14 August 2016

An Piarsach agus 1916

Sheol Cló Iar Chonnachta cóip den leabhar seo chugam chun léirmheas a dhéanamh air. Is beag mo scil i cúrsaí staire, ach feictear dom go bhfuil slacht ar an saothar seo. As sraith léachtaí ar Raidió na Gaeltachta, sraith a mhol Micheál Ó Conghaile a eascraíonn an leabhar. Chuala mé codanna de chuid de na leachtaí, agus threisigh léamh an leabhar mo thuairim go raibh saineolas agus staidéar curtha isteach sna léachtaí, ag plé le gnéithe éagsúla de shaol agus saothar an Phiarsaigh. Cé nach dócha go bhfuil an t-aitheantas a bhronntar air mar cheannaire an Rialtas Sealadaigh ag teacht leis an ról a bhí aige - bhí Ó Cléirigh agus Mac Diarmada níos tábhachtaí don Éirí Amach dar liom - níl aon cheist ach go raibh sé ceannródaíoch i gcúrsaí Conradh na Gaeilge, litríocht na Gaeilge agus san oideachas; agus faigheann gach gné acu sin a cheart san leabhar seo.
Cuirtear clabhsúr leis an leabhair le léirmheas Gearóid Ó Tuathaigh ar na beathaisnéis éagsúla a rinneadh ar an bPiarsach thar na blianta, an taighde a spreag iad agus meon an phobail agus na n-údair ina leith.
Saothar téagartha atá ann, agus mar is dual dá leithéid, tá tagairtí ag deireadh gach léachta do na foinsí a luaitear chun go bhfeadfadh léitheoir sciliúil an scéal a chíoradh níos faide.

Tá go leor le foghlaim ón leabhar seo! Tá breis sonraí maidir le húdair agus ábhair na léachtaí ar shuíomh Chló Iar Chonnacht.


Imbolc 2016

Mar is iondúil, d'fhreastail mé ar Imbolc i Mí Feabhra na bliana seo, ach idir é bheith díreach roimh an Charghas agus nithe eile ní raibh faill agam go dtí seo tuairisc ar bith a thabhairt. (Bhí tuairisc ag Tuairisc, áfach). D'fhoghlaim mé freisin go bhfuil tionchar éigin ag mo thuairiscí anseo - mheall siad Donncha ó Daltaí na Gaeilge ó Nua Eabhrac go Baile Bhuirne. Ar an drochuair, de bharr go raibh an Muileann Plódaithe ag lucht rothair ghluaiste, bhíomar scaipthe ar lóistín éagsúla is ní raibh deis agam comhrá ceart a bheith agam le Donncha. (Fuair cuid againn bheith istigh sa Mhuileann)

In ionad ceolchoirm, is éard a bhí san Ionad Cultúrtha an oíche roimh ré i mbliana ná seo aonair Diarmuid de Faoite - Pádraig Ó Conaire. (Tá súil ag Diarmuid an taibhe a thabhairt chuig BÁC san Fómhair - bhí sé chomh maith sin go mbeadh fonn orm freastal ar arís). Chuir Diarmuid ina aonair na dosaen carachtar inár láthair as Gaeilge agus as Béarla - Pádraig Ó Conaire féin, ar ndóigh - ach a ghaolta, agus go leor daoine a bhuail leis ar feadh a shaol - Micheál Ó Coileán ina measc. B'é Diarmuid freisin a chuir clabhsúr le cainteanna Imbolc freisin. Níor labhair sé mórán faoi féin - seachas sin lig sé dá ealaíon caint ar a shon. Reic sé a aistriúchán féin ar scéal taibhseach Ella Young a samhlaigh cruthú na hÉireann ag Brighid agus pearsan eile ó chliar Tuatha de Danann. 

Ba le reacaireacht agus filíocht i ré an Idirlín a bhain caint Ciara Ní Éanacháin freisin -  foilsíodh leagan dá cuid cainte ar Meon Eile. Bhí rudaí spéisiúla le rá aici, ach dáiríre fanann an cheist buan - Cia a cheannódh Dán? Tá bealaí nua an scéal a scaipeadh agus filíocht a dháileadh - ach tá sé níos deacra ná riamh bheith beo ar ealaíon a bhraitheann ar an teanga.

Tá cúinní airithe ann, ar ndóigh, san acadúlacht agus san teilifís - labhair Feena Toibín ar a cuid taighde ar Dhubhghlas de hÍde, bunaithe ar a chuid dialanna a léiríonn ní hamháin an forbairt ina eolas ar an nGaeilge ach freisin an saol teaghlaigh sách casta aige sa bhaile, agus freisin na cúinsí sóisialta a bhí ann le linn a óige. Labhair David Stifter faoin dtogra Chronologicon Hibernicum in Ollscoil Má Nuad atá ag plé le bealaí chun iniúchadh a dhéanamh ar fhocail chun fráma tagartha dátaí a chuir ar fáil do théacsanna.

Ní raibh an teanga lárnach i ngnó beirt eile a labhair - Tomás Mac Uidhir a labhair faoi cainteanna aeráide Pháráis, agus Antóin Ó Lachtnáin a labhair faoi (easpa) príobháid ar líne - dhá ghné den saol a mbeidh tionchar acu orainn ar fad.

Labhair Síle Nic Chonaonaigh faoin cuid oibre le Garraí Glas, agus anois Dúiche - obair teilifíse a seolann ó ceann ceann na tíre í, ag mealladh caint agus eolas ó dhaoine spéisiúla - gairm a éilíonn cumas maith éisteachta is machnaimh!

Is le healaíona (dallach) dubh a bhíonn Rua ag plé - draoi a léirigh a chumas mearbhall a chuir ar an intinn daonna le scileanna. Caithfidh mé a ra gur chuir a chuid cleasaíochta - agus bhí sé ana shoiléir gur cleasaíocht a bhí ann, cé nár mhínigh sé iad - sceon orm, ar a shimplí - nó sin an cuma a bhí air - a bhí sé air daoine  a léamh agus a mhealladh. (Lean sé air istoíche sa Mhuileann lena chleasa)

Tríd is tríd bhí go leor eolas agus inspioráid ar fáil ar feadh an lae, agus go leor ábhar cainte istoíche sa Mhuileann ag an dinnéar iar-Imboilc.

Beidh na físeáin ar an suíomh amach anseo ar ndóigh agus tá leagan de Imbolc le bheith ag an Picnic Leictreach - mar sin féin tá taithí ar leith ag baint le bheith i láthair i mBaile Bhurine agus inspioráid ag baint leis an allagar timpeall ar na cainteanna agus istoíche sa mhuileann chomh maith leis na cainteanna iad féin!

RÉALTNEACH: TIONSCADAL DAVID BOWIE

'Táimid ann sa mhóimint dhraíochtach seo
Sin é an stuif as a bhfitear brionglóidí...'

É féin a athchruthú de shíor, ba é sin misean is stampa David Bowie. I measc na bpearsan stáitse a chruthaigh sé bhí Ziggy Stardust - ba de stuif na réaltaí riamh é - agus Aladdin Sane. Chuimsigh a chuid stíleanna ceoil sól plaisteach na Young Americans; ceol draíochta na n-uirlisí ag Low; pop glan Let's Dance agus an léim sa dorchadas a bhí san albam deireanach dá chuid, Blackstar.
Leaganacha Gaeilge atá againn in RÉALTNEACH den chuid is fearr d'amhráin Bowie, traschruthaithe i nGaeilge ag Gabriel Rosenstock agus á gcur i láthair ag Liam Ó Maonlaí, Hilary Bow agus The Brad Pitt Light Orchestra. Beidh íomhánna á dteilgean ar scáileán ag Margaret Lonergan i gcaitheamh an tseó.

Bígí linn ar aistear chun na réaltaí.





DÉ hAOINE 21 DEIREADH FÓMHAIR 8.00 pm
Pavilion Theatre, Dún Laoghaire
Cead isteach €21/18
Ticéid (01) 231 2929 nó ar líne ag www.paviliontheatre.ie

16 July 2016

Gobblefunked

Tá suíomh nua ag plé le litríocht na nÓg ann anois - Gobblefunked. Tá fonn orthu rannóg as Gaeilge a bheith acu, agus cuireadh cogar i gcluas leo go bhfeadfadh mise cabhrú leo. Táim breá sásta sin a dhéanamh agus má bhíonn leabhar i nGaeilge do dhaoine óga á phlé agam is dócha gur thall a bheidh sé le léamh - anseo.
Scríobh mé giota as Béarla dóibh freisin faoi mo thaithí féin ar an nGaeilge agus ar an léitheoireacht.

07 July 2016

An tIriseoir

Tá mé tar éis tosú ar phost nua, nó le bheith cruinn ag filleadh ar phost a bhí agam roinnt blianta ó shin. Fágann sin go mbeidh turas sách fada ar obair agam, ó cheann ceann an líne DART, ó Na Clocha Liatha go Mullach Íde. Bhí fhios ag mo chomhghleacaithe sin, agus bhronn siad Kindle orm mar féirín imeachta. 

Ní raibh mórán suim agam go dtí seo ina leithéidí, ach tá roinnt leabhair i nGaeilge ar fáil anois dó - thapaigh mé an deis An tIriseoir - a bhí ar mo mhianliosta cheana - a cheannach dó agus é a léamh.

Táim sásta go maith leis an taithí léitheoireachta ar an Kindle, (an leagan Paperwhite) atá ann. Ainneoin go bhfuilim freisin ag dul i dtaithí ar spéaclaí fócas céimnitheacha, bhí mé in ann an leabhar a léamh gan aon stró.

Luaigh Eoin P Ó Murchú ina léirmheas siúd go bhfuil an leabhar sách gairid. Aontaím leis! Tá an méid atá ann iomlán agus scéal breá teannais - scéal coirpeach inste ó léargas iriseora a bhfuil a saol teaghlaigh féin fite fuaite san scéal. Ach bhí cor nod anseo agus ansiúd a d'fhéadfaí forbairt a dhéanamh air le cuir leis an scéal. 

Mar chéad iarracht ficsean bhí sé an láidir áfach, agus tuigim nach dtig le mórán scríbhneoirí Gaeilge díriú isteach go hiomlán ar an scríobh cruthaitheach. Go deimhin, murach Scéim na nOidí de chuid Foras na Gaeilge ní dócha go mbeadh an leabhar seo againn beag ná mór - tuilleann Michelle a cuid le hiriseoireacht agus is máistir sách crua ó thaobh ama de an gairm sin. 
 
Tá an scéal bunaithe go hiomlán ar thaithí agus saol iriseora, Bríd, arbh as Gaoth Dobhair di ach atá imithe chun na hardcathrach le fadhbanna ina saol a sheachaint. Seoltar ar ais í áfach chun iniúchadh a dhéanamh  ar scéal faoi dhrugaí. Bíonn an scéal fite fuaite lena saol féin, a caidreamh lena máthair agus lena mac, agus smál agus scáil óna stair ar an gcaidreamh sin. Insítear go maith é - tá máistreacht ag an údar ar an scil "Ná hinis, taispeáin" agus is leor gotha nó nod chun tógáil ar an scéal.


Braithim go bhfuil an ábhar scannáin san leabhar freisin - mionsraith fearacht An Bronntanas nó Corp agus Anam - agus seans go mbeadh deis ansin forbairt agus téagar a thabhairt do na carachtar seachas Bríd, agus doimhneacht a chuir leis na caidrimh is na heachtraí. 

Dála an scéal, chomh maith leis an leabhar cló agus an ríomh leabhar tá an scéal le clos ar Soundcloud (agus is féidir é íoslódáil saor in aisce; cuid de fheachtas margaíochta Cois Life)

Michelle Nic Pháidín
An tIriseoir
ISBN: 978-1-907494-57-4
Foilsithe: 2016

30 June 2016

An Béarla san Eoraip

Chuir mise tús le mo shaol gairmiúil sa Ghearmáin. Tarlaíonn sé gurbh i mBeirlín nó san Gearmáin Thoir a bhí na tograí ar fad - tramanna agus traenacha faoi thalamh - a raibh mé ag obair orthu sna blianta tosaigh. Ba Gearmáinis (agus PL/M nó C, ach sin scéal eile) mo theanga oibre dá réir. Bhí comhghleacaithe liom áfach a bhí ag obair níos faide i gcéin - an tSualainn, An Ungáir, an tSín fiú. Bhí Béarla riachtanach dóibh siúd. 

Ansin cuireadh ag obair mé i dtogra ilnáisiúnta laistigh den gcomhlacht, tar éis cumasc le hollchomhlacht eile. Sualannaigh, Eilvéisigh (Gearmáiniseoirí ) agus dhá ionad sa Ghearmáin a bhí i gceist. Béarla an teanga oibre; iarradh ormsa go sonrach páirt a ghlacadh mar chainteoir dúchais Béarla. Níorbh fhada gur thuig mé nach gá gur buntáiste sin. Bhí Béarla líofa ag na Gearmáinseoirí - ach sár líofa ag na Sualannaigh. Ach Béarla ar leith a bhí ann; tionchar láidir ag a teangacha agus a meoin féin ann. Bhí foclóir níos leithne agamsa gan amhras - ach scaití is míthuiscintí a chothaigh sin seachas bheith ina bhuntáiste. Is cuimhin liom bheith ag cáineadh cáipéis as a chuid "turgid prose" - cheap go leor go raibh mé a spochadh as na hEilvéisigh a bhí lonnaithe in áit darbh ainm Turgi!

Murach Gearmáinis líofa a bheith agam, agus smeadar Fraincise agus Spáinnise, is dóigh liom go mbeadh deacrachtaí agam leis an gcineál Béarla a úsáidtear go gairmiúil san Eoraip.

Ó d'fhill mé go hÉireann agus i bpostanna éagsúla, táim ag plé fós le tíortha ar fud na hEorpa. As Béarla de chineál a bhíonn an bplé sin, ach tá tionchar na dteangacha eile air. (Shamhlóinn gur mó fós sin i gcás Béarla an AE, áit a bhfuil; focail Fraincise fite tríd an "acquis"). Sampla a bhain stangadh asam an gcéad uair a tháinig mé air ná "Responsible" mar ainmfhocal, don té a bhí freagrach as rud. Díreach ón bhFraincis.

Ag deireadh an lae níl i bhfoclóir ach cuid den cumarsáid; tá cultúr agus comhthuiscint i bhfad níos tábhachtaí ná foclóir nó fiú gramadach chun tuiscint a dhearbhú sa chumarsáid.

Tá Béarla ina Lingua Franca, ní hamháin san Eoraip, ach ar fud na cruinne; ní hamháin ag maorlathaigh ach níos mó fós ag aos acadúil agus teicneolaíochta. Botún atá ann áfach talamh slán a dhéanamh de go bhfuil buntáiste ansin don cainteoir dúchais aonteangach Béarla. Níl; is minic a chothaíonn saibhreas a Bhéarla siúd míthuiscint, go háirithe nuair a tharraingíonn sé meafair agus nathanna chuige féin, rud a déantar de ghnáth i ngan fhios, go háirithe ag an té atá dall ar theangacha eile. (Mar a dúirt Goethe, tá an té atá gan eolas ar theangacha eile caoch i leith a theanga féin)

Go deimhin, táthar ann a mhaíonn gur leor Globish - canúint ar leith Béarla nach bhfuil ann ach 1500 focal, don cumarsáid gnó.

Tátal an fhánaíocht smaointe seo? Cothaímis ar gcuid Béarla, ach cothaímis freisin tuiscint ar chultúir eile na hEorpa - agus is deacair sin a dhéanamh gan a gcuid teangacha fhoghlaim.

23 June 2016

Tóraíocht taisce tairbheach

Tá taithí ag mo mháthair ar an Afraic - chaith sí seal san Zambia sular pósadh í - agus bhain sí an sásamh as Ó Chósta go Cósta. Cheannaigh mé Seal san Aetóip di dá bharr, agus é i gceist agam i gcónaí é a léamh mé féin, ach ní bhfuair mé deis go dtí anois.

"Sa Tóir ar Áirc an Chonartha" fotheideal an leabhar, agus cuireann Frank tús lena chuid reacaireachta thar cupán caife le Falasha (Giúdach ón Aetóip) i Iarúsailéim agsu é féin ar dualgas san cuid sin den domhan roinnt mhaith blianta ó shin; luaigh a chéile caife leis go raibh Áirc an Chonartha i dtaisce san Aetóip.

Bhí deis aige níos déanaí an nod sin a leanacht; agus tá cuir síos ar a fhánaíocht san leabhar seo. Tá i bhfad níos mó ann áfach. Tá cuir síos ann ar stair na hAetóipe agus a naomhsheanchas. Míniú ar an Áirc a bheith ann, bunaithe ar an gcaidreamh finscéalaíochta idir Banríon Sheabá agus Solamh. De réir an insint seo rinne Solamh an gníomh, ar a dtabharfaí "éigniú geandála" anois air, ar an mbanríon, agus d'fhág torrach le mac í. Tháinig an mac sin chuig a athair agus é fásta is chroch an Áirc abhaile leis ina dhiaidh sin le toil Dé agus Sholamh.

Léiríonn Frank urraim agus ómós do stair agus creideamh na tíre a bhfuil sé ar cuairt inti agus tugann ana chuir síos ar seoda ailtireachta an ríocht ársa seo atá fite fuaite le hIosrael agus leis an gCríostaíocht ag dul i bhfad siar. (Má luaigh sé eachtra Pilib d'éalaigh an tagairt uaim)

Tá a chuid ghrianghraif ag treisiú leis an insint; agus tá dhá intriacht ghrafach sa leabhar. Insíonn ceann acu scéal Solamh, Banríon Sheabá agus a mac. Insíonn an ceann eile scéal fionnachtain an chaifé.

Músclaíonn an insint meas, agus fonn taiscéaladh ionam.

Cuireann sé sméar mullaigh ar an insint le cuir síos ar cuairt agus eachtraí in Iarúsailéim, i mBeithil agus i Masada - le cuir síos chumhachtach ar conas a théann deasghnátha tairseacha saoil i bhfeidhm ar dhuine. 

Tá a thaithí fhada mar shaighdiúir, leis na Náisiúin Aontaithe, agus mar fánaí ar fad le feiceáil san insint tuisceanach seo.

Lón léitheoireachta, marana agus samhlaíochta.

Seal san Aetóip
Frank Reidy
Cló Iar-Chonnacht

12 June 2016

An Fuadach

Léigh mé Kidnapped le Stevenson agus mé sna déaga luaithe. Ní dócha gur thuig mé an stair ag an am, ná go deimhin gur pearsa stairiúil é Ailean Breac Stiùbhart, ná gur tharla Marú na hApann atá lárnach sa scéal, dáiríre.
Ní raibh mé ag lorg an uair úd ach pléisiúr na léitheoireachta. Déanta na fírinne sin atá á lorg fós agam.
Ach tá gné ar leith sa leagan seo atá déanta ag Darach Ó Scolaí den scéal gaisce; scéal atá ann dáiríre faoi imeacht as saol - saol na nGael in Albain; agus faigheann muid léargas air tríd súil Ghall óg, a bhfuil col de bharr creideamh agus oideachas aige leis an saol sin, agus é dall ar an gcultúr. Mar sin féin feiceann sé roinnt ar fiú meas a thabhairt dó.
Ach tá an scéal athinste i nGaeilge bhríomhar, ag cuir leis an blaiseadh ar choimhlint na gcultúir, sa mhéid is gur teanga an dreama atá thíos atá á léamh.
Scéal eachtraíochta agus scéal "bóthair" den scoth atá ann, ar ndóigh, Dáibhí Balfúr ag lorg a ghaolta tar éis bás a thuistí, ach é ag aimsiú fáilte fhuar, agus feall. É ag teacht le chéile ansin le hAilean Breac, agus gafa ansin le heachtra Marú na hApann, agus iad araon ag teitheadh ar son a n-anam trasna Gaeltacht na hAlbain.
Cíortar caidreamh Gall is Gael tríd caidreamh thuas seal, thíos seal na beirte, agus an meán aicme nua measúil ag teacht in áit an uaisleacht treibheach feodach.
Scéal den scoth, agus athinsint bhríomhar.
Cuireann na léaráidí le Wyeth go mór leis an leabhar, mar a rinne i gcás Oileán an Órchiste.

Leabhar snasta eile ó Leabhar Breac. Ana léamh agus ábhar machnamh ann. Tá an aistriúchán den scoth, cé go gcothaínn nath Ailean Breac "I bear a King's Name" deacracht, de bhrí nach ionann ainm agus sloinne!

An Fuadach
Robert Louis Stevenson
304 Lch, crua
ISBN 978-1-909907-65-2

29 May 2016

Seacht mBua an Éirí Amach

Tá an leabhar seo ar mo leabhragán le fada agus do léigh mé cúpla uair é. Ach léigh mé arís le déanaí é, spreagtha ag Club Leabhar i COBÁC.

Caithfidh mé ag rá gur dóigh liom nach é seo buaic saothar Uí Chonaire ná baol air. Tá cuid de na scéalta fíor lag; fiú dá mbeadh eagarthóir fónta ag Ó Conaire, ní dóigh liom go bhfeadfaí iad a fheabhsú, agus is léir nach raibh eagarthóir aige.

Mar sin féin, tá scéalta de scoth an, agus tá roinnt den na scéalta ann i measc a rogha a rinne Tomás de Bhaldraithe i Scothscéalta.

Cé go raibh Ó Conaire gníomhach sa ghluaiseacht agus ana chairdiúil le Micheál Ó Coileáin, abair, bhí sé ina Thimire de chuid Conradh na Gaeilge in Uladh i 1916 agus ní raibh lámh ná páirt aige san Éirí Amach.

Braithim go bhfuil iarracht de leorghníomh le braith ar an leabhar seo - go bhfuil léargas ar a mhothúcháin faoi ann. Feicim tréithe de chuid Ó Conaire san File Caol Dubh, abair.

Mar a tharlaíonn sé tá aistriúchán go Béarla ar na scéalta ar na bacáin ag Diarmuid de Faoite. Chonaic mé léiriú Diarmuid de Faoite ar Phádraig Ó Conaire ag Imbolc i mbliana. Bhí na dréachtaí á léamh aige i léamh dhá theangach oíche Aoine, le tionlacan amhráin agus ceoil ag Nuala Ní Chanainn. Léim Diarmuid sall is anall idir Béarla agus Gaeilge, ag léamh sleachta as na scéalta, a aistriúchán orthu, nó ag roinnt a eolas ar chúlra na scéalta. Ag an nóiméad ceart ghearradh Nuala isteach le hamhrán nó port de chuid na linne ar an bhfidil.

Bhí an ócáid ar siúl i seomra beag thuas staighre san Teach Tábhairne an Lord Edward, mar a bheadh parlús ann. Tá an Lord Edward buailte ar Ardeaglais Chríost agus chuir cloig na hArdeaglaise go comthráthúil leis an imeacht, ag bualadh mar shampla agus Nuala ag canadh faoi na "the Angelus bells o'er the Liffey swell, rang out in the Foggy Dew"

Ócáid thar a bheith taitneamhach a bhí ann, agus tá fonn orm anois filleadh ar roinnt de na scéalta; ach táim fós den tuairim nach é seo buaic saothar Uí Chonaire.

Tá seans ann go mbeidh deis eile blaiseadh den ócáid seo nuair a sheoltar aistriúcháin Dhiarmuid - agus b'fhiú. Agus ba cheart go mbeadh deis san Ardchathair a léiriú ar Phádraig Ó Conaire a fheiceáil san Fómhair.

Tá an eolas ag Diarmuid de Faoite ar Ó Conaire agus a shaothair, agus roinn sé roinnt den eolas sin le linn na hócáide; luaigh sé mar shampla nach raibh eagarthóir ceart ag Ó Conaire ón am a d'éirigh Pádraig Mac Piarais as eagarthóireacht an Chlaíomh Solais - agus go bhfuil sin soiléir i dtitim caighdeán an méid a d'fhoilsigh sé.

Eagrán dara láimhe atá agam féin, a athfhoilsíodh sna 1970í agus an clúdach thuas air, Ach tá an leabhar ar ais i gcló; agus beidh leagan dhátheangach le haistriúcháin Dhiarmuda á fhoilsiú amach sa bhliain.

Seacht mBua an Éirí Amach
Pádraic Ó Conaire,
Cló Iar-Chonnacht