26 July 2014

Ríocht na dTonn

Tomás mac Síomóin a spreag an leabhar seo, tré cóip de Chladaigh Chonamara a thabhairt do Mhícheál Ua Ciarmhaic. Fearacht Mac an Iomaire, thug taithí saoil agus cumas teanga deis don údar cur síos ar an dúlra a bhí thart ar ina óige ar bhealach fileata lán eolais.
Éisc agus éanlaithe Uíbh Ráthaigh atá faoi chaibidil anseo aige, an cur síos saibhrithe le cuimhní cinn ar seilg mara le linn a óige. Sár leabhar ó thaobh na bhfocail de, ach bhí díomá orm leis na léaráidí. Bhraith mé freisin go mba cheart go mbeadh léarscáil ag dul leis ar mhaith leis an té, mo leithéide féin, gur beag a eolas ar an dúiche.
Tá leabhair mar seo tábhachtach chun eolas ar an dúlra a chaomhnú agus a scaipeadh, agus gan amhras eolas ar slí bheatha freisin. Ach is fearrde leabhar mar seo íomhánna maithe.


Ríocht na dTonn
Mícheál Ua Ciarmhaic
Coiscéim 1989

12 July 2014

Athchuairt ar Mhéirscrí na Treibhe

Chinua Achebe; Íomhá Stuart C. Shapiro
Le deireanas tá dornán d'úrscéalta Chinua Achebe léite agam de bhrí go bhfaca san leabharlann iad - Things fall apart, Anthills of the Savannah agus A Man of  the People.

Thaitin siad go mór liom. Chuir tagairt san leabhar deiridh úd do "Múinteoir réabhlóideach Éireannach" Alan Titley agus a leabhar Méirscrí na Treibhe i mo cheann.  Leabhar a bhain mé sult as ainneoin paistí crua, agus leabhar a bhraith mé a tháinig an ghar don saol a léiríonn Achebe freisin.

Níorbh é Alan an Éireannach Réabhlóideach gan amhras, cé gur chaith sé féin tamall i ngéibheann san Afraic.


Bhí sé de dhánacht ionam tráth fiafraí de an mbeadh fonn air eagar a chuir ar Méirscrí na Treibhe d'fhonn é dhéanamh níos soléite agus teacht ar léitheoireacht níos leithne. Cé gur ghéill sé go raibh deacrachtaí ann, níl - mar a thuigfeá - fonn ar athchuairt a thabhairt ar saothar déanta.

B'fhiú do léitheoirí streachailt leis mar sin féin; tá boladh agus blas na hAfraice le fáil ann, beagnach mar atá i saothar Achebe.

08 July 2014

Brian Óg

Spreag an mír seo leis an Léirmheastóir Aineolach mé le dul sa tóir ar an saothar seo le Pádraic Ó Conaire nach raibh léite cheana agam. 

Chuaigh mé i muinín BorrowBooks mar sin (ós rud é go bhfuil an leabhar as cló) agus tháinig chugam ó carcair éigin i leabharlann Liatroma cóip den leabhar san seanchló. Cé gurbh an Comhlucht Oideachais a d'fhoilsigh níl léaráidí ná foclóir san leagan a fuair mise - is ar líne a d'aimsigh mé an léaráid thall. Níl dáta foilsithe ar an leabhar, ach tá an cuma ar go raibh sé ag scoláire éigin sular bhfuair an leabharlann é - tá línte faoi focail áirithe agus gluaiseanna. Tá an bileog iasachtaí fós gan smál - n'fheadar an mór bliain a bhí an leabhar a luí ar seilf gan léamh!
Scéilín gaisceoireachta ann, lonnaithe in am Cogadh an Dá Rí, agus ról ag Séamas a' Chaca féin ann.

Ag tús an leabhair tá Brian Óg an teidil ina ábhar sagairt i Lisboa ach fonn láidir air - agus cuid mhór dá chomhábhair sagairt freisin - dul le saighdiúireacht agus a gcion a dhéanamh ar son na hÉireann ar an mblár catha seachas sa chrannóg.

Scéal éadrom do ghasúir scoile atá ann, eachtraíocht sách áiféiseach ach taitneamhach. Tosaíonn sé amach sochreidte go leor agus é á sheoladh abhaile - de bharr páirt i gcomhraic dar leis, ach dáiríre cionn is go bhfuil a athair tinn. Ach téann an scéal chun áibhéile agus é sa bhaile in Éirinn áit a mheallann bé é le héalú léi ón páirtí atá ceaptha ag athair agus Rí di. Tá casadh agus lúba dochreidte san cuid seo, agus noda do scéal níos leithne nach dtagann aon forbairt orthu.

Más buan mo chuimhne dúirt Ó Conaire féin ná raibh tíoránaigh níos measa a bheith ag scríobh dó ná gasúir scoile - is ar mhaithe le pinginí a scríobh sé na leabhair seachas le fonn.
Mar sin féin bhain mé sult as agus d'alp siar d'aon iarracht amháin. Ach b'fhearr liom a chuid gearrscéalta nó fiú Fearfeasa Mac Feasa - leabhar seoigh (atá i gcló arís ag Leabhar Breac!) - ná an ceann seo.

05 July 2014

Féasta

Trian de teach mór. Trian an lucht freastail, é ina áras ar leith anois. An cistin mar a bhíodh ina chistin is seomra suí. Síleáil mós ard. Sean sorn leictreach. Cáca baile le cáis air faoin ngríscín. Cáis ag boilgearnach san teas. Nana agus ua, chaon duine acu ina chathaoir féin cois tine. Féasta!

Imbolc 2014: Pádraig Ó Duinnín: Múnlaíonn muir marana

Íomhá Duncan Palmer agus Sinéad Corish
Thug Pádraig Ó Duinnín píosa thar a bheith spreagthach bunaithe ar a thaithí ag plé le daoine - taithí a eascraíonn as spéis fad saoil sna báid agus sa bhfarraige. D'éirigh leis máistreacht a bhaint amach ar muir agus báid; máistreacht atá de dhíth agus é ag caint le Muintir na Mara - treibh nach bhfuil foighne acu le cur i gcéill! Is mó togra a d'eascair as sin - an sraith cláir  Muintir na Mara, abair.
Níos spéisiúla áfach a shaothar le daoine óga le deacrachtaí san Meitheal Mara i gCorcaigh.
Ba léir óna chuid cainte, ón socracht agus suaimhneas a bhraith mé uaidh go raibh tairbhe agus gaois thar an gnáth fáiscthe aige as a thaithí, agus é ar a chumas cuid den socracht agus gaois a roinnt ar dhaoine eile.

Arís eile, ba thaitneamhach tairbheach an t-am a chaith mé ag Imbolc 2014 - agus i mbliana bhí Cór Cúl Aodha ann agus muid ag freastal ar Aifreann Domhnaigh san séipéal!

Imbolc 2014: Aogán Ó hAoláin: Gnó gan teorainn!

Íomhá (c) Duncan Palmer & Sinéad Corish
Labhair Aogán Ó hAoláin óna thaithí féin le comhlacht ilnáisiúnta - é sách sinsearach, ach é ar a chumas obair ón mbaile ó áit tuaithe.
Dar ndóigh - i gcomhthéacs na tíre seo ach go háirithe - tá nascanna maithe cumarsáide riachtanach! 
Bhí a chuid cainte spéisiúil ainneoin gur beag mo shuim gnó agus go bhfuilim amhrasach  faoi comhlachtaí ilnáisiúnta - mothaím go bhfuilimid ró spléach orthu!
Luaigh sé rud suntasach áfach - tá sé tábhachtach go mbeadh Éireannaigh i láthair sna coistí inmheánacha a bhíonn ag déanamh cinntí faoi infheistíocht nó coiriú ar láthair an comhlachta  - chun go mbeadh abhcóide ag na láthair Éireannacha.

Imbolc 2014: Katie Ní Loinsigh: Nathanna ar ais dá pobal

Is ag filleadh ar a háit dúchais a bhí Katie Ní Loinsigh agus í ag caint ag Imbolc i mBaile Bhuirne. Mheall sí slua sa bhreis dá réir, agus tráthúil go leor ba le scoláire eile de chuid na dúichí a bhí sí ag plé - scagadh á dhéanamh aici ar na nathanna i saothair Pheadair Uí Laoghaire.
An sprioc atá aici ná bunachar de na nathanna a chuir ar fáil don bpobal, rud a léiríodh an spéis ann go háirithe acu siúd atá ag plé le hoideachas. Bhí samplaí breátha aici féin ina sleamhnáin agus í ag léiriú brí na nathanna le pictiúr chliste. Mar a tharlaíonn sé, tá sampla den cineál léiriú sin ar fáil ar líne [PDF] mar thoradh ar an páirt a ghlac í san Comórtas "Tell it straight" i DCU.
Sampla an-mhaith de húsáid na dána digiteacha atá ann; tá leabhair an Athair Pheadair breac le nathanna a bhfuil íomhá láidir ag dul leo agus ciall ar leith leo. Nathanna atá ceilte ar mórán anois go háirithe agus é deacair teacht ar na saothair. (Tá cuid acu digitithe anseo a bhuí le David Webb)
Táim cinnte go mbeidh oidí in ann tairbhe a bhaint as an gcnuasach - go háirithe má bhíonn teacht ar ar líne.
Beidh an cnuasach innéacsaithe, le cabhair ón Leadránaitheoir (a ainm) a cheap Kevin Scannell. Cabhair a bheidh ansin go háirithe agus eolas ar na sean foirmeacha ag éirí gann.
Caint spreagúil a bhí ann; agus táim ag súil, ós nathadóir mé, leis an dtoradh!

02 July 2014

Port na Farraige Goirt

Ní léitheoir mór úrscéalta grafaice mé, ach tá spéis ag mac liom i Manga agus thug sin leithscéal dom an leabhar seo ó Leabhar Breac a cheannach. Agus é ceannaithe, rinne mé é a léamh, dar ndóigh!
Maidir leis an laoch Corto Maltese agus a údar Hugo Pratt, tá alt spéisiúil ag Panu ar An Tuairisceoir. Don té atá fiosrach, tá breis eolais i gcartlann Hugo Pratt.
Maidir liom féin, nílim iomlán cinnte. Is eachtraí laistigh de fhráma a chuirtear inár láthair - bhraith mé féin go raibh bearna sa phlota. Mar sin féin gaisceoireacht pléisiúrtha atá ann, bithiúnaigh agus laochra, mistéir, corr agus casadh, bruinneall dathúil (ar ndóigh), bundúchasaigh glice i dtiúin leis an muir, polaitíocht na cruinne ar thairseach cogaidh,  agus araile.
Is dóigh liom go mbeadh fonn orm an chéad gála eile a léamh freisin.
Is maith liom an méid atá ar bun ag Leabhar Breac; tá's ag an saol go bhfuil poll ann i leabhair Ghaeilge idir na cinn do leanaí agus na cinn do dhaoine fásta a bhfuil frídín an léamh liteartha tolgtha acu cheana. Táim dóchasach go bhfuil Leabhar Breac ag tús cadhnaíochta ag líonadh an phoill sin le hábhar a chuideoidh breis léitheoirí Gaeilge a earcú. Treise leo!


Port na Farraige Goirt
Hugo Pratt
€12.00 (bog), 256 lch;
ISBN 0 898331 02 0

30 June 2014

Gaisceoireacht thaitneamhach

Pictiúr den gclúdach seo a scaip Micheál Ó Meachair ar Twitter a phrioc mo shuim agus chuir mé fios tríd BorrowBooks ar an leabhar seo le Deasún Breatnach.
(Tá breis saothair leis an maisitheoir, Máirtín De Fuireastal, le feiceáil anseo).
Saothar de chuid na 1960í atá ann, tréimhse dorcha an chogadh fhuair agus deireadh an domhain ag barr a méire ag uachtaráin an Aontais Soibhéideach agus na Stáit Aontaithe araon.
Ach scéal sách dóchasach atá ann; múnla an scéinséara ina shleamhnaíonn fear gnó soineanta isteach in eachtra sceimhlitheoireachta dhomhanda agus an mála mícheart á chrochadh leis aige ó Éireann go SAM.
Na bithiúnaigh agus fórsaí an Stáit araon sa tóir air, spéis ghrá ann freisin agus gníomhaire dathúil de bhunadh na hÉireann san FBI ag cuidiú leis. Na Rúisigh agus lucht SAM ag obair le chéile chun drong craiceáilte de chreideamh nach sonraítear ag iarraidh deireadh na Cruinne a bhrostú de bharr an cine a bheith chomh lofa san. Brathadóirí laistigh d'fhórsaí an stáit ach an foirmle rúnda a scaoilfidh Armageddon ag ár laoch ar feadh seal agus ansin as radharc. Troid go bás le gunnaí, taobh na maitheasa san uachtar agus pósadh geanmnaí lena ghrá gheal mar luach saothar ag ár laoch.
Píosa deas éadrom spraoi; ach seans go bhfuil lorg a ré ró láidir air do dhéagóirí na linne seo; talamh slán déanta de Chaitliceachas cráifeach nach dtuigfí anois, abair.
Mé sásta áfach gur léigh mé é. Is mór an feall leabhair mar seo a bheith ceilte i gcúl-seomraí leabharlainne i ngan fhios do phobal léitheoireachta na Gaeilge!

An Buama Deiridh
Deasún Breatnach.
Baile Átha Cliath : Foilseacháin Náisiúnta Teo., 1962.

Cuir aithne ar an Haiku!

Ainneoin an lámh atá agam i scaipeadh saothar Ghabriel Rosenstock, is beag scil agam i bhfilíocht agus is annamh mé á léamh (cé go n-éistim leis sách minic). Is lú fós mo scil san Haiku - is innealtóir mé agus an anailís mar dlúthchuid de throscán m'intinn - deacair mar sin ligeann don uaim tarlú agus é a cheapadh mar a dhéanann lucht haiku.
Bhí mé i láthair áfach ag ócáid seolta Haiku, más é do thoil é,  agus chroch mé liom cóip.
Leabhar teagaisc atá anseo , is dócha, ina ceithre chuid. I dtosach, cabhraíonn Gabriel linn glór an Máistir Haiku Issa a chlos, trína haiku seisean, iad fite fuaite tríd bréidín reacaireachta.
Ansin tugann léargas dúinn ar Chúig Shéasúir an Haiku - na ráithí a bhfuil cleachtadh againn orthu, móide an Bhliain Nua, Lá Caille. Bíonn an íonú a spreagann haiku fite fuaite leis an dúlra go hiondúil, agus faoi réim ag na séasúir dá réir.
Ní gá an séasúir a rá amach - chuige sin na Kigo, eochairfhocail a scaoileann an nod. Cuid acu, síon ar leith. Cuid acu ainmhí nó planda áfach.
Leo sin a phléann cuid a trí, le samplaí iomadúla ó na máistrí. Cuirtear an sméar mullaigh ar an leabhar tríd cuid a phléann le saothar haiku Ghabriel féin. Stíl comhrá atá tríd síos san leabhar, agus é ag cuir thar maois le samplaí breátha de haiku. Ní leasc leis labhairt díreach leis an léitheoir, moladh blaiseadh de fhocail ar leith a bhaineann leis an nós; na dánta féin a léamh ós ard.
Ní leabhair leanbaí atá anseo, ná baol air, ach bheadh tairbhe le baint ag léitheoir neamhspléach, déagóir nó duine fásta as.
Cuireann léaráidí ghleoite Brian Fitzgerald go mór le pléisiúr na léitheoireachta. Fillfear air arís!

Haiku, más é do thoil é!
Gabriel Rosenstock
Maisithe ag Brian Fitzgerald
An Gúm
ISBN 978-1-85791-822-9
96 lch

29 June 2014

Camchuairt cois cósta

Deirtear gurbh meánaois an tráth a bhabhtálann aigne leathan agus coim seang a n-ionad. Baol dá réir do mo leithéidí nach mbíonn sách aclaí titim chun feola. Thapaigh mé an deis inniu mar sin nuair a bhí gnó ag mo bhean i gCuan Bhlóic chun tabhairt faoi siúlóid cois chósta. 
Thosaigh mé amach ag súil sráideanna rachmasacha Deilginis agus Chill Iníon Léinín, áit a mbíonn na radhairc áille ceilte laistiar de bhallaí arda dúnárasacha na mboic móra, lena geataí doicheallacha faoi chód rúnda. Ainmneacha bréag-ghalánta iodálacha nó impiriúla ar na sráideanna agus ar mór chuid na
dtithe, cé go bhfaca ainm Gaeilge anois is arís - Teach Muire, Tobar agus araile - agus ceann amháin Rarc-an-Inis.

Ach is áit poiblí Cuan na Coille Móire agus sa bhreis ar sin tá páirc beag poiblí píosa siar uaidh, a théann síos chun na farraige. Bhí mé in ann lán mo dhá shúil a bhaint as Deilginis mar sin, a bhí lonrach faoi ngrian.
Lean mé orm suas Bóthar na Coille Móire go Bóthar Vico, na tithe ag dul i rachmais fán mbealach. Ach taobh na trá poiblí - cúpla áit snámh ann - Aill an tSeabhaic agus Trá na Carraige Báine. Is ansin a chonaic mé an fógra thall - a léiríonn an dóigh a ghlacann Comhairle Contae Dhún Laoghaire-Ráth an Dúin a ndualgais faoin Acht Teanga dáiríre. Cód Thrá iomlán as Gaeilge ar thaobh amháin den fhógra, agus as Béarla ar an dtaobh eile. Comhéid, comhchló.
Lean mé orm suas bóthar Vico chomh fada le teach Bono - atá ceilte go maith laistiar de bhallaí arda ach a bhfuil a suíomh nochtaí ag scríbhinní lucht adhartha leasdia seo an cheoil agus na carthanachta poiblí - tá na fógraí bóthair agus go háirithe na cláir admhaid laistigh dá gheata clúdaithe le impí, adhradh agus moladh!
Ag imeall a fhearann siúd tá lána chrochta síos chun an chladaigh, agus is cois cladaigh a shúil mé as sin amach.
Trá Chill Iníon Léinín i dtosach, trá a bhfuil gannchuid gainimh is mórchuid duirlinge air, ach a bhíonn tarraingt mhór air agus gardaí tarrthála ann. Tá sé feicthe i bhfad níos plódaithe ná mar a bhí inniu agam! De réir mar a leanann an chladach ar aghaidh ó dheas is i ngairbhe a théann sé.
Clocha móra duirlinge, agus aillte cré ag an imeall - iad síoraí á gcreimeadh ag an bóchna. Ní dócha gurbh aon chabhair iad poill na gabhláin gainimhe sna haillte céanna!
Anseo is ansiúd feictear cnap mór stroighin agus clocha tríd - iarrachtaí teipthe an chreimeadh a chosc, creimeadh atá ina shíor bhagairt don bóthar iarainn atá cois cladaigh, agus an líne bogtha cúpla uair cheana.
Sna 1980í is cuimhin liom an cladach ag Seanchill a shúil le mo sheanmháthair, a dheis lámh Dé go raibh a hanam. Bhí cónaí uirthi i Seanchill i trian de seanteach mhór. I ndiaidh do mo sheanathair bás a fháil i 1980 chaith mé tréimhsí fada san teach léi, agus ba mhinic ag siúl muid.
Is cuimhin liom na céadta blúire gloine, snasta ag an bhfarraige a bhailiú. Rinne na samhlaíocht na hóige seoda astu, na clocha beaga lonracha bána, donna, oráiste, uaine agus níos ainimhe, gorma. Ní raibh siad fairsing inniu ar chor ar bith - le forleathnú an phlaisteach tá athrú ar an dturscar agus gloine gann san bruth faoi thír!

Bhí an cladach ag éirí níos gairbhe, na clocha níos mó, agus an trá níos caoile. Bhí mé sásta Brí Chualann a bhaint amach faoi dheireadh, tar éis siúlóide 2 1/2 san iomlán. Bhí, dar ndóigh, mo bhus imithe. Ach thug sin deis dom caife sioctha a ól ag an stáisiún. Ba mhithid.