17 February 2015

Troscadh, tréanas agus tost ...

Inniu Máirt na hInide. Beidh an chrannóg seo folamh go dtí Domhnach Cásca nó mar sin, mar is nós liom.

Camchuairt Músgraíoch

Mar a dúirt mé thug cuid againn aghaidh ar Bhaile Bhúirne agus an Muileann don deireadh seachtaine ainneoin go raibh Imbolc ar sos. Peata lae a bhí ann ar an Satharn agus ainneoin leanna an Mhuileann (grúdlann dá gcuid féin acu anois) chuaigh muid amach breá luath ag siúl. Tá coill spéisiúil ar bhruach an tSuláin crainn faoi bhrat trom caonaigh. Tá cosán tríd an gcoill go dtí Reilig Gobnatan, áit a bhfuil Seán Ó Riada agus Seán Ó Ríordáin araon curtha.
Tá iarsmaí a bhaineann le Gobnait ann freisin, a huaigh mar shampla agus dealbh bhreá nua a tógadh sna 1950í. Maidin Domhnaigh bhuail muid le Peadar Ó Riada ann (tar éis dúinn Aifreann a éisteacht i gCúl Aodha leis an cór) agus thug sé lear mór seanchais dúinn - fillfidh mé ar ábhar ach a mbeidh tost an Charghais curtha díom agam!


Lean muid orainn síos go dtí an bpríomhbhóthair agus bhí cupán tae againn san Crúiscín Lán; ansin shiúl muid taobh eile an ghleanna, suas bóthar na gCeapacha gur tháinig muid trasna air Slí Ghaeltacht Mhuscraí, cuid de shiúlóid níos faide a rianaínn an slí a thóg Donal Ó Súilleabháin ag teitheadh ó Bheara go Breifne.
Tá an chaoi ar an gcosán cé go raibh sé garbh agus fliuch in áiteanna.


Bhí greim le n-ithe againn sa Mhuileann (molaim an Seabhdar) agus thugamar sciurd ar Ghuagán Barra. Bhí an loch ina léinseach, ag feidhmiú mar scáthán den gcéad ghrád; arís tá go leor le reic faoin áit agus beidh orm filleadh air anseo chun tuairisc a dhiongbhála a thabhairt!

Tríd is tríd táim fíor sásta gur chuaigh mé ó dheas - bhí aird deireadh secahtaine agam, agus lón machnaimh.

Ceolchoirm Imbolc


Cé gur cuireadh Imbolc ar ceal ar feadh bliana i mbliana, bhí ceolchoirm eagraithe don oíche roimh ré. Bhí fonn orm féin agus roinnt eile buaileadh ó dheas pé scéal é agus sult a bhaint as an deireadh seachtaine fiú mura mbeadh an lón iomlán machnaimh a chuireann Imbolc ar fáil ar fáil dúinn!

Micheál Ó Súilleabháin agus Iarla Ó Lionáird na hoirfidigh a bhí i gceist. Micheál ag seinm an phianó mór atá san Ionad Cultúrtha (i gcuimhne ar Seán Ó Riada). A ghuth sainiúil uirlis Iarla, agus rinne sé canadh agus reacaireacht.

Clár lán ealaíne a bhí cóirithe acu, ag tarraingt as chnuasach Ghoodman, ar aimsíodh focail na n-amhráin i Londain le déanaí; as filíocht an Ríordánaigh agus Séamus Heaney, ceol Ó Cearbhalláin.

Bhí an chlár thar a bheith feiliúnach don áit a rinne Ó Riada a áit dhúchais de, agus inar tógadh Ó Ríordáin. Ag filleadh abhaile a bhí Iarla Ó Lionaird gan amhras agus a mhuintir san lucht féachana - lucht féachana a bhí flúirseach, gach suíochán san Ionad lán agus suíochán bhreise do scór eile ar an ardán timpeall ar na ceoltóirí.

Taibhe ar leith a bhí ann, fite as dúchas a bheadh dearmadta cuid mhór murach Goodman agus Ó Riada; Goodman a chnuasaigh ceol ar leith i gCiarraí agus Corcaigh, Ó Riada a chuir fotha faoi athbheochan an cheoil dúchais.

Ba phribhléid a bheith in áit agus ionad a chaomhnaigh na tréithe sin thar na blianta, áit ina mothaíonn duine cuisle an dúchais fós ag preabadh.

Ard oíche!

12 February 2015

Gafa ag Wordumz ...

Ní duine mé a imríonn cluichí ríomhaireachta go hiondúil, go hairithe cluichí inár gá gníomhú go gasta. Ceart go leor, sna 1990í bhí mé gafa le leagan de Thetris ar obair; bhíos den tuairim an uair úd, agus tá fós, gur chomhcheilg Sóivéadach a bhí ann chun táirgiúlacht an Iarthair a scrios.
Nuair a chuala mé (ó Nós) go raibh Wordumz ar fáil as Gaeilge, agus lámh ag Kevin Scannell ann ghéill mé don gcathú agus cheannaigh é ar €1.29 do'm fón.
Fearacht Tetris, an aidhm atá leis ná gan ligean do na bloic an scáileán a líonadh suas.Murab ionann agus Tetris, ní tríd líne a líonadh a ghlantar bloic, ach tríd focail a chumadh. Dá fhaide an focail is ea is luachmhaire. 
Tá sé agam anois le thart ar seachtain agus tá mé chomh gafa leis go mbíonn mo bhean ag gáirí fúm ag imirt ar mo fón - bíonn sí féin á dhéanamh le fada ach bhí mise seachantach!
Tá mé ag feabhsú le cleachtadh agus anois is arís faighim focal ar fiú 100 pointe é. 
Tá's agam go bhfuil spás do feabhas i bhfad níos mó cé nach dóigh liom gur mise an duine chuige - níl an luais i'm ordóg!
Aclaíocht intinne sách taitneamhach atá ann mar sin d' fhocalbhách.

Mholfainn é do dhuine ar bith ar maith leo focail agus cleasa!
In am agam babhta eile a imirt!

08 February 2015

Bréag. Bréag?

Ní raibh mise san tír nuair a tháinig Bréag chun cinn (agus gach seans nach mbeadh iomrá cloiste agam orthu dá mbeadh).
Ach bhí mé an tógtha leis an méid a chuala mé nuair a rinne IMRAM oíche ómóis do Bhob Marley.
Ó shin i leith bhí mé ag éisteacht leis an gceol ar soundcloud:
Bhí fonn orm a ndua a chúiteamh leis na ceoltóirí agus chuir mé ceist ar Twitter cá háit a bhfaigheann a ceol le ceannach. Dúradh liom go raibh CD dá cuid ar Google Play faoin teideal "Can Jah"
Cheannaigh mé an CD dá réir - ach tá cúpla mion-fhabht air - rianta neamh iomláine. Chuaigh mé i dteagmháil leis na ceoltóirí - fuair mé seoladh rphoist do Chaoimhín Mac Giolla Catháin tríd an leathanach Facebook s'aige. Fuair mé amach nach raibh aon chearta ná smacht acu ar an CD ar "Gan Jah" atá air ó cheart. 
Cé go bhfuil an méid dá ceol atá air go maith, ní féidir liom moladh é a cheannach de bharr na fabhtanna agus de bhrí nach bhfaigheann na ceoltóirí tairbhe ar bith as - mór an trua nach bhfuil sé soiléir ar Google Play cé na foilsitheoirí.
(Anois agus mé ar an eolas i cuimhin liom go ndúirt siad sa chlár ar TG4 nuair a bhí an banna  scór bliain go raibh droch conradh sínithe acu uair amháin)

Is deacair i ré an idirlín bheith cinnte go bhfuil sochar á dhéanamh ag ceannach!


Cás leathair.

Cás leathair. Ceannlitreacha mo shin sheanathair air. Folamh anois. Ann a bhí an méid de mhaoin an tsaoil a thug aintín m'athair isteach sa chlochar léi. Fós aici, fad saoil duine ina dhiaidh. Í anois éagtha. Nasc le ré dearmadta. Is mó cor sa tsaoil ó líonadh agus folmhaíodh an cás. Finné?

06 February 2015

Deireadh Ré:

Clochar na Toirbhearta Theas. Reilig na Siúracha. Uaigh úr, buailte suas le huaigh an bunaitheora. Ranganna na leacracha eile, siúracha imithe, a dtaisí gualainn ar ghualainn. Slua brúite idir na leacracha. Siúracha, gaolta, iar-dhaltaí. Sagart ar ais ó na misean - dalta bunscoile de chuid an té imithe - ag treorú na hurnaithe. Deichniúr den bpaidrín ón easpag. Iomann Laidine. Mise, mac mic deartháir. Cuimhne againn uilig ar bhean bheoga mionda. Gealgháire chaoin. Oide a d'fhág lorg saol agus grá domhain don gceol ar a lán. Ní goirt bás na sean le hais bás na n-óg, dáiríre - saol fhada fiúntach, imithe abhaile ag a Tiarna. Tocht mar sin féin nuair a chonac an clár ainmneacha sa chlochar - Istigh/Amuigh/As Láthair. As láthair lena hainm siúd.
An duine deiridh dá glúin imithe ón dteaghlach. Agus a hOird - go leor acu ann, ach iad uile anonn sna blianta, lóchrann carasma an Oird - teagasc - anois i lámha eile.

18 January 2015

Na Misneoirí Liteartha

Bhí a gcéad cruinniú inné ag Aontas na Scríbhneoirí. Tuigim an gá lena leithéid agus guím gach rath orthu. Mar sin féin - le fonn diabhlaíochta - rith scéim liom atá luaite ag Ciarán Ó Nualláin ina leabhar Amaidí.
Tá cáil ar scéim a dheartháir chun cuma léite a chuir ar leabhair don duine saibhir gan deis nó scil. Scéim eile a bhí ag Ciaráin:

"Caidé is ciall leo seo uilig? Níl de chiall leis ach go bhfuil eagraíocht úr bunaithe agam - Na Misneoirí Liteartha - an t-ainm atá uirthi. Eagraíocht atá inti le misneach a thabhairt do scríbhneoirí atá ag dul in éadóchas.
Tugann gaolta nó cairde údair faoi deara go bhfuil éadóchas tagtha air de dheasca drochdhíol a bheith ar a leabhar, nó b'fhéidir leabhar leis a bheith diúltaithe. Chomh luath is a thugann siad faoi deara go bhfuil contúirt ann go n-éireoidh sé as an Ghaeilge glaonn siad ar oifig na Misneoirí Liteartha i Muileann na Mire. Taobh istigh de cheathrú uaire bíonn tús curtha le imeachtaí arbh é a gcuspóir an t-údar éadóchasach a mhisniú. ...
Seo iad na táillí: Gnáth-Mhisniú (ruaig a chuir ar an éadóchas amháin) £15; Mór-Mhisniú (an t-údar a spreagadh le leabhar nua a scríobh chomh maith) £35;  Barr-Mhisniú (sraith úrscéalta a chur á scríobh ar nós Forsyte SagaComédie Balzac) £500 - £5000;"

14 January 2015

Píosa staire: Huygens – ag tuirlingt ar ghealach dhiamhair Shatairn, Tíotán.

Mheabhraigh giolc de chuid ESA ar ball dom an méid a bhí ag tarlú deich mbliana ó shin agus ar scríobh mé aiste faoi ag an am don Roth.



Go luath sa bhliain 2005, sroichfidh an tóireadóir Huygens dromchla Thíotáin, gealach de chuid Shatairn. Is é seo an chéad spásárthach riamh le tuirlingt ar chorp de chuid an chórais gréine seachtrach. Is árthach de chuid Ghníomhaireacht Spáis na hEorpa (ESA) é Huygens, atá mar chuid de chomh-mhisean idir an Ghníomhaireacht sin agus an Ghníomhaireacht Náisiúnta um Spás agus Aerloingseoireacht (NASA). Seoladh Huygens agus an máthair-árthach Cassini ar an 15 Deireadh Fómhair 1997 ó Cape Canaveral ar bord roicéid den déanamh Titan-IVB/Centaur. Ainmníodh an t-árthach as Christiaan Huygens (1629-1695) réalteolaí as an Ísiltír, agus fionnachtaí fháinní Shatairn, agus i 1655, an ghealach is mó dá chuid, Tíotán.

Corp diamhair é Tíotán. Tá sé níos mó ná Mearcair, agus níos troime ná Plútón; níos éadroime de bheagán ná Ganymede, atá ar an ngealach is mó i gcóras na Gréine. Ar chúis nach dtuigtear fós, tá brú atmaisféar uair go leith níos mó ná brú atmaisféar an Domhain ar dhromchla na gealaí. Tá atmaisféar tiubh oráiste ag Tíotán. Is é an t-atmaisféar seo a spreagann suim na n-eolaithe; creideann siad go bhfuil sé an-chosúil le hatmaisféar an domhain óig, sula raibh aon bheatha ann. Tá atmaisféar Tíotán lán de nítrigin agus d'orgánaigh. Tá sé chinn de hidreacarbóin simplí aitheanta ann, chomh maith le cúig nítríl. Tá toitcheo tiubh ann, agus creidtear gurbh de bharr comh-dhlúthanna simplí na ngáis orgánach maraon le polaiméir, a gineadh as móilíní cosúil le HCN agus C2H2, atá seo amhlaidh. Creidtear go bhfuil an dath oráiste le feiscint ón spás de bharr na bpolaiméir. Ceist amháin atá ag cur fiosrachta ar na heolaithe ná ceist an mheatáin – briseann solas na Gréine meatán síos de shíor, agus is mar thoradh air seo a ghintear na móilíní orgánacha. Ach fós, tá a lán meatáin san atmaisféar – cad as a dtagann sé mar sin? Ar an domhan s’againne is ó neacha beo a thagann an meatán. Ardaíonn sé seo an cheist an bhfuil, nó an raibh, beatha ar Tíotán. Is dóichí áfach, gurbh aigéan mheatáin an fhoinse. Tá an teocht ar dhromchla Tíotáin 180 céim faoin reophointe, dá bhrí sin, níl aon uisce leachtach ar an ngealach. Ní heol dúinn aon chás ina bhfuil beatha ann gan teacht aici ar uisce leachtach.

De bharr go bhfuil an t-árthach ag díriú ar Thíotán, tá réalteolaithe ag díriú a n-aird air freisin, agus tá forbairt leanúnach ar an méid eolais atá ann faoi. Thóg an t-árthach Voyager 1 na céad íomhánna i 1980. De réir na híomhánna sin, is atmaisféar teimhneach atá ag an ngealach. Bhí an cuma air go raibh an t-atmaisféar aonchineálach. Chuir an t-atmaisféar tiubh bac ar aon radharc ar an ndromchla. Ach ó shin i leith, tá íomhánna  níos cruinne curtha ar fáil ag Spásteileascóp Hubble, agus ag réadlanna ar an Domhan. Tuigtear anois go bhfuil paistí geala agus dorcha ar an ngealach. Creidtear gurbh de bharr mór-roinne agus aigéan a bheith ann atá seo amhlaidh. Creidtear freisin go bhfuil séasúir éagsúla ann, de bharr tomhasanna a thaispeáin scamaill mheatáin in aice le mol theas an ghealaigh ag amanna áirithe, ach iad a bheith in easnamh ag amanna eile.

Spreagann na cosúlachtaí a chreidtear a bheith idir córas ceimiceach Thíotán agus ceimic an Domhain roimh teacht do bheatha ann, suim na n-eolaithe. Ní féidir eolas cuimsitheach ar thús na beatha a fháil ar an domhan seo amháin, toisc go bhfuil cúrsaí athraithe go mór sna milliún bliain ó shin. Cinnte, toisc a fhuaire is atá Tíotán, ní samhail chruinn den Domhan óg atá ann, ach tá na heolaithe dóchasach go gcuirfear leis an eolas atá acu ar conas mar a fheidhmíonn córas ceimiceach mar seo. Os rud é nach bhfuil aon réimse maighnéadach aitheanta thart ar an ngealach, creidtear nach bhfuil bolcáin ná a leithéid ann. Ach tá na heolaithe dóchasach go bhfuil créanna sileacha ar an dromchla; creidtear go raibh ról thábhachtach ag créanna dá leithéid i gcruthú na móilíní orgánacha as ar fhorbair móilíní na beatha níos moille.

Mar sin, is mó ceist atá le fuascailt ag Huygens. Chuige sin, tá sé uirlis ar bhord. Dreamanna éagsúla ó ollscoil ar fud na hEorpa agus an Domhain a d’fhorbair agus a smachtóidh gach uirlís acu, chun staidéar cuimsitheach a dhéanamh ar ghnéithe den atmaisféar.  Má thuirlingíonn an tóireadóir ar leacht, déanfar iniúchadh ar an leacht sin. Sá chás  gurbh ar chré nó ar charraig a thuirlingíonn sé, tá na huirlisí cuí chuige sin ann freisin.

Siad na huirlisí ná:
·         Uirlis Structúr Atmaisféarach Huygens (HASI): cuimsíonn an uirlis seo brathadóirí chun airí fisiceacha agus leictreacha an atmaisféir a thomhas, agus micreafón a sheolfaidh fuaimeanna thar nais ó Tíotán. Déanfar an teocht, an brú, agus neart an réimse leictrigh a thomhais. Tá brathadóir luasghéaraithe ann freisin chun eolas a chuir ar fáil ar shuíomh na dtomhasanna le linn an titim go dromchla.
  • An Crómatagraf Gáis agus Mais-speictriméadar (GCMS): Uirlis ildánach  í seo a dearadh chun anailís ceimiceach a dhéanamh ar ghás chun comhábhair éagsúla an atmaisféar a aithint agus a thomhas. Tógfar samplaí ag airde ard ós cionn an dromchla freisin, agus déanfar anailís orthu dé réir mar a bhíonn am ar fáil.
  • An Bailitheoir agus Pirealathóir Aerasóil (ACP): Baileoidh an uirlis seo samplaí ón atmaisféar agus téifear chuig trí phointe teochta éagsúla iad. Sa tslí seo déanfar scagadh orthu sul má chuirfear faoi bhráid an chrómatagraif iad.
  • An Íomhathóir Tuirlingthe agus Radaiméadair Speictreach (DISR): Tá roinnt brathadóirí san uirlis seo a dhéanfaidh íomhánna sa bhanda-raon iomlán ó ultraivialait go infridhearg. I measc rudaí eile, tá dhá cheamara ag féachaint anuas agus trasna a ghlacfaidh íomhánna den dromchla agus an t-árthach ag tuirlingt. Má tá airí ar an dromchla, tabharfaidh na pictiúir seo eolas faoin gcaoi ar shéid an ghaoth an t-árthach dá chosán.
  • Turgnamh Gaoithe Doppler (DWE): Tomhasfaidh an uirlis seo an aistriú Doppler sa mhinicíocht raidió idir an tóireadóir agus an máthair-árthach agus an tuirlingt ar bhun. De bharr cruinnis na dtomhasanna seo, beifear in ann bogadh agus casadh an tóireadóra sa ghaoth a mheas.
  • Pacáiste Eolaíochta don Dromchla (SSP): Sraith trialacha simplí atá anseo a thabharfaidh eolas faoi conas mar a bhuail an t-árthach an dromchla. Más ar leacht a thiteann an t-árthach, tomhasfar doimhneacht na leachta san.

Toisc teirce an eolais faoin ngealach seo, baineadh úsáid as samhail bunaithe ar an eolas a bhí ar fáil, ag cuir réimse leathan de roghanna san áireamh. Beidh tionchar ag tintreach, gaothanna agus siotaí san atmaisféar ar chumas oibre Huygens agus é ag tuirlingt. Caithfear an baol go reofadh fliuchras ar an tóireadóir a chur san áireamh freisin. Caillfear torthaí an mhisin má theipeann ar an nasc raidió leis an máthair-árthach.  Gnó baolach is ea taiscéalaíocht i gcónaí; is gá pleanáil agus forbairt chuimsitheach a bheith ann. Agus caithfear eolas nua a chuir san áireamh de réir mar atá sé ar fáil.

Sna naoi déag seachtóidí a céad pléadh misean chuig Satarn. I 1982 a céad pléadh an cónasc idir árthach de chuid NASA agus tóireadóir de chuid ESA. De bharr chomh trom (5.6 tonna) agus atá cónasc na n-árthach, ní raibh aon chóras ann a bheadh láidir a dhóthain chun iad a chur díreach chuig Satarn gan achar mór de bhlianta a bheith i gceist. Dá bhrí sin, baineadh feidhm as cúig inlíocht inar eitlíodh gar do phláinéid chun feidhm a bhaint as imtharraingt an phláinéid le breis fuinnimh a thabhairt don árthach. Nuair a théann árthach gar do pláinéid ar chosán hipearbóileach, fágann sé arís leis an luas céanna i gcoibhneas leis an bpláinéid, ach i dtreo éagsúil. Ciallaíonn an méid seo go bhfaigheann an árthach breis fuinnimh ón inlíocht seo, mórán mar a fhaigheann sliotar a bhuailtear le camán. B'ionann an breis fuinneamh seo agus 68 tonna de breosla roicéid i gcás an dá eitilt gar do Venus (in Aibreán 98 agus Meitheamh 99) agus ceann gar don Domhan (Lúnasa 99). Sa bharr ar na hinlíochtaí seo, is turas dúshlánach an turas de bharr an achar fada ama – geall le seacht mbliana.

Nuair a thagann Cassini chomh fada le Satarn i lár na bliana 2004, tosóidh an dúshlán don tóireadóir. Scaoilfear an tóireadóir ón máthair-árthach 22 lá sula sroichfidh sé Tíotán. Tá sé ceangailte leis an máthair-árthach le boltaí. Pléascfar na boltaí agus brúfar an tóireadóir amach le fuinneamh thart ar 500 N an ceann ó trí lingeáin. Tá córas cuarach ráillí ann a fhéachann chuige go bhfágann an tóireadóir ag casadh seacht n-uaire in aghaidh an nóiméad ar mhaithe le cobhsaíocht, agus le luas coibhneasta de 0.3 m/s. Beidh ríomhairí an tóireadóra múchta: níl ach cumhacht do thart ar trí uair an chloig ar fáil sna cadhnraí, toisc go raibh sé riachtanach an t-árthach a choimeád éadrom. Ní bheidh ach clog simplí ag feidhmiú. Fiche ceithre nóiméad roimh an bpointe ama a bhfuil an tóireadóir le teagmháil a dhéanamh le hatmaisféar Thíotán, lasfaidh an clog seo na ríomhairí riailaithe ar bord. Tá dhá ríomhaire iomarcach ann; gnáthnós  é seo i gcursaí spáis. Chomh maith leis an clog, tá méadar luasghéaraithe ann chun a chinntiú nach dtosaíonn an clár tuirlingthe go dtí go dteagmhaíonn an t-árthach le hatmaisféar Tíotán. De bharr na teagmhála seo tiocfaidh moilliú ó 6 km/s go Mach 1.5 (thart ar 0.5 km/s) ar an t-árthach. Chun an t-árthach a chosaint ón teas ollmhór a ghinfear de bharr an moilliú seo tá sciath cosanta ar dhá thaobh an árthaigh. Sroichfidh an teocht os comhair an t-árthach 18 000 céim. Nuair atá luas 1.5 Mach sroichte, ag airde de tuairim agus 159 km, séidfear pléascán beag a scaoilfidh paraisiút beag. Osclóidh an paraisiút seo agus tarraingeoidh sé an clúdach cúl den árthach. Nuair a scaoiltear an clúdach cúl, osclóidh paraisiút mór chun dlús a chuir le moilliú an árthaigh. Tar éis 32.5 s ón gcéad teagmháil beidh luas faoi bhun 0.6 Mach ag an árthach, agus is féidir an sciath tosaigh a scaoileadh. Do bheadh an tuirlingt ró mhall leis an paraisiút mór; caithfear tuirlingt laistigh den 3 uair a chloig ina bhfeidhmeoidh na cadhnraí. Dá bhrí sin scaoilfear an paraisiút mór tar éis 900 s. Leanfaidh an tuirlingt faoi stiúir pharaisiút beag. Ón am seo ar aghaidh is féidir leis na huirlisí feidhmiú. Táthar ag súil go mbeidh thart ar 3 nóiméad ag an árthach feidhmiú ar dhromchla Thíotáin. Cuimsíonn na huirlisí brathadóirí a oibreoidh má thuirlingíonn an t-árthach ar leacht, nó ar dhromchla crua.

Tarlaíonn an clár seo ar fad faoi stiúir na ríomhairí ar bord. Chomh maith leis na méadair luasghéaraithe, tá dhá chóras radar ag tomhas an airde ós cionn an dromchla. Stiúrann na ríomhairí an clár bunaithe ar am, eolas airde agus eolas luais; cuirtear i gcomparáid na foinsí eolais seo le foinsí inmheánacha atá bunaithe ar na samhail réamhmhisean atá i gcuimhne na ríomhairí. Is féidir le ceachtar den dá phríomhríomhaire an clár a stiúradh – agus tá gléas inmheánach i ngach ríomhaire acu chun a chinntiú go bhfuil siad ag feidhmiú i gceart. Bagairt mhór do ríomhairí sa spás ná athrú ar eolas sa chuimhne de bharr cáithníní radaighníomhacha. Tá cosaint ar na cuimhní sa ríomhaire le crua earra speisialta. Tá ar chumas an crua earra seo botún i ngiotán amháin laistigh de bheart a cheartú go huathoibríoch; agus dhá bhotún a aithint. Bíonn na ríomhairí ag seoladh an eolais a bhailítear thar nais go dtí an máthair-árthach de shíor. Ach a luaithe agus a bhristear an ceangail meicniúil leis an máthair-árthach, níl bealach ar bith chun orduithe a chur chuig an tóireadóir. Chomh maith leis sin, ní mór don máthair-árthach an aeróg ard neartaithe a dhíriú ar Tíotán le linn na tuirlingthe, rud a chiallaíonn nach bhfuil aon nasc idir Cassini agus an Domhan go dtí go mbeidh an misean thart. Cúis eile í seo a chuireann srian de thart ar trí uair an chloig ar an misean – faoin am sin, beidh an máthar-árthach as radharc an tóireadóra de bharr go bhfuil sé i bhfithis thart ar Tíotán.

Is léir ón méid atá scríofa agam thuas go bhfuil bogearraí foirfe riachtanach don mhisean seo, sa bharr ar an dearadh cúramach sna crua earraí, agus na córais chosanta eile. Chun a chinntiú gurbh amhlaidh atá, leantar córas dearaidh ar ard-chaighdeáin i ndearadh bogearraí don spás. Cur chuige céimneach bunaithe ar Mhodh an Easa atá i gceist, ina mbíonn forbairt chúramach leanúnach ann bunaithe ar riachtanais chórais agus ailtireacht ard leibhéal. Déantar forbairt agus mionléiriú ar gach céim. Bíonn deimhniú ann idir céimeanna, agus promhadh ar toradh gach céim deartha. Tá na modhanna oibre seo leagtha síos i gcaighdeáin de chuid ESA.  

Cinntítear go bhfuil bealach le fadhbanna a aithnítear a leigheas níos déanaí, nuair atá an fhorbairt fhéin thart. Bíonn breis cuimhne ar fáil do chláracha nua. Le linn an turais chuig Satarn, dúisítear an tóireadóir gach sé mhí, agus bíonn clár cuimsitheach promhaidh ann. Chomh maith leis sin, tá comhionann an tóireadóra ag an gCeanncheathrú Rialacháin Misean (ESOC) i nDarmstadt na Gearmáine. Tá an “tsamhail innealtóireachta” seo ar fáil chun iniúchadh a dhéanamh ar aon cheist a ardaítear sa mhisean.

Mar a bhíonn le tograí ESA i gcónaí, bhí comhlachtaí ó na ballstáit uile páirteach i dtógáil an árthaigh. Bhí ról fíor thábhachtach ag comhlacht Éireannach, CAPTEC, atá lonnaithe i Mullach Íde, Co. Átha Cliath, sa togra. Iadsan a bhí freagrach as an Deimhniú agus Promhadh Neamhspleách ar na bogearraí. Tá CAPTEC gníomhach san earnáil spáis le breis agus scór bliain, agus taithí leathan sa chomhlacht ar fhorbairt agus promhadh bhog earraí iontaofa. Is de bharr an taithí seo a bhuaigh an comhlacht an gcomórtas chun an conradh seo a fháil.

Sular tógadh an t-árthach in aon chor, bhí clár staidéir ann chun na riachtanais a chinntiú. An dualgas a bhí ar CAPTEC ná féachaint chuige go gcuirfí na riachtanais sin i gcrích go foirfe. Baineann mórán céimeanna oibre éagsúla lena leithéid d'obair. Agus tá sé rí thábhachtach go mbeadh comhlacht neamhspleách i mbun na hoibre seo – comhlacht nach bhfuil faoi bhrú tráchtála de bharr iad a bheith bainteach le forbairt na mbogearraí. Tá an neamhspleáchas tábhachtach freisin chun a chinntiú nach bhfuil aon "spota dall" i gceist. Is minic nuair a bhíonn dream ag plé le dearadh ar feadh i bhfad go nglacann siad le "fírinní" airithe – ach nuair a thagann dream neamhspleách an treo, go bhfeiceann siad nach amhlaidh atá.

Is mó tasc atá i gceist lena leithéid de Dheimhniú agus Promhadh Neamhspleách. Ar dtús, caithfear léirmheas a dhéanamh ar na doiciméid a leagan amach na riachtanais ar an gcóras ar fad chun an chuid sin de na riachtanais a bhaineann leis an mbogearra atá i gceist a aimsiú. Le linn na léirmheasta seo, scrúdaítear na riachtanais iad fhéin, chun a bheith cinnte go bhfuil siad ciallmhar, cuimsitheach agus in-phrofa. Má aimsítear fadhbanna ag an gcéim seo, is féidir iad a cheartú, rud a shábhálainn a lán oibre níos déanaí. Leantar le léirmheas na doiciméid deartha, ag cinntiú i gcónaí go bhfuil gach céim den dearadh ag teacht leis an méid a chuaigh roimhe, agus go bhfuil clúdach cuimsitheach déanta ar na riachtanais cuí. Chuige seo, is gnách maitrís rianach a fhorbairt a léiríonn cén riachtanas córais a chlúdaíonn riachtanais fo-chóras, agus cá gcuirtear i gcrích gach riachtanas córais. Is furasta bearnaí a aimsiú leis an modh oibre seo.

Chomh maith leis sin, is féidir FMECA a chur i gcrích. Déanadh é seo i gcás Huygens. Anailís ar bhaol, toradh agus cúiseanna teip atá i FMECA. I gcás bogearraí, is éard a bhíonn i gceist de ghnáth ná an t-ionchur go dtí an córas a scrúdú, agus an cheist a chur "Cad a tharlódh dá dteipfeadh ar an ionchur seo?". Mar shampla, dá dteipfeadh ar cheann des na braiteoirí airde. Cén córas atá curtha i gcrích sa bhogearra lena leithéid de theip a aithint, agus an tionchar  atá aige a mhaolú? I gcás Huygens, tá an dara braiteoir ar fáil, chomh maith le tábla ina bhfuil an airde réamhaithriste de réir ama leagtha síos. Má thugann braiteoir amháin luach atá ag teacht salach ar an mbraiteoir eile, agus ar an tábla, is dócha go bhfuil teipthe air, agus ní úsáidfear an luach sin.

Nuair atá an dearadh críochnaithe, bíonn an cód don chlár ar fáil. Déanadh léirmheas cuimsitheach ar an gcód seo. Cuimsíonn a leithéid de léirmheas roinnt scrúdaithe:

  • An bhfuil an cód so-léite, i dtreo is gur féidir cothabháil a dhéanamh air?
  • Ar baineadh úsáid as tréithe den teanga chláraithe atá amhrasach nó a bhfuil fadhbanna aitheanta ag dul leo?
  • An bhfuil na riachtanais uile curtha i gcrích ar bhealach cuí?
  • An bhfuil modhanna cosanta úsáidte chun plé le fabht san ionchur?
  • An bhfuil soláthar mar is ceart déanta chun go bhfeadfaí cur leis an gcóras más gá? (Breis cuimhne ar fáil, úsáid chuí táblaí gur féidir cur leo.)

I ndiaidh na céimeanna anailíse seo ar fad, bhí feachtas promhaidh ann. Dhear CAPTEC sraith scrúduithe chun iarracht a dhéanamh fabht nó teip a spreagadh. Cuireadh na scrúduithe seo i gcrích i gcóras ina raibh an t-árthach, maraon le gléasanna speisialta chun timpeallacht spáis a chur in iúl don árthach. Bhí na scrúduithe seo ann sa bhreis ar na gnáth scrúduithe a chuir forbrathoirí na gcórais bhogearraí agus an árthaigh i gcrích chun gnáth fheidhmiú an tóireadóra a chinntiú.

Cuirtear na scrúduithe seo i gcrích tré orduithe a sheoladh chuig na gléasanna spreagtha agus chuig an árthach. Seolann an t-árthach eolas rialta thar nais de shíor, agus ní mór an t-eolas sin a scrúdú chun a chinntiú go raibh an toradh ceart ar an scrúdú, agus nár thit aon rud as an ngnáth amach de bharr an scrúdaithe. Úsáidtear teanga ríomhaireachta ar léith chun a leithéid de scrúdú a fhorbairt. Úsáidtear réimse leathan feidhmchláir ríomhaireachta chun an anailís a éascú – is féidir suas le 30 MB de eolas a bheith i gceist le linn tástáil iomlán ar mhisean Huygens.
Áirítear ar obair CAPTEC maidir le dearadh na scrúdaithe
  1. a chinntiú gur cuireadh i gcrích sa teanga scrúdaithe i gceart iad
  2. comhoibriú leis an bhfoireann a chuir na scrúdaithe i gcrích sa chóras scrúdaithe chun a chinntiú gur éirigh le gach scrúdú
  3. anailís chuimsitheach a dhéanamh ar na torthaí. Chuimsigh  an obair seo forbairt na huirlisí analíse.

D’éirigh thar barr leis an bhfeachtas seo, agus aimsíodh ar a laghad fabht tromchúiseach amháin dá bharr.

Tá cur chuige céimneach agus cúramach riachtanach i ndearadh agus i bhforbairt bhogearraí ard iontaofachta. Is cuid lárnach de córas dá leithéid neamhspleáchas idir dearadh agus promhadh. Is céim bhreise atá ann comhlacht iomlán neamhspleách a chur i mbun deimhnithe agus promhaidh breise. Cruthaíodh sa togra seo, agus i dtograí nach é, go gcuireann an cur chuige seo eolas luachmhar breise ar fáil. Tarlaíonn seo de bharr an taithí eagsúil a bhíonn ag comhlacht dá leithéid i gcomparáid le forbairtheoirí eile, agus de bharr nach mbíonn an brú tráchtála céanna  ar an gcomhlacht agus a bheadh ar fhoireann laistigh de comhlacht atá ag forbairt táirgí bogearraí. 

Is féidir bheith dóchasach go sáróidh Huygens na dúshláin uile atá roimhe, agus go gcuirfear go mór lenár n-eolas de bharr an mhisin seo. Agus beidh baint nach beag ag innealtóirí Éireannacha leis an toradh rathúil sin.


Foilsíodh leagan den aiste seo, a bhuaigh duais Oireachtais Cumann na nInnealtoirí, ar Feasta.

12 January 2015

Scríbhneoirí na Gaeilge - tá mná ina measc!

Cé go n-aontaím le Réaltán (agus cúiseanna maithe tugtha anseo aici) gur feall éagóir atá ann nach bhfuil ach bean amháin ar an póstaer seo de chuid Leabhra Feabhra, tús maith atá ann dar liom.

Gliogáil le méadú

Bhí plé bhríomhar againn ar Twitter faoi; meabhraíonn an scéal ar fad don go ndearnadh feall ar mhná mná a ligeann síos freisin san Field Day Anthology, rud a spreag imleabhar iomlán ar chúrsaí ban ina dhiaidh sin. Ar ndóigh chíor Máirín Nic Eoin an leithcheal seo in B'ait leo Bean agus phléigh lucht Merriman uair an scéal - tá toradh a bplé ar fáil san leabhar Leath na Spéire.

Ní mór dom admháil - agus mé ag déanamh talamh slán de gur daoine ar shlí na fírinne a bheadh san áireamh - nár rith liom ach beirt:
Luaigh Iarla Siobhán Ní Shúilleabháin. Maidir le Peig, a luaigh Réaltán, bhí mise den tuairim gur scéalaí seachas scríbhneoir í. Ach ag smaoineamh arís, caithfidh mé admháil go raibh tionchair aici in éineacht le scríbhneoirí eile an Bhlascaod ar litríocht na Gaeilge, agus áit san Painteon dlite di dá réir.

Ba chuimhin liom gur luaigh Biddy Jenkinson liosta filí a bheith in A primer of Irish metrics le Kuno Meyer. Chíor mé an liosta agus fuair na mná seo leanas ann (tharlódh corr botún cló bheadh annm agus tharlóidh mná a bheith sa liosta nár aithin mé mar mhná)

Ar ndóigh tá mná  lárnach i litríocht na linne; agus níos fadsaolaí. Tríonóid iad Máire Mhac an tSaoi Seán Ó Ríordáin agus Máirtín Ó Direáin atá ag tús na nua-filíochta; tá Máire fós linn agus gura fada buan í! Tá Nuala Ní Dhomhnaill i measc filí INNTI. Tá Biddy Jenkinson, Áine Ní Ghlinn, Anna Heusaff, Orna Ní Choileáin, Ailbhe Ní Ghearbhuigh, Éilis Ní AnluainRita Kelly ... agus níl ansin ach ainmneacha ar bharr intinne an léitheora thuathaigh seo ...

Nára fada uainn póstaer a thugann a gceart do na mná!