11 May 2015

Iarracht canóin úrscéalta na Gaeilge a dheimhniú

Pléite ag Tuairisc agus  Irish Central. Comhdháil de chuid Notre Dame. Mo smaointe thíos (nó nasc chucu) faoin sciar de atá léite agam, cé gur duine mé atá drogallach fé liostaí agus comparáid ar saothar iomlán litríocht ar bith a aicmiú. Ar son pléisiúir is mó a léim.

  • Séadna (1905) leis An tAthair Peadar Ó Laoghaire Léite agam. Fadálach, go leor athrá ann; athinsint ar scéal idirnáisiúnta béaloidis, fear a fhaigheann buntáiste ón Diabhal ach a bhuaileann bob air ag deireadh. Tábhachtach mar saothar luath agus mar uirlis ag an Athair Peadar i cur chun coinn caint na ndaoine.
  • Deoraíocht (1910) le Pádraic Ó Conaire Léite agam. Sách osréalach agus duairc. Saothair eile le Ó Conaire a thaitníonn níos fearr liom, ach tábhachtach mar gur bhris le maoithneachas agus tuath.
  • Mo Bhealach Féin (1940) le Seosamh Mac Grianna. Léite agam. Ach níor shíl mé gur úrscéal a bhí anseo; shíl mé é dírbheathaisnéiseach agus é ag cíoradh a fhealsúnacht.
  • An Béal Bocht (1941) le ‘Myles na gCopaleen’ Léite, agus athléite. Fíor greannmhar, aor den scoth ar ghnéithe de gluaiseacht na Gaeilge.
  • Cré na Cille (1949) le Máirtín Ó Cadhain Léite le fonn. Clasaiceach agus úrscéal ar leith, caint ar fad!
  • Néal Maidine agus Tine Oíche (1964) le Breandán Ó Doibhlin. Léite. Leabhar deacair ach is fiú an tairbhe an trioblóid.
  • Dé Luain (1966) le Eoghan Ó Tuairisc Le léamh.
  • Caoin Tú Féin (1967) le Diarmaid Ó Súilleabháin Le léamh.
  • An Uain Bheo (1968) le Diarmaid Ó Súilleabháin Le léamh.
  • Fuíoll Fuine (1970) le Máirtín Ó Cadhain. Le léamh. Gearrscéal atá anseo.
  • Méirscrí na Treibhe (1978) le Alan Titley. Léite
  • An Fear Dána (1993) le Alan Titley. Léite
  • Cuaifeach mo Londubh Buí (1983) le Séamas Mac Annaidh Léite.
  • Éagnairc (1994) le Pádraig Ó Siadhail Le léamh.
  • Desiderius a Dó (1995) le Pádraig Ó Cíobháin Le léamh.
Ní dóigh liom go bhfuil faic le Diarmuid Ó Suilleabháin léite agam; ach is cinnte gur scríbhneoirí tábhachtacha de chuid na Gaeilge i mo thuairim agus taithí féin gach duine eile ar an liosta. Bheadh dornán eile ina gcomhluadar agam; is ait liom mar shampla gan "Lig sin i gCathú" bheith luaite.

09 May 2015

Ó Chósta go Cósta



Chuir teideal an leabhar seo rud beag mearbhall orm nuair a bhí sé léite agam; bhí mé ag súil le haistear amháin san Afraic. Shoiléirigh fiafraí den údar an cheist - fear ó Chósta Chonamara ag taisteal ar Chósta Thoir na hAfraice.
Sin go deimhin atá ann, dialann scaoilte ar dornán turas pléisiúrtha a thug Frank Reidy ar taobh tíre a ndeachaigh sé ann i dtosach ag obair i ndiaidh ár Ruanda.
Ní turasóir a thugann a chlaontuairimí Eorpacha leis é Frank, ach duine a bhfuil bá agus meas aige do mhuintir na háite, tuiscint dá stair agus don lorg a d'fhág aineolas agus saint na gcoilínithe ar an áit.
Tráchtann sé freisin ar roinnt den dream geal a rinneadh cine ar leith díobh ann - an Happy Valley Set - dár daoibh Karen Blixen, údar ar léir é bheith ceanúil uirthi.

Tá trácht ann freisin ar an scúp a bhain sé amach agus cuairt tugtha aige ar mhamó Obama nuair a bhí Barack ag seasamh d'ainmniúchán na nDaonlathach, sular raibh mórán iomrá air dáiríre.

Thaitin an eolas faoi na hoileáin ar thug sé cuairt orthu go mór liom, agus an cur síos ar ainmhithe agus dúlra na háite; agus an trácht ar na Masai. Is léir gur áit ar leith an Afraic, áit a fhágann lorg domhain ar an té a théann ann le súile oscailte. 

Is fiú a leithéide seo de leabhar a léamh d'fhonn blaiseadh de chuid den oscailt súil sin!

Bhí corr rud a chuir isteach agam faoi thairgeadh an leabhair: na grianghraif ina dhá slám i lár an leabhair, iad a briseadh suas alt. Tuigim go bhfuil sin níos saoire, ag mar sin féin...

Frank Reidy, Cló Iar-Chonnacht
ar fáil freisin mar eLeabhar.

08 May 2015

COGAÍ le Dáithí Ó Muirí, Fearghus Ó Conchúir, Enda Reilly & Margaret Lonergan

COGAÍ/ WARS

DÉ MÁIRT 19 BEALTAINE 2015

Scoil na mBuachaillí, Scabhat Smock, 6-7 Sráid an Mhalartáin Íocht., Baile Átha Cliath 8

Cead isteach: €10/8
Ticéid le fáil ag an nasc: http://ilfdublin.com/event/cogai-wars/
 
 

 
Damhsa, ceol, prós, íomhánna ar scáileán – léiriú ar an gcogaíocht agus ar an bhforéigean síoraí, bunaithe ar chnuasach gearrscéalta den teideal céanna le Dáithí Ó Muirí. Páirteach ann tá Fearghus Ó Conchúir, rinceoir agus fear cóirithe rince, giotáraí agus cumadóir Enda Reilly, agus Margaret Lonergan a bheidh i mbun na n-íomhánna scáileáin.



FÉILE LITRÍOCHTA IDIRNÁISIÚNTA BÁC i gcomhar le hIMRAM

SCÉINSÉIRÍ STAIRIÚLA le Liam Mac Cóil, Darach Ó Scolaí agus Seán Ó Dúrois

SCÉINSÉIRÍ STAIRIÚLA le Liam Mac Cóil, Darach Ó Scolaí agus Seán Ó Dúrois 
IMRAM AG FÉILE LITRÍOCHTA IDIRNÁISIÚNTA BÁC

DÉ LUAIN 18 BEALTAINE 2015 6.00pm
AN SIOPA LEABHAR
6 Sráid Fhearchair, Baile Átha Cliath 2
Cead isteach €5
Ticéid: ilfdublin.com 
 




SCÉINSÉIRÍ STAIRIÚLA

Tá an-éileamh go deo ar fhicsean stairiúil le blianta beaga anuas agus tá an tóir chéanna air as Gaeilge agus atá air as Béarla. Bígí linn le haghaidh díospóireacht bhríomhar phainéil le Cathal Póirtéir mar chathaoirleach uirthi ina ndéanfar plé ar chuile rud ó Chath Fontenoy go húrscéalta bleachtaireachta atá spreagtha ag gnéithe áirithe den stair. I measc na bpainéalaithe beidh Liam Mac Cóil, údar Fontenoy, a bhí ar ghearrliosta na Comhairle Ealaíona le déanaí le haghaidh an Laureate i gComhair Ficsean Éireannach, Darach Ó Scolaí, údar An Cléireach a bhuaigh Gradam Uí Shúilleabháin, Gradam Leabhar na Bliana i 2008 agus Seán Ó Dúrois, údar Rí na gCearrbhach agus Crann Smóla.

Áras na Scríbhneoirí Éireannacha i gcomhar le IMRAM agus FÉILE LITRÍOCHTA IDIRNÁISIÚNTA BÁC

Seimineár ar an Satharn an 23ú Bealtaine "An Ghaeilge idir Réaltacht agus Dóchas"



02 May 2015

Foghlaeireacht focail, Domhnach is Dálach....

Dá mhéad a léim as Gaeilge (agus léim go leor) sea is mó a thuigim go bhfuil bearnaí suntasacha i'm fhoclóir agus go bhfuil an dúrud focal bhreátha imithe as an gcaint coiteann.


Bhí mé riamh tugtha do póirseáil i bhfoclóirí, ag fiosrú gaol is sanas focail. Tá Dinneen ar mo leabhragán i bhfochair FGB agus de Bhaldraithe; tá leithéidí An Béal Beo ann freisin, maraon le Troscán na mBánta agus scata leabhair eile faoin ndúlra. Tá roinnt foclóir Gearmáinise agus ilteangacha agam freisin.

Ach ó thaobh foghlaeireacht focail is deacair an idirlíon a shárú; go háirithe agus togra fearacht http://www.teanglann.ie curtha i gcrích go snasta; is nasc geall leis gach focal, mar sin tá sé thar a bheith éasca focal Béarla a roghnú agus na comhchiallaigh Gaeilge dó a aimsiú, ag dul siar is aniar idir FGB agus de Bhaldraithe.

Tá súil agam go dtiocfaidh scríbhneoirí agus aistritheoirí i dtír ar an cumas seo; bealach a bhí Breandán Ó Doibhlin ag iarraidh réiteach le Gaoth an Fhocail. Tá teacht freisin ar na nathanna sna foclóirí freisin, saibhreas a rinne Maolmhaodhóg Ó Ruairc a chnuasach i nDíolaim d'Abairtí Dúchasacha.

Tá deis againn i ré seo na Dána Digiteacha agus sean leabhar á chuir ar líne diaidh ar ndiaidh cuid den saibhreas atá imithe as ár gcaint - go háirithe do mo leithéidí de chainteoirí athdhúchais - a athshealbú.  Tapaímis an deis!

29 April 2015

Scaradh na gCompánach

Cé gur siar i Mí na Nollaig a chuaigh Reiner Rolff ar shlí na fírinne, is le cúpla seachtain anuas a bhí seirbhís cuimhneacháin dó ag an teach a thóg sé sa Ghleann Mór. (Dóibh siúd a bhfuil Gearmáinis acu, tá breis eolais faoi anseo, lch 10ff). Bhí Reiner ar feadh a shaol ina bhall gníomhach den aos ar a dtugtar sa Ghearmáin Bündischen, dreama d'eascair as gluaiseacht na hóige sa Ghearmáin idir an dá chogadh; dream a raibh gaol éigin acu le gasógaíocht Bhaden Powell ach a raibh agus a bhfuil a gcuid traidisiún láidre féin acu ag dul siar go dtí na meánaoiseanna, dream siúlach machnamhach.
Saoi ag go leor ab ea Reiner, a rinne cuir síos ar an meon mar seo:

„ein Netzwerk zwischenmenschlicher Beziehungen; menschenbildnerisch wirksam; ganzheitlich im Denken, Fühlen und Wollen; gegründet auf verbindlichen, kleinen Gruppen, bezeichnet durch Dezentralisierung; offen für Sinn-Fragen und Wesens-Erkenntnis; bereit zur Entfaltung aller Sinne des Menschen; verpflichtet eher dem Sein als dem Haben; ein Weg, ein Prozeß eher als eine Organisation; zukunftsweisend in einer gestrigen Gesellschaft; die Bewegung eines Anfangs; Teil eines weltweiten Paradigmata-Wechsels . . ."
Mogalra gaoil idir dhaoine; éifeacht oiliúna ar dhaoine aige; uilíoch i smaoineamh, mothú agus mian; bunaithe ar ghrúpa beaga dlúithe, comhartha sóirt air an dílárú; oscailte do cheisteanna céille agus aithint éirime; réidh chun gach céadfa an duine a fhorbairt; dílis don bheith seachas don seilbh; Bealach, modh seachas eagraíocht; ag léiriú treo chun tosaigh i sochaí gafa san inné; gluaisteacht an túis; cuid de athrú paraidíme domhanda.
Idéalaí ab ea Reiner a mhair a idéil; a thóg teach as fothrach lena lámha féin agus a d'fháisc talamh as fásach. Bhí sé gníomhach i measc pobail éagsúla Corca Dhuibhne, an cleas ealaíonta thar baile isteach ach freisin muintir na háite; mór chara leis ab ea Micheál Ó Dubhshláine beannacht Dé lena anam, agus is tríd a chuir mise aithne air.
An siolla Om ag doras Jurte na scéalaíochta
Múrphictúir Bob Ó Cathail
Bhí go leor as na haicmí seo ar fad bailithe ag an teach sa Ghleann Mór, áit a raibh luaithreach a bhean Ingrid curtha agus áit atá a luaithreach féin curtha anois lena hais. Mar a bheifí ag súil leis bhí nósanna na Gearmáine sa dtreis, nósanna na Bündischen. Sheas a raibh i láthair, canadh amhráin, bhí deis ag an té arbh mian leis cúpla focal a rá, cuireadh an próca luaithrigh, canadh amhrán eile.
Bhí proinn - cácaí, caife agus Chai - cumasc de tae, torthaí tirime agus fíon - ar fáil sa Jurte. Bothán adhmaid seo a thóg cairde le Reiner blianta siar ag aithris ar phubaill na Bündischen, ar aithris é féin ar áitreabh soghluaiste pobail na Steip. Bhí deatach an tine ró láidir don gcuid is mó againn ámh, agus pé scéal é bhí an ghrian ag taitneamh. Bhí comhráití spéisiúla ann idir na dreamanna éagsúla, trí theanga sníofa tríthe.
Jurte na scéalaíochta
Uaigh Reiner agus Ingrid
Radharc ón teach sa Ghleann Mór
Diaidh ar ndiaidh scaip an slua go dtí nach raibh fágtha ach a mhac Heiko, dornán de na Bündischen (rinneadh píosa grinn as ar ball, duine ag fiafraí an anseo a bhí na "Bündischen Senioren", i. na seanóirí). Tharraing duine acu giotár chuige féin agus cromadh ar amhráin fánaíochta na gluaiseachta a chanadh. Níl guth agam féin, ach b'shin rud a thaitin riamh liom cé go raibh mé i gcónaí i mo thost; slua chanadh amhráin spreagúla na saoirse, na fánaíochta, na comrádaíochta. Meabhraigh arís laetha m'aosánachta i measc na ngasóg i mBeirlín. Is é an chineál airneáin a thaitneoidh go mór le Reiner freisin, muid ag suí sa ghrian lasmuigh dá thigín, ag amharc siar i dtreo na mBlascaod agus Tiaracht, ag ceiliúradh saoil le ceoil.
Feartlaoi a dhiongbhála - comrádaíocht idir dhaoine nach raibh an oiread sin aithne acu ar a chéile roimhe, grúpa nach raibh le chéile go díreach mar sin riamh, ach a thug Reiner le chéile i meon, mar a rinne a liachtaí uaireanta roimhe.
Ag meabhrú dom ar phictiúr Bob Ó Cathail a bhí mar adhaint comhrá cois teallaigh go minic aige, agus ag amharc siar amach sa bhóchna rithe sé liom go raibh aistear eile tosaithe aige; aistear ar shlí an Fírinne, chuig Tí Donn, seans.

Suaimhneas síoraí go raibh aige.

17 April 2015

Leas an phobail nó fiosracht an phobail

Le déanaí bhí roinnt cásanna d'fhoréigean agus marú mná ag fir ós comhair na cúirteanna. Cuir an tráchtaireacht ar chás amháin ach go háirithe samhnas orm, trácht ar chleachtais foréigneacha collaíochta agus teacht i dtír ar dhuine leochaileach. Rinne mé tréan iarracht na sonraí a sheachaint, mar mhothaigh mé smálaithe acu.

Tuigim gur den riachtanas é go mbeadh cásanna cúirte oscailte don bpobal; nach féidir riar na córa a chinntiú gan sin. Agus tuigim gurbh iad na mórmheáin súile an phobail. Ach is gnólachtaí iad freisin, agus díolann collaíocht.

San eagrán is déanaí den iris Comhar tá athchló déanta acu ar aiste a scríobh Paul Drury, a fuair bás ar na mallaibh (suaimhneas síoraí aige). San aiste sin, a foilsíodh i dtosach i Scéal Scéil déanann sé cás láidir ar son na nuachtán tablóideacha agus a ról i gcaomhnú an daonlathais. Cinnte, tá an díolaíocht a thugann scaipeadh forleathan dóibh bunaithe ar chíocha agus mása - ach déanann siad sciúrsáil ar fhimíneacht an chinsil freisin, dar leis, agus cuid mhór den fhírinne aige. Cén dochar mar sin pit Mhadonna a úsáid chun an díolaíocht a ardú?

Tar éis an tsaoil ná dúirt eagarthóir éigin "Nuacht is ea an rud nach mian le duine éigin feiceáil i gcló. Fógraíocht gach rud eile".

Tá ról ag nuachtáin, fiú na cinn tablóideacha, san daonlathas.

Ach go minic gabhann siad thar fóir agus in áit "fírinne a labhairt le cumhacht" scriosann siad saol iomlán duine aonair. Is seacht measa an scéil i re seo an idirlíon. Ar bhealaí ba í Monica Lewinsky - a bhfuil aithne againn ar fad uirthi mar an bhean úd - céad íospartach an chineál seo mí-úsáid cumhachta. Í ina hairm ag dream amháin pholaitiúil chun dream eile a ionsaí. A saol scriosta ag conairt iriseoirí thar oíche. Thug sí píosa fíor mhaith cainte ag TED le déanaí ag cíoradh na ceiste.
(Dála an scéal, bhain mé feidhm as Google leis an nasc sin a aimsiú. Ach a raibh a hainm scríofa agam mhol Google "todóg" nó "gúna gorm" mar iomlánú. Smeartha arís atáim).

Ní ceist iomlán nua atá ann, ar ndóigh - chíor Heinrich Böll an cheist ina úrscéal Oineach chaillte Katarina Blum - scéal faoi bhean a shleamhnaigh isteach i gcás coiriúil agus a dhéanann na meáin tablóideacha grinniú ar a saol, ag foilsiú tuairiscí áibhéalacha le iarmhairtí thubaisteacha do gach duine bainte leis an scéal (An iriseoir ina measc - lámhachann sí é)

Is gá mar sin d'iriseoirí a bheith freagrach, gan príobháideacht an duine aonair a shárú san fiach ar díolacháin. Fiú má tá an duine sin i súile an phobail.

Ní hionann i dtólamh leas an phobail agus a fhiosracht.

Ach ní cinsireacht (ná féin cinsireacht) an réiteach - tá ról ann don fhírinne a nochtar. Maidir liom féin, áfach, leanfaidh mé orm ag roghnú an méid a léim, go cúramach!

10 April 2015

Í Siúd

 Duine eile a luaigh Réaltán san plé úd ná Siobhán Ní Shúilleabháin. Bhí cloiste agam fúithi, go deimhin tá cóip dá húrscéal faoi Baile Ghib Aistriú ar mo leabhragán agam, agus léigh mé Í Siúd thiar i 2009.
Spreag an comhrá mo spéis arís agus chuaigh mé ar thóir a saothar san leabharlann. Léigh mé Í Siúd arís - gearrscéalta chumhachtacha, go leor acu faoi chaidreamh mná lena bhfear agus an timpeallacht. Tá go leor de na scéalta lonnaithe sna 1960í agus 1970í agus an t-athrú saoil a bhí ag tosú an uair sin le feiceáil iontu. Mná láidre, uaireanta i coinbhleacht leis an saol thart orthu, uaireanta eile i dtreis. 
Marach an Phóg san lonnaithe san ré céanna, scéal grá idir ealaíontóir agus dochtúir. I n-aghaidh a dtola shílfeá a théann Cupid i bhfeidhm orthu agus is iomaí cor is casadh san scéal sula mbaineann siad amach deá-chríoch.
Scéal chumhachtach atá ann, agus tugann sí smaointe na beirte dúinn chomh maith le tuairisciú ar na heachtraí thart orthu. Tá pearsa an dochtúra mná fíor láidir agus an streachailt inmheánach a ghabhann sí tríd cionn is nach mian léi géilleadh don gcaidreamh, a bhláthaíonn gan coinne i bPáras; bíonn roinnt tubaistí fán mbealach aici sula bhfeiceann sí a leas. Mhothaigh mé ana bhá leis an dís acu, agus tuiscint dá meoin.

Mholfainn ceachtar leabhar, gan cheist.

Í Siúd
Siobhán Ní Shúilleabháin
Cló Iar-Chonnachta 1999
ISBN 1 902420 03 9

Marach an Phóg san
Siobhán Ní Shúilleabháin
Coscéim 2002
 

Cac i mála

Ní maith liom madraí. Agus is dóigh liom go bhfuil sé cruálach pé scéal é iad a choinneáil i  gceantair uirbeacha, áit a mbíonn iallach éill. Gan trácht ar a gcac a bheith ar fud na gcosán coisithe. Is bóthar mór chun aclaíocht a thabhairt do ghadhair an bóthar a shiúlann maidin is tráthnóna le dul ar obair. Bíonn cac flúirseach ann. Scaití ar ndóigh cuireann na húinéirí i malaí beaga plaisteach an chac, rud atá le moladh, más rud é go ndéantar fail réidh leis an gcac i gceart.
Ach le deireanas tá sé tugtha faoi deara agam go bhfuil scata de na malaí seo scaipthe ar imeall an chosáin, áit a mbíodh na "Tretminen" caca roimhe. (Tretmine - mianach a phléascann ach a seastar air. Agus leasainm na nGearmánach ar chac madra ar an gcosán. Intuigthe cén fáth).
Níos measa fós, ar an siúlóid conair na hAille thart ar cheann Bhré tá malaí mar seo feicthe agam crochta go cúramach ar chlaí! Níl ciall ná réasún leis seo - ní féidir leis an nádúr fáil réidh le plaisteach agus leis an gcac ann dá réir.

Ní cacamas go dtí é. Agus sin mo racht go n-uige seo.