20 November 2017

Coinneal in aghaidh deamhain an aineolais

Léigh mé leabhair le Carl Sagan le déanaí,  The demon haunted world - science as a candle in the dark.

Duine é Sagan a raibh sé de bhua aige smaointe eolaíochta a roinnt leis an ghnáth phobail. Scríobh sé an leabhar seo sna 1990í  toisc go m'bhfacthas dó go raibh bréag eolaíocht agus teoiricí comhcheilge ag fáil seilbh ar mheoin an phobail, agus go raibh litearthacht eolaíochta ag trá, agus aineolas, imní agus piseogacht ag scaipeadh.

Sin imní atá orm féin. Ar ndóigh is ábharaí ab ea Sagan agus is creidmheach mé féin. Mar sin féin (rud a aithníonn Sagan sa leabhar) is buanchuid den smaointeoireacht Chaitliceach gur féidir an réasún a úsáid chun tuiscint a fháil ar an Chruinne, gur cruthaitheacht Dia a fheidhmíonn de réir réasún atá ann.

Níl, mar sin, aon choimhlint buan idir mo chreideamh agus eolaíocht (cé gur líonmhar na hachrainn idir pearsain san dá réimse - polaitíocht agus míthuiscintí a mbunús go hiondúil).

Pléann go leor den leabhair le scéalta daoine a chreideann go ndearna eachtardhomhandaigh iad a fhuadach. Léiríonn Sagan an dóigh go mbíonn tionchar ag cultúr coiteann ar na sonraí a tuairiscítear thar am. Na gnéithe atá comhthreomhar le scéalta faoi deamhain agus sióga ag fuadach daoine. An baol atá ann (i gcásanna mí úsáid agus 'cuimhní folaithe' freisin) go mbeadh tionchar ag síceolaí ar an méid a shíleann an duine gur cuimhin leis. Go bhfuil sé suntasach go mbíonn an fáthmheas ar an gcúis le hanró anama ag teacht beagnach i gcónaí le réimse spéise an teiripeora, pé acu ionsaí mígheanasach nó eachtardhomhandach atá i gceist. Agus go bhfuil sé cruthaithe i gcásanna ar leith gur chuir an teiripeoir síol na smaointe i ngan fhios dó féin.

Uirlis thábhachtach intinne is ea amhras an eolaí.

Cúis imní easpa oiliúna ann agus scaipeadh piseoga. Tá an saol ag braith ar theicneolaíocht agus tuiscintí eolaíochta. Tá sé baolach mura bhfuil tuiscint forleathan ann ar a mbunús chun go mbeadh ar ár gcumas i ndaonlathas breith stuama a dheánamh chun ár leasa.

Meabhraítear sliocht i Screwtape Letters Lewis dom ina ndeir Screwtape gurb é sprioc reatha na ndeamhan ná ábharachas lámh ar lámh le creideamh misteach i bhfórsaí a scaipeadh - asarlaithe ábharaíocha a ghineadh.

Tá a leithéid ann.

18 November 2017

Cnocadóirí cois chósta Ceredigion

Coire mara! Bhí an cuar á scaipeadh
ar an ngaoth go barr na haille.
An Brú i dTresaith
Ar an deireadh seachtaine fhada ag deireadh Mí Deireadh Fómhair thug fiche éigin ball de na Cnocadóirí aghaidh ar an mBreatain Bheag. Thaisteal muid ar an mbád Farantóireachta ó Ros Láir go hAbergwaun (Fishguard) tráthnóna Aoine.

Bhí bus áitiúil ag fanacht chun muid a thabhairt ag ár gceanncheathrú don deireadh seachtaine - Brú i Tresaith.
 
Bhí an brú agus na hárasáin saoire fúinn féin rud a d'fhág muid ar ár gcompord. Baile beag turasóireachta cois cósta is ea Tresaith agus é ciúin go maith ag deireadh an séasúir; ach bhí teach tábhairne ann - an Ship Inn. (Ainm thar a bheith coitianta ar thábhairne sa Bhreatain Bhig is cosúil).

Ar an Satharn thug an bus muid chuig New Quay agus shiúil muid ar ais cois cósta go Tresaith. Cuid de chonair cósta Ceredigion atá i gceist - tá cuir síos ar anseo: Bhí 19km i gceist leis an siúlóid a rinne muid: ach bhí go leor dreapadh suas is síos i gceist - bhí 1000 m ina iomláine dreaptha againn roimh deireadh lae agus muid tuirseach dá réir! 

Bhí dúshláin áirithe ann do ghrúpa mór - bhí an cosáin ana chaol agus casta; rud a d'fhág daoine ag súil duine ar dhuine nó ina mbeirteanna agus é éasca radharc a chailleadh ar daoine eile sa ghrúpa mar go raibh an cosán ag casadh agus ag titim is éirí. Bhí na háiteanna go bhfeadfadh an grúpa bailiú agus teacht le chéile arís sách fada óna chéile. 

Coinníonn saorálaithe ana chuí ar an gcosán, cé go raibh sé ina phuiteach scaití, agus tá droichid agus geataí ann go minic, agus ar an mórgóir fógraí thar a bheith soiléire, agus na logainmneacha áitiúla orthu.

Bhí an aimsir tirim gan a bheith te, an-oiriúnach chun siúl.  Ach bhí muid tuirseach go maith ag deireadh lae. Ba dheas cith, agus ba dheise pionta leanna san Ship Inn. Bhí an ghrúpa ró mhór chun béile a fháil san tábhairne ag deireadh an séasúir, ach bhí roinnt daoine cróga a réitigh béile dúinn ón mbia a bhí orduithe ó siopa áitiúil ag ár treoraí agus maistrí ceathrúin - Sean Ó Fearghail agus a bhean Gwyn. Bhí lasagní le téamh (le agus gan feoil) agus rinneadh lear mór sailéid agus prátaí agus glasraí. Bhíomar subhach sách sásta! Óladh cúpla deoch ina dhiaidh ....

Aneas a shúil muid ar an Domhnach - ó Gwbert thar Mwnt agus Aberporth go Tresaith. 15.2 km agus dreapadh de 540 m i gceist; rud beag níos éasca ná an Satharn. Bhí an lá thar a bheith gaofar áfach!

Bhí béile an tráthnóna socruithe in Aberporth (i Ship Inn eile) agus thug bus ann agus ar ais muid.

Bhí an bád farantóireachta abhaile sách luath ar an Luain, mar sin ní raibh am againn aon siúlóid eile a dhéanamh: chuir muid cuí ar an mbrú agus bhuail bóthair ar an mbus.

Taobh tíre sceirdiúil atá ann, agus radharcanna iontacha mara agus tíre fán gcósta. Chonaiceamar roinnt deilf agus seabhaic. Ar na cosáin féin bhí ana shuaimhneas agus ciúnas - ach ba léir ó na páirceanna móra carbháin a bhí thart ar gach baile ag trá gur áit mór turasóireachta atá i gceist. Shamhlóinn go mbeadh sé ana phlódaithe san samhraidh. 

Bhí mórchuid na fógraí bóithre i mBreatnais amháin, agus bhí Breatnais ag lucht an bhus (tá roinnt ag Seán). Níor chuala mé féin á labhairt í seachas sin - ach measaim gur turasóirí formhór na ndaoine a chonaic is a chuala mé!

Turas gairid taitneamhach deá eagraithe i ndeá chomhluadar. Mo bhuíochas arís le Seán agus Gwyn a rinne éachtaí eagraithe!

Ceann den iliomad droichead deá chóirithei
Radharc ar an gcósta

Trá Tresaith



Eas Tresaith

Sos gairid i Mwnt

LEABHARLANN NA bhFUAIMEANNA CAILLTE NÓ IAD AG DUL I LÉIG

DÉ SATHAIRN 2 NOLLAIG
3.00 in
Amharclann Cúirt an Phaoraigh
Urlár bairr, Tí cathrach Cúirt an Phaoraigh
Sráid Liam Theas, BÁC 2
Cead isteach: €10
Áirithintí: https://www.eventbrite.ie/e/leabharlann-na-bhfuaimeanna-cailltethe-library-of-lost-sounds-tickets-39868470669?aff=erellivmlt

Cleatar sean-chlóscríobháin láimhe;cnagarnach statach agus teilifíseán á dhúiseacht; bús gutháin á dhiailiú; daoine ag feadaíl; barr buidéil alúmanaim ag cnagaireacht; crónán ón bhflóta bainne - níl ansin ach cuid de na fuaimeanna atá ag dul i léig. Sa tionscadal léifidh ceathrar filí - Marcus MacConghail, Doireann Ní Ghríofa, Proinsias Mac A' Bhaird agus Máire Dinny Wren dánta nua mar gheall ar fhuaimeanna nach gcloistear níos mó agus cloisfear fuaimrian ón gceoltóir agus dealbhóir fuaime Fergus Kelly.

 

26 October 2017

Shakespeare agus Rotha Mór an Ghrá

Nílim ceanúil ar Shakespeare. Bhí orm staidéir a dheánamh ar Julius Caesar agus The Merchant of Venice ar scoil, maille roinnt dá shoinéid. Sa mhullach ar sin, measaim gur bolscaire i seirbhís na Túdarach a bhí ann, a rinne clúmhilleadh ar an Rí dlisteanach de réir gnás na Gaeil, Mac an Bheatha, i measc daoine eile.

Mar sin féin níl gar ar bith a shéanadh gur fhág sé lorg ar an mbéarla, atá breac le nathanna a mhúnlaigh sé. Tá seanjóc ann faoi seanbhean a bheith ag clamhsán nach raibh i Hamlet ach tagairtí.

Ag eascair as plé ar an ábhar le hAmy Tober ar Twitter, chuir mé fios ón leabharlann ar aistriúchán Muiris Sionóid ar na soinéid. Leabhar i bhfad níos toirtiúla a bhí ann ná mar a shíl mé.

Seachas díreach an rud a fuair sé roimhe a aistriú, is amhlaidh go bhfuil grinn staidéir déanta aige ar na dánta, agus iad curtha in ord nua, a insíonn roinnt scéalta dar leis.

Tá a chuir chuige molta go mór i réamhrá ag Máire Mhac an tSaoi.

Chloígh sé go dlúth leis an meadaracht peintiméadar iambach. D'fhág sin go raibh ar a fhoclóir a ransú, leaganacha liteartha nó canúnacha a tharraingt chuige féin, agus scaití béim neamhghnách a chuir in iúl le líne faoi siolla. Ar ndóigh bhain Shakespeare feidhm as gutaí fada chun na críche céanna.

Tá nóta mínithe, an chéad líne Béarla agus gluais le gach dán.

Chuir sé crobhaing de na dánta is cáiliúla i gcaibidil ar leith, roimh díriú isteach ar an rannú atá ceaptha aige leis na scéalta grá agus cairdeas a léiriú.

Ón leabharlann a fuair mé an leabhar. Admhaím nár léigh mé ó thús deireadh é. Tá idir foclóir agus filíocht dúshlánach, agus dáiríre seo an cineál leabhar atá ceaptha bheith ar leabhragán, a tharraingeofá chughat anois is arís d'fhonn dán nó dhó a bhlaiseadh.

Is cinnte gur scoláireacht fiúntach atá ann, agus aclú agus fairsingiú intleachta agus teangan.

Rotha Mór an Ghrá
Muiris Sionóid 2006
ISBN 0953765199

Soinéid Shakespeare.

25 October 2017

Nollaig Ó Gadhra: Cuimhní Cairde

Is annamh dáiríre a léim saothair neamhfhicsin (lasmuigh de chúrsaí gairmiúla) agus cé gur dócha go bhfuil altanna le Nollaig Ó Gadhra léite agam, ní dóigh liom go bhfuil aon saothar leis léite agam (fós). Murach gur sheol Cló Iar Chonnacht cóip den leabhair seo chugham, mar sin, seans nach mbeadh sé léite agam. Fiú leis an géarú goile a chuir aistí as a bhí i Tuairisc agus Comhar ar fáil.

Is éard atá cnuasaithe anseo ag a iníon Máirín Ní Ghadhra ná sraith aistí, cuimhní pearsanta ó dhaoine a raibh caidreamh gairmiúil, pearsanta nó sách minic an dá rud acu le Nollaig Ó Gadhra. Chuir sí nóta beathaisnéise mar réamhrá leis.

Is dócha gur mó de léargas ar saol a linne ná ar Nollaig atá ann nach bhfuil ach beirt bhan i measc an dream a scríobh na haistí!

Tá an cur chuige spéisiúil, mar go bhfaighimid léargas ó dhearcthaí éagsúla ar a thréithe. Tugann sin pictiúr sách cruinn measaim ar an méid a mhúnlaigh é, agus an bealach a chuaigh sé i bhfeidhm ar dhaoine eile.

A réimse eolais, a bhéim ar chruinneas fíricí ach saoirse tuairimíochta, a chrógacht i ngleic le heasláinte, a fhéile is a thréith daoine a spreagadh agus a mhisniú.

Clocha fónta ar charn fathaigh. Beidh mé féin ag baint feidhm as na leabharlanna chun teacht ar a shaothair (tá liosta ag cúl an leabhar) le cuir le'm oideachas féin.

Suaimhneas síoraí aige, agus go leanfaidh na síolta a chuir sé ag péacadh.

Tá poblachtaigh le fís de dhíth go géar orainn fós!

Nollaig Ó Gadhra - Cuimhní Cairde
Eag. Máirín Ní Ghadhra
Cló Iar Chonnacht

22 October 2017

Binti

Is maith liom ficsean eolaíochta. Ach go hiondúil is fear geal an laoch. Go deimhin, seachas Ursula le Guin, is fir geala na húdar ar fad atá léite agam, measaim. Tá saothair le Guin spéisiúil, mar go lúbann agus gcasann sí daonnacht. Craiceann dorcha ar draoithe Earthsea, agus na barbaraigh geal craicneach. I ciotóg an dorchadas, daonna nach mbíonn fireann ná baineann ach ar feadh tréimhse áirithe, uair sa mhí.

Ach thairis sin, is deacair éalú ón fráma tagartha, an fear geal ina laoch.

Scaip Neil Gaiman alt ar Twitter le déanaí faoi Nnedi Okorafor. Údar a mhol sé féin, agus Ursula le Guin. Bean le cos amháin sa Nigéir, agus cos eile i Meiriceá.

Spreag sin m'fhiosracht. Tá gearrscéal léi ar líne. Géarú goile. Pósadh idir teicneolaíocht agus draíocht na hAfraice, ju-ju. Láidir.

Chuir mé fios ar leabhar léi ón leabharlann. Binti. Ficsean eolaíochta, an laoch ann,  bean óg den treibh Himba (arbh ann dó dáiríre sa Naimib).

Urscéilín 90 lch ach dlús iontach ann. Tá sé de bhua ag Nnedi Okorafor cruinne a chruthú i cúpla abairt.

Nósanna ársa na dtreabh agus teicneolaíocht an todhchaí fite fuaite le chéile. Tá tábhacht sa scéal le otijze, cré measctha le ola bláthanna a bhaineann an Himba feidhm as chun a gcraiceann a chaomhnú ceal uisce.

Tá bua na matamaitice ag Binti, agus sa scéal seo ciallaíonn sin freisin bua intinne ar féidir leis eolas agus aibhléis a stiúradh agus a smachtú. Agus daoine agus nithe a chuir ag réiteach le chéile.

Tá áit faighte aici in Ollscoil ar phláinéid i gcéin, an cead duine dá pobal, a bhfuil drochmheas ag an mórphobal Khoush orthu, a leithéid a bhaint amach.

Níl a muintir sásta go bhfágfadh sí a gcríocha. Ní mór di mar sin éalú i gcoim na hoíche.

Éalaíonn sí, agus imíonn go dtí ann ollscoil. Tá sí ar spás árthach beo (cineál ribe róibéis teicneolaíochta, le pluaiseanna ann ina bhfuil fásaigh chun ocsaigin a sholáthar - mion sonraí iontach samhlaíochta).

Tá sí ag cuir aithne, agus ag sní cairdeas fiú ainneoin coimhthíos na cianta, leis na hábhar mic léinn eile arbh Khoush iad. (Ní mór dom admháil go ndearna mé talamh slán de, ainneoin go leor nod, gur daoine geala a bhí iontu - ach is Arabaigh atá i gceist. Deacair éalú ón bhfráma tagartha geal Eorpach)

Ach déantar fogha agus ár ar an long ag neacha dárbh ainm Meduse - neacha atá mar a bheadh smugairlí róin iontu.

Tagann Binti slán mar go bhfuil buachloch a thug sí léi, ar a dtugann sí edan, ar cosaint é ar dhóigh éigin.

Tá drogall orm níos mó a sceitheadh den scéal, mar is scéinséir den scoth atá ann.

Tarraingíonn Nnedi Okorafor go leor ceisteanna anuas, ciníochas, coilíneachas, goid earraí cultúrtha, oineach i síocháin agus cogadh, taidhleoireacht. Oideachas agus samhlaíocht.

Tá fios curtha agam ar an dara imleabhar, agus Binti ag iarraidh filleadh ar a muintir, cé go bhfuil sí ar ndóigh athraithe go mór.

Tá an tríú imleabhar le foilsiú san athbhliain. Tá saothair eile léi a mbeidh mé sa tóir orthu freisin.

20 October 2017

Mis

Bhí féasta eile éigse romham anocht ag Áras Éigse Éireann. Mar chuid d'fhéile IMRAM, bhí Biddy Jenkinson ag reic sleachta as a dán fada, athinsint ar scéal Mhis agus a slánú ag Dubhrois ón mire a ghlac seilbh uirthi ar bás a hathair i gCath Fionntrá.

Bhí reacaireacht Biddy ceolmhar ann féin, ag tabhairt beocht ar leith dá focla. Ach maille sin bhí ceol giotár agus gutha ó Enda Reilly. Agus bhí léaráidí áille cruthaithe ag Margaret Lonergan.

Tá fuil agus ár sa scéal, lionndubh agus buile. Ach freisin gean agus grá. Macnas agus collaíocht. Áthas agus iontas. Brón agus sceoin.

D'oibrigh an triúr ealaíontóir as lámha a chéile chun an lucht féachana agus éisteachta a bhá sa scéal, muid a fhuadach ar aistear samhlaíochta.

Bhí ilghnéitheacht sa léiriú: thug mé suntas ar leith do na guthanna a bhronn Biddy ar na cailleacha agus deamhain. Do Saturn Goya agus tírdhreacha Sliabh Mis i measc íomhánna saibhre Margaret Lonergan. Don réimse idir goltraí agus geantraí a d'fháisc Enda Reilly as guth agus giotár.

Féasta éigse!

Croí phobal na Gaeilge ar Twitter?

Le déanaí tá Tuairisc ag iarraidh tátal a bhaint as cnuasach sonraí agus taighde Kevin Scannell ar Twitter agus an Ghaeilge. Tá eolas luachmhar sa chnuasach ag Kevin, a bhfuil achoimre de ar fáil ag
http://indigenoustweets.com/ga/. Ach ceist eile conas croí phobal a thomhais.

Tá gá le slat tomhais éigin, agus roghnaigh Kevin an céatadán giolc i ngaeilge agus tairseach 66%. D'fhág sin cuid mhór daoine a bhím féin ag plé as Gaeilge go laethúil as an áireamh, toisc go mbíonn comhráití eile as Béarla acu, nó go mbíonn go leor giolc as Béarla á athghiolcadh acu, nó an úsáid á bhaint acu as gifeanna.

Tá Twitter mar a bheadh teach tábhairne glórach, daoine ag sleamhnú ó chomhrá go comhrá. Tá sé de nós agam féin gan ach Gaeilge a labhairt, toisc gurb é sin an chúis go bhfuilim ann. Ach bím ag leanacht scata cuntas as Béarla, (agus teangacha eile) a thagann le mo spéiseanna - spás, teicneolaíocht faisnéise, litríocht, nathaíocht. Sách minic spreagann giolc ach comhrá i nGaeilge. Tá comhrá leanúnach faoi intleacht shaorga ar bun idir @Murchadhmor @tomairua agus mé féin, altanna á bhabhtáil againn. Le déanaí mhuscail giolc le @neilhimself mo spéis i @nnedi agus d'eascair comhrá le @olamajekodunmi1 as sin. Bíonn roinnt comhrá macarónach agam, mise ag giolcadh as Gaeilge, an té a bhfuilim ag allagar leo as Béarla.

Fearacht teach tábhairne freisin tá daoine ann nach bhfuil fonn orm caint leo, agus iad balbhaithe nó fiú blocáilte dá réir. Mar atá san fíor saol, ní pobal amháin lucht labhartha Gaeilge Twitter, ach scata pobail, agus daoine ar leith ina nascanna idir phobail.

Measaim gur thug an graif a scaip @kscanne de na comhráití pictiúr sách soiléir, ainneoin go raibh daoine áirithe ar lár de bharr an cuóta 66%.

Níl mórán eolas agam ar mhatamaitic na graif, ach shamhlóinn go mbeadh sé spéisiúil graif na comhráití ag sciar de na Gaeilgeoirí is béalscaoilte ar Twitter a iniúchadh, ag tosú leo mar nód agus ag rianadh na nascanna @ ina gcuid giolc agus na freagraí iontu.

Níl fhios agam an bhfeadfaí é sin a dheánamh go huathoibríoch nó an gá an léitheoir daonna fós.

Tá machaire taighde ansin, agus go leor nithe eile le scagadh.

Thug mé suntas dó go raibh Ciarán Ó Feinneadha ag léiriú spéiseanna Fheargal Uí Chuilinn (suaimhneas síoraí ar a anam) tré sampla dá ghiolc a úsáid.

Tá cnuasach Khevin luachmhar agus ábhar go leor taighde ann!