cut through to the depth of 5 feet within the last month, but no grave, stone, urn or anything else turned up but the bog of which the mound is composed. ...
  Following the boundary line from this to the foot of Kippure mountain, at the distance of a mile it passes through another moat immediately on the brink of Mareens Brook, and very near the head of that stream. The trench has not been dug deep here, so that the mound remains still unbroken. A few yards lower down the stream there is another small mound which has not been opened. These moats have no names.
  A little below these a rapid stream falls into Mareens Brook, on the right side, called Eas Caorthain Duinn [noda -ao-; -n agus líne os a cionn in Duinn], i.e. Cataract of the brown Roan tree. This stream is not marked on the plan.
  A little below this on the other side, another stream falls into Mareens Brook, which the people call tromán Allison, i.e. Allisons stream: I can make but little of this name, but will enquire more about it.
  The point of junction of these three streams is called bun na ttrí ttromán.
  A little lower down still is Cnocán caorthainof the Roan tree [an síneadh fada i pl]. This is a large oblong mound of considerable height, with a cairn on its lower end, and another at its upper end.
  Lower down the stream still is Aill MhaireMarys Cliff where the ivy leaves are to be found.
  A little lower down yet, are three moats more, one of them very large, it is probably a natural mound, modified by man for his own purpose.It is called cnocán ruadh. There is a fine bold stream descending into the brook here, which does not appear on the plan and for which I was not able to get a name as yet. A cromleac a little up on the mountain side, and a few circles further on to the north east, fills up my discoveries on the right side of Mareens Brook.
  I have yet to explore the Adhain Dóthair or Dodder Stream up from its junction with Mareens Brook to its source. This I hope to be able to accomplish in a day, after which I would have but little more to do among the mountains, so that I think I could get very rapidly over the remainder of the county.

Tá tagairt eile ag Ó Comhraí don Reachtúrach in Ainmleabhar an pharóiste seo faoi ainm cnoic in iarthar an ghleanna:—

· EC:AL
An dá fhoirm seo sic ag EC, meascán de Ghaeilge agus Béarla. I bpeannaireacht Bhéarla atá siad, i ndúch anuas ar pl.
"William Rafter, a native who speaks very good Irish." [Nóta EC; dúch anuas ar pl]

Is léir go raibh meas ag Ó Comhraí ar Ghaeilge an Reachtúraigh, cé go bhfuil cuid de na hainmneacha a fuair sé uaidh níos cruinne ná a chéile, chomh fada agus is féidir linn a dhéanamh amach ar an bhfianaise iomlán (tá iarracht den ghaelu ad hoc, mar shampla, le sonrú ar Glaise an Mhuilinn [rectius an Mhulláin], Glaise an mhuicídhe [rectius na Muice], agus brácaidhe Cón árd [ón bhfocal Béarla brakes, ach ní brácaí atá i gceist ach raithneach/mothar] thuas).

Tabharfar faoi ndeara ná fuil an sloinne seo Ó Reachtúra le fáil sa ghleann in aon fhoinse a mhaireann ón 17ú haois, cuiream i gcás na Hearth Money Rolls (1664) agus an ‘Census’ (1654). Ach taispeánann taifead eaglasta Pharóiste Caitliceach Ráth Fearnáin go raibh an teaghlach seo bunaithe sa ghleann le cúpla glúin ar a laghad agus nach amhlaidh gur thánadar thar paróiste isteach agus an Ghaeilge a thabhairt leo.

Tá teaghlaigh Liam Uí Reachtúra agus a dheirfiúr “Winifred” chomh maith le muintir Aindréis Uí Ghabhann le rianú siar go dtí an 18ú haois ann ach ábhairín bleachtaireachta a dhéanamh (féach http://churchrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/search.jsp?name2fm=&name2l=&namefm=&namel=rafter&location=&dd=&mm=&yy=&submit=Search&sort=date&pageSize=100&diocese=DUBLIN+%28RC%29&parish=RATHFARNHAM) agus http://churchrecords.irishgenealogy.ie/churchrecords/search.jsp?name2fm=&name2l=&namefm=andrew&namel=smith&location=&dd=&mm=&yy=&submit=Search&sort=date&pageSize=100&diocese=DUBLIN+%28RC%29&parish=RATHFARNHAM). Dhealródh sé go raibh gaol pósta, leis, idir an bheirt Ghaeilgeoirí seo Ó Reachtúra agus Ó Gabhann (Brúnaigh ab ea mná céile na beirte acu).

(Féach leis go liostaítear ‘Tyrlagh Smith’ [< Toirleach Ó Gabhann] sna Hearth Money Rolls (1664) in ‘Glasnemucky’ [< Glaise na Muice].)

Is dócha, ar an bhfianaise seo, gur féidir iontaobh a thabhairt lena ndúirt an Reachtúrach le hÓ Comhraí faoin nGaeilge sa ghleann (cé go gcaitheann William Nolan amhras air seo in ‘Society and Settlement in Glenasmole’, Dublin City and County).

1850:
? Séamas Ó Broin, An Baile Mór

Tá tagairt ag Donn Piatt sa leabhrán Gaelic Dialects of Leinster (1933) do Ghaeilgeoir eile de bhunaidh an ghleanna:

“Letters from Harold's Cross” (Joly Pamphlet, National Library), refers to Irish being spoken by Séamas Byrne of Ballymorefinn, Dublin Mountains, showing the traditions of Irish still alive in 1850.

Níl an Branach seo liostaithe in Griffith’s Valuation (1848–51) ar an mBaile Mór/Ballymorefinn. Féach, áfach, an ‘James Byrne’ a bhí ag cur faoi in “Haroldscross E. Rathmines Road” ag an am.
 

1852:
“... the glens of the County of Dublin, where the people still speak Irish ...”

Féach, leis, an nóta seo ag Seán Ó Donnabháin faoi ainm an ghleanna in 1852:

According to the traditions in Meath and in the glens of the County of Dublin, where the people still speak Irish, Gleann-a-smoil means 'the valley of the thrush.' We of the south add another syllable to smol to express thrush (smolach); but the Meath men will have their own form (an smol, gen. an smoil) and interpretation to be correct; they insist that the Gleann-a-smoil of the Fenian story, is the place still so called in the County of Dublin, and they hold us in great contempt for attempting to transfer this glen to the south [.i. Gleann an Smóil na seanscéalta a ionannú leis an ngleann den ainm céanna i Sliabh na mBan].
— ‘The Fenian Traditions of Sliabh-na-m-Ban’, Transactions of the Kilkenny Archaeological Society, iml. 1, cuid 3, lch.358 (1852).

Is fíorspéisiúil an abairt sin an Donnabhánaigh “the glens of the County of Dublin, where the people still speak Irish”, mar bhí sé féin agus Eoghan Ó Comhraí ar obair pháirce le chéile sna sléibhte sa bhliain 1837 sara ndeachaigh Ó Comhraí ar ais go Gleann an Smóil leis féin agus bhuail leis an Reachtúrach. Níorbh aon duine é an Donnabhánach a bhí tugtha don bhéal bán mar gheall ar shláinte na Gaeilge, ach a mhalairt.

In Ainmleabhar pharóiste Theach Sagard tugann Ó Comhraí foirmeacha Gaeilge le haistriúcháin, e.g. “Gleann na Raithnidhe, ‘the Ferney Glen’—the natives” agus “Cnockslinge, ‘slate-hill’—John Keegan, a resident native”, a thabharfadh le fios, b’fhéidir, go raibh cur amach éigin ar an nGaeilge ag muintir na háite seo chomh maith.

Ach, ina choinne seo ar fad, cé go dtugann Ó Comhraí liosta fada mionainmneacha Gaeilge sna Litreacha timpeall Chnoc Thamhlachta agus Chnoc Theach Sagard agus i nGleann Cuilinn, tá an chuma air gurb amhlaidh a dhein sé crot Gaeilge a chur ar na hainmneacha a chuala sé ann. Féach, leis, an ráiteas seo a leanas aige sna Litreacha faoi sheanduine 90 bliain d’aois a bhuail leis i nGleann Cuilinn i mí Iúil 1837, cúpla seachtain sarar bhuail an Reachtúrach leis i nGleann an Smóil:

No person in the neighbourhood ever heard any name for [The Giant’s Grave] but Peter Welsh, who when he was a boy heard the old Irish people call it Leaba na Saigh (the greyhounds bed). ... Peter gave me some old topographical names, such as lug mór, Sliabh Gearr, lug aPhuca, &c., and promised me some more when I call to see him again, which I intend to do the first day I go out, as I think it fortunate that one man lives in that un-Irish part of Ireland, who remembers something of the ould times.

Agus féach a raibh scríofa ag an Donnabhánach féin i mí Aibreán na bliana céanna:
Mr. Curry and I travelled through Glencullen yesterday to ascertain whether the inhabitants retain any traditions worthy of preservation, but I am now satisfied that they retain none. We met some features not in the name books, but which certainly should be on the plans. Perhaps they are.
1) Cloghnagon, a remarkable rock on the Glencullen mountain … Cloghnagon signifies the stone of the hounds (cloch na g-con) but there is no one (a native) in the glen that understands the name or retains any old story about it.


An chanúint féin:

Is mór an trua é, mar sin, ná tugann Ó Comhraí cur síos dá laghad ar an gcanúint a chuala sé i nGleann an Smóil, ach b’fhéidir gur leid é sin féin dúinn ná fuair sé aon bhlas neamhghnách air.

Tá tuairisc suimiúil ó 1790 ó thurasóir Francach, Coquebret de Montbret, i dtaobh Ghleann Molúra, Cill Mhantáin, 30km ó dheas, ina ndeirtear go raibh Gaeilge fós á labhairt ag an seandream ansúd, “their dialect being closer to that of Munster than to the Irish spoken in the neighbourhood of Dublin” (‘Coquebert de Montbret in search of the hidden Ireland’, JRSAI 82, 1952, pp. 62–7). Gan dabht is é an scoláire Éireannach a bhí i dteannta de Montbret ag an am, .i. Risteard Ó Ciarabháin ó Chinn Mhara i gContae na Gaillimhe (an-ghairid do Chontae an Chláir), a thug an breithiúnas seo.

Is beag rian den Mhuimhneachas, mar a thuigimidne é, ar logainmneacha an cheantair sin, áfach. Is cosúil gurb é an rud a bhí i gceist ná go raibh difríocht measartha suntasach, i dtuairim an Gaillmhigh léannta seo (b’fhéidir ó thaobh gnéithe ná fuil caomhnaithe sna logainmneacha, ar nós stór focal, blas, deilbhíocht, gramadach, srl.) idir Gaeilge an cheantair shléibhtiúil seo agus an Ghaeilge a bhí le clos i gceantair thuaithe Chontae Bhaile Átha Cliath taobh thuaidh den Life. Bhí Gaeilgeoirí fós le fáil an-ghairid do theorainn na Mí/Bhaile Átha Cliath aimsir na Suirbhéireachta féin (1830í) agus ní foláir nó bhí an ceantar céanna, 15km ón gcathair, ina bhreacGhaeltacht ar a laghad nuair a scríobhadh na focail thuas i 1790.

Tá alt spéisiúil ag Nicholas Williams ar Ghaeilge Chúige Laighean in Stair na Gaeilge agus tá seoda luachmhara le fáil in Labhrann Laighnigh (go háirithe ar Ghaeilge Osraí). Tá roinnt nótaí teangeolaíochta sa Leabhar Branach, cnuasach filíochta ó Chill Mhantáin, leis. Tá mionainmneacha anseo is ansiúd a thagann lena bhfuil ar eolas againn faoi ghnéithe áirithe de chanúint Chúige Laighean ach inseoidh an aimsir an bhfuil mórán adhmaid le baint as logainmneacha an cheantair seo Cill Dara–Cill Mhantáin–Ceatharlach–Loch Garman ach an staidéar córasach a bheith curtha i gcrích orthu sna blianta beaga amach romhainn. Tá mórshaothar ar logainmneacha Loch Garman á chur i dtoll a chéile ag an Dr. Conchubhar Ó Crualaoich faoi láthair a chaithfidh solas ar Ghaeilge an cheantair úd chomh maith.

Sa bhreis ar an eolas thuas ón mBrainse tá nóta curtha leis an Logainm Sliabh na mBardóg.Tá taighde ag dul ar aghaidh ar ábhar.Táim fíor bhuíoch d'Aindí agus do scoláirí eile an Bhrainse as a saothar, agus as a flaithiúlacht é roinnt linn!

2013-01-06

Gleann an Smóil, nó Gleann na Smól?

Tharraing Páid m'aird ar alt san Irish Times faoi siúl i Sléibhte  Átha Cliatha. Luaigh an t-údár Lenny Antonelli an gleann úd i nDeisceart Átha Cliatha, agus é ag rá gurbh "Valley of the Thrushes" is brí leis. Ach is Gleann an Smóil atá ag logainm, gan míniú breise.

Bhí comhrá againn ar Twitter faoi, agus luaigh Lenny a fhoinse: P.W. Joyce:

The thrush. Smól or smólach [smole, smolagh] is a thrush. The best known name containing the word is Gleann-na-smol, the valley of the thrushes, the scene of a celebrated Irish poem, which is believed to be the same place as Glenasmole, a fine valley near Tallaght, Dublin, where the river Dodder rises. Near Lifford in Donegal, is a townland called Glensmoil, which represents the Irish Gleann-a-smoil, the thrush's glen.
Glensmoil ag Logainm, ach níl aon ainm Ghaeilge deimhnithe acu fós.

Tá aithris ar laoi Fiannaíochta i gcnuasach Doegen, ach is Gleann an Smóil atá luaite ansin.

D'aimsigh Páid an leathanach seo agus tagairtí ann do smól agus Bruidean Dá Derga:

One of the four Royal roads to Tara came from Da Dergas Hostel in Glenasmole, and it seems perfectly appropriate that Tara could be seen from the Hostel. Glenasmole has long been thought of as the Valley of the Thrushes, but a friend Thomas Maher, an Irish scholar, has brought us a proper translation as the 'glen of the burnt out ruins'. From this site you can also see the cairns on Tallaght and Saggart hills. We have gone to this site on a divining day and the dowsing effects over this crack are quite powerful.
Níl smól luaithe don éan i DIL, smólach amháin atá luaite:
 1 smólach
[a,f. and o,m.] m.,  IGT Decl. § 55 . f.,  § 56 . smao- lach,  Measgra D. 39.29 . thrush: truagh an ?áidh | doní in smolach,  Acall. 847 =  CF 1008 . stmolach (in `én-ogam'),  Auraic. 5695 . dordan smolcha,  K. and H. 24 . guth luin na smolche,  Ann. Inisfallen 917 . asi in smolach is lia aisdi cheileabhraidh ar bith `blackbird ',  Oss. v 50.3 . mian-ghol bhíos i nguth na s.¤,  Keat. Poems 167 . Cf.  gleann cuachach s.¤ lonach full of thrushes ,  Measgra D. 43.5  (leg.  smólchach?).

Tá smól luaite leis an ciall smál:
smál
smál smól smúal
Keywords: ember; glowing; coal; fire; glow; burnished; weapons; ashes; dross; blemish; taint; blemish; dark; eyebrow
Mar sin atá an chás. Tá ag teip orm an dán a thagraíonn Joyce dó a aimsiú, agus mar sin níl fhios agam an bhfuil bunús lena chreideamh. Ach dá mbeadh, is Gleann na Smól seachas an Smóil a bheadh ann.

Bheinn buíoch as aon nod bhreise.

Aguisín: Tá tagairtí thall is abhus feicthe agam do "Ghleann na Smól" mar an áit ar bhuail aois Oisín tar éis do filleadh ó Thír na nÓg.
 In passing through the Thrushes' Glen
A crowd of men in straits I see,
Full thrice five score and haply more
All toil full sore awaited me.
mar shampla, anseo:

Ach Gleann an Smóil atá ag an Cadhlach san leabhar "An Fhiannuidheacht"

Do ghluais Oisín leis gur shrois sé Éire; acht tásc ná tuairisc na Féinne ní raibh le fágháil i  n-aon áit. I nAlmhain álainn leathan laighean ní raibh i n-ionad bruidhne Fhinn acht fiadhaile, flíodh agus neantóg.  Ón áit sin do thug sé aghaidh ar Bheinn Éadair, agus, ag gabháil trí Ghleann an Smóil dó, do chonnaic sé sluagh mór daoine...

2011-05-01

Tromán na Sráide

Phrioc an fógra seo m'fhiosracht. Ní raibh ar mo chumas nasc dá laghad a dhéanamh idir "brook" agus "tromán". "Sráid an tSrutháin" an leagan oifigiúil. Mar sin, chuaigh mé i dteagmháil leis an mBrainse tríd an suíomh agus fuair an t-eolas seo leanas:
An t-ainm eile a luann tú, .i. Tromán na Sráide, dealraíonn sé gur iarracht eile ab ea é sin ar Stradbrook a aistriú chomh maith. An chéad eilimint anseo .i. tromán (? rectius triomán, cf. ainm na habhann An Triomóg i Maigh Eo; cf. www.dil.ie s.v. tírmán), tá sé le fáil ina lán ainmneacha sruthán i measc sléibhte Chill Mhantáin agus Bhaile Átha Cliath Theas...Bhí cur amach ar na mionainmneacha seo thuas ag an té a chum ‘Tromán na Sráide’, gan dabht, ó shaothar Price nó ó Litreacha na Suirbhéireachta Ordanáis (is mar tromán a litrigh Eoghan Ó Comhraí an focal a chuala sé ag cainteoirí dúchasacha Gaeilge i nGleann an Smóil in 1837, e.g. ‘Bun na dTrí Tromán’)

2010-02-06

1798 i mBaile an Chinnéidigh


Tá an leac thuas ar an príomhshráid i mBaile an Chinnéidigh1, mar a bhfuil cónaí orm. Bhíos riamh fiosrach faoi - leac i nGaeilge amháin, agus gan aon tagairt féin mholtach don dream a chroch! Theip orm mórán eolais breise a aimsiú ar líne, seachas go raibh cath fuilteach sa bhaile i 1798.

Fuair mé roinnt eolais bhreise sa leabharlann ar na mallaibh. Is cosúil gur chuir na hÉireannaigh Aontaithe cath ar Airm na Breataine agus a dtacaithe dílseacha sa bhaile. Briseadh orthu, agus bhain an airm agus na gíománaigh díoltas fuilteach amach.

De réir an scéal béaloideas san leabhar a chonaic mé, chuaigh reisimint na "Ancient Britons" (marcra deonach as an Bhreatain Bhig) agus an Gíománaigh ar slad fíochmhar. Gabhadh Mícheál Ó Néill agus baineadh an radharc de.

Tugadh drochíde do sa bheairic. De réir dealramh phioc sé suas meáchan 28 punt, fuair greim ar dhuine de na hAncient Britons agus mharaigh é. Rinne an dara saighdiúir iarracht tarrtháil a dhéanamh ar a chomrádaí, ach ruaigh Mícheál é. Bhí sé ina raic cheart ansin, agus scairt siad uilig "Maraígí é". Do theilg sé an meáchan isteach sa slua, ag buaileadh saighdiúir eile. D'ordaigh an oifigeach é a thabhairt amach ar an sráid agus cuireadh dosaen piléir tríd.


B'eol dom go raibh gnéithe seicteacha agus uafara le 1798 i Loch gCarman - ach níor thuig mé an scéal a bheith amhlaidh i gCill Mhantáin chomh maith. Beidh orm dul níos doimhne san scéal.

1 Tá "Baile Ó gCearnaigh" luaite leis an mbaile in san taifid cartlainne. Spéisiúil go leor, sin an t-ainm atá in úsáid fós ag CLG ar an mbaile.

2010-01-15

Blúiríní: Dinnseanchas agus Stair Átha Cliath

Tá forbairt seasta á dhéanamh ar an áis fíor luachmhar Logainm.ie

Thug mé faoi ndeara inniu go bhfuil an dúrud eolais faoi Duibhlinn agus Áth Cliath nasctha leis an iontráil cuí. Aiste ón mBrainse féin ar na hainmneacha, agus dhá mhír as Irish Historic Towns Atlas.

Tá níos mó ábhar spéisiúil le fáil ach roinnt tochailt a dhéanamh.

Tá cuid acu bailithe le chéile faoin dteideal "Acmhainní Eolais"

2007-09-05

Imram Frederike

Theip orm dul suas Cnoc Bréanainn i mbliana, ná go deimhin mórán siúl a dhéanamh in aon chor.

Siúlóid fiúntach amháin a rinne mé agus muid thiar, le m'iníon ar mo dhroim. Thosaigh muid amach ón mBaile Breac, ag dul aneas ar Chosán na Naomh.
Thar na Corr Aillí, áit a bhfuil, más fíor an t-ollpheist a sháinnigh Naomh Cuán ag fanacht faoine choire le deiridh an domhain. Suas agus thar Rinn Chonaill. Síos arís i dtreo Cill Maolcheadair. Chuaigh mé ar strae beagán ansin; tá dhá dreapa díreach i ndiaidh a chéile chun cúinne gort a thrasnú; ach bhí an dá cheann folaithe ag deora Dé.

Fán mbóthar ansan thar Fothrach an tSainsiléara agus Cathair Deargáin go dtí Gallarus. Chodail Frederike an t-am ar fad go dtí sin. Bhí lón beag againn sa Gharraí Glas, caife orgánach nua atá oscailte san áit ina bhfuil an láthair campála ag TP. Bhí sé go deas, ach bhí roinnt den snas nó den barr slacht in easnamh ar an méid a bhí ar fáil ann.

Bhí orainn siúl ar an mbóthar mór ar sin ar feadh tamaillín go dtí gur bhuaileamar le cosán síos go dtí an cladach. Fan tráigh ansin linn ar féachaint amach ar Chuan Árd na Caithne tríd an Muiríoch agus thar nais ar an mbóthar go Baile na nGall.

Bhí cupán iontach caife agam tigh TP ansin - caife ón gcrúiscín le suncaire, ar €2.

Fán Chósta ansin linn ó thuaidh.




Bhí radharc bhreá againn ar an Fear Marbh (Inis Tuaisceart).
Bhí an cloch ar a dtugtar "Cloch i seasamh" le feiscint go breá soiléir. Tá píosa ag an tOileánach faoi i ndinnseanchas an Bhlascaod:
Cloch i Seasamh.
Tá gotha an chaisleáin ar an gcloich seo, í lom díreach in airde ón bhfarraige agus chomh sleamhain le buidéal nach mór. Tá fód glas gairid do bharra na cloiche seo go dtugtar Nead an Fhiolair air; bíonn an fiolar leis ag déanamh a neide ann. Bíonn luach an airgid in airde ann, agus céad fear ag féachaint air. Ach ní bhacaid tharsu é. Ní féidir dul ann le téid, mar is ina bharra a bhíonn an nead, agus dá d'réir sin, is anuas a caithfear an t-ubh nó an t-éan a thabhairt. Aon drapadóir amháin a bhí ins an oileán so lem linnse a thugadh as iad, fear eile i nDún Chaoin, agus fear eile ó Pharóiste Múrach. Aon triúr amháin i mbeatha an tsagairt. Punt ubh fiolair nó gearrcach ins an am úd. Ach ba mhó rud gur phunt san am úd é ná fuil aon trácht tharsu le fada.


Lean muid an cosán fán gcósta go dtí an Ghlaise Bheag. I dtreo deireadh, bhíos sásta gur lá ciúin tirim a bhí ann - bhí an chuid sin den cosán sách cúng agus bheadh sé thar a bheith sleamhain dá mbeadh aon fliuchras ann.

As sin ní raibh de rogha ann ach na boithre: ó dheas go dtí an Bóthar Buí agus Saipéil na Carraige. Ar aghaidh ansin go Cathair Scoilbín, Cill Chuán agus thar nais go dtí an Baile Breac.

Bhíos traochta go maith faoin am sin!

2007-05-01

Toit is Gleo

Name ist Schall und Rauch
(Gleo is toit is ea ainm)
(Faust ag caint le Gretchen, i bhFaust Goethe)

Bhíos ar camchuairt ar leath Choinn le linn na deireadh seachtaine, agus rith sé liom gur beag firinne atá i nath úd Faust, chomh fada agus a bhaineann sé le logainmneacha, pé scéal é.
Agus muid ar ár mbealach tríd Tír Eoghain, is iomaí Londonderry a chonaic muid.Agus sin áit amháin, mar a raibh dílseacht muintir na háite le feiscint i ndathanna ar an gcosán agus ar lampaí, chonaic mé Londonderry.
An chathair maighdeanach a thug roinnt fograí eile ar an áit úd, ach ní heol dom bunús an ainm sin.

Feictear dom gur líonmhaire ainmneacha i mBéarla i Leath Choinn. I Redcastle (Carraig Mhic Uidhilín) a bhíomar ag cuir fúinn.Tá cuid den ábhar seo cludaithe ag Brian Friel ina dhráma Translations; mar a dhein roinnt de lucht na Suirbhéireachta Ordanéis iarracht Béarla chruinn a chuir ar an nGaeilge; as sin as eascraíonn ainmneacha ar nós "Burnfoot" (Bun na hAbhann) nó "Swinford" (Béal Átha na Muice)
Ach fainic; cheap mé gur cás dá leithéid ba bhunús le "Moville" (Bun an Phobail) go dtí go bhfaca mé "Magh Bhíle" ar fhógra neamhoifigiúl sa bhaile úd.
Rud a mheabhraigh cás Dún Bhleisce dhom; pobal ag lorg malairt leagan seachas an leagan a bhronn an maorlathas orthu!


Agus muid ag filleadh tríd Iúr Chinn Trá, bhí saothar na Ceithearna Coille féicéalach - saothar nach raibh feicthe agam áit ar bith eile, cé gur thug mé suntas do dhátheangachas oifigí nua Comhairle Cathrach Dhoire.


Toit is gleo? Gleo cinnte, ach níl neamhbuaine toit ag baint le Dinnseanchas in Éirinn, agus ní raibh riamh!