Píosaí liom in áiteanna eile:

2020-06-29

Trecheng Breth Féne: 201 - 215

201Trí caindle forosnat cach ndorcha: fír, aicned, ecna.Trí choinneal a shoilsíonn gach dorchadas: fírinne, aigne, eagna

aigne - nádúr, eisint.
202Tréde neimthigedar ríg: fonaidm ruirech, feis Temrach, roimse inna fhlaith.Trí cháilíocht rí: conaidhm le ruireacha, Feis Teamhrach, flúirse ina fhlaitheas.
203Trí glais foríadat rúine: náire, túa, dochtaTrí ghlas a iann rúin: náire, tost, doichte.
204Trí heochracha aroslicet imráitiu: mescca, tairisiu, serc. Trí eochair a scaoileann smaointe: meisce, tairise, searc.

tairise = muinín
205Trí orbai rannaiter fiad chomarbaib: orba drúith ⁊ orba dásachtaig ⁊ orba sin.Trí oidhreacht a roinntear i bhfianaise na n-oidhrí: oidhreacht drúth ⁊ oidhreacht dásachtach ⁊ oidhreacht seanóra.

dásachtach = gealt.
206Trí seithir óited: tol, áilde, féile.Trí siúracha óigeanta: dúil, áille, féile
207Trí seithir sentad: cnet, genas, éitche.Trí siúracha seanda: cneadaíl, geanas, míofaire.
208Trí seithir sognáise: feidle, soithnges, cuinnmíne. Trí siúracha sobhéasach: feidhle, deisbhéal, caoideanas.
209Trí seithir dognáise: luinne, cétludche, tairismige.Trí siúracha dobhéasach: loinne, macnas, ceanndánacht.

loinne = feargacht.
210Trí seithir sotcaid: sognas, sochell, súarcus.

sognás, féach so in DIL.
Trí siúracha sonais: dea-thógáil, soicheall, suairceas.

soicheall = féile, fáilteach
211Trí seithir sochlatad: léire, trebaire, rathmaire.Trí siúracha le deáchlú: díogras, tíos, rafaireacht
212Trí seithir dochlatad: laxa, díbe, prapchaillte. Trí siúracha le drochchlú: faillí, diúnas, dorn iata.
213Trí seithir ferge: écnach, augra, doithnges.Trí siúracha feargacha: blasféim, achrann, gráiscínteacht.
214Trí seithir deirmiten: tromdatu, espatu, utmaille.Trí siúracha dímheasúla: éilitheacht, giodam, giodalacht.
215Trí seithir airmiten: torbatu, airétrumma, fosta.Trí siúracha urramacha: tairbhe, seasamh éasca, seasmhacht.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne: 191 - 200

191Trí forindet cach n-umal: bochtatu, dínnime, humallóit. Trí ní a fhoilsíonn gach umhal: bochtanas, dearóile, umhlaíocht.
192Trí airdi gáisse: ainmne, faiscsiu, fáthaige.Trí airí gaoise : foighne, fáisce, fáistine
193Trí airdi drúisse: bág, imresain, condailbe.Trí airí baoise: maíteacht, imreas, teanntás

teanntás , i. ag brú gaoil ar chách
194Tréde immifoilnge gáis do báeth: ecna, fosta, sochoisce.Trí ní a dhéanann baoth gaoismhear: eagna, fosta, sotheagaisc.

fosta = seasmhach
cf freisin ionchosc = teagasc.
195Tréde immifoilnge báis do gáeth: fúasnad, ferg, mesca.Trí ní a dhéanann gaoth baoismhear: argóint, fearg, meisce.

gaoth 3: eagnaí
196Tréde faillsiges cach ndagfheras: dán, gaisced, crésine.Trí ní a fhoilsíonn gach deá-fhear: dán, gaisce, cráifeacht.

dán sa chiall scil ar leith.
197Tréde faillsigedar cach ndrochfheras: serba, miscais, midlachas.Trí ní a fhoilsíonn gach drochfhear:  seirbhe, mioscas, mílaochas.
198Trí foglúaiset fóenledchu: ingreim, dolud, dommatu. Trí chúis fánaíochta: géarleanúint, dola, bochtanas.

dola = caillteanas.
199Trí slabrada hi cumregar clóine: cotach, ríagail, rechtge.Trí slabhra a cheanglaíonn claontacht: conradh, riail, reacht.

i. Riail mainistreach
200Trí all frisa timargar béscna: mainister, flaith, fine.Tri ail a bhfuil béascna ceangailte leo: mainistir, flaith, fine.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne: 182 - 190

182Trí búada étaig: maisse, clithcha, suthaine. Trí bhua éadaigh: maise, cluthaireacht, suthaine

suthain = buan

183Trí ná dlegat othras: fer aslúi flaith ⁊ fini ⁊ fili. Tríur nach dlitear taca tinnis dóibh: fear a theith óna fhlaith nó óna fhine nó ó fhile
184Trí tharsuinn archuillet othras: echmuir, mil, saillti.

Bhí Meyer den tuairim gur luibh éigin a bhí i gceist le "echmuir" ach níor éirigh leis é chinntiú.
Trí tarsainn a chuireann as do leaba tinnis: ?, mil, sáillte

tarsan 2 = blastán 
185Trí mná ná dlegat díri: ben lasma cuma cipé las fái, ben gatach, ben aupthach.Triúr ban nach dlitear eiric dóibh: bean ar cuma léi cé leis a luíonn sí, bean gadaíoch, asarlaí mná.
186Trí dofortat cach flaith: góu, forsnaidm, fingal.Trí rud a scriosann gach flaith: gó, sracadh, dúnmharú gaoil

sracadh 6 - éileamh thar is ceart

187Trí túarascbaid cach ngenmnaide: fosta, féile, sobraide.Trí thuarascáil gach geanmnaí: fosta, féile, measarthacht.

fosta = seasmhacht 
188Trí ara n-aichnider cach fergach: ír, crith, imbánad.Trí ní ar a aithnítear gach feargach: racht, croitheadh, bánú.
189Trí thúarascbait cach n-ainmnetach: sámtha, túa, imdercad.Trí thuarascáil gach foighneach: sáimhe, tost, deargadh.
190Trí thúarascbait cach n-úallach: mórthu, maisse, máine.Trí thuarascáil gach uallach: mórchúis, maise, maoin.

uallach 2: mórtasach

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

"aithech do shleith banrígna"

Atom-raracht co dian díscir dénmnetach, co mianach míchuirdech, co slemda slithemda amal sinchán do leith aegaire nó aithech do shleith banrígna nó fendóc dochum ngairr nó ag n-allaid do gebbad guirt gem-shecoil a mís Mitheman.

D'éirigh mé agus d'imigh go dian díscir deinmhneach, go mianach cíocrach?, go sleamhain slítheanta amhail sionnach i leith aoire, nó aitheach chun banríon a éigniú ina codladh, nó feannóg ar gharr nó ag fia ar ghort seagail gheimhridh i Mí Meitheamh.

~ Aislinge Meic Con Glinne 


  • díscir = fíochmhar
  • deinmhneach = mí-fhoighneach
  • mianach 2 = mianúil.
  • aitheach = bodach
  • garr = feoil lofa
An samhail ait úd "aithech do shleith banrígna" a tharraing m'aird ar an ruthag seo. Tá tagairt d'aitheach agus banríon sna tréanna freisin - tá an cuma air gur tróp atá ann sa litríocht.

2020-06-26

Trecheng Breth Féne: 171 - 181

171Trí comartha aragella i tig britheman: ecna, aisnéis, intlecht.

Tá crostagairt ó aragella go airgell. Tá an brí doiléir anseo dar le Meyer agus millte is dócha.
Trí chomhartha ? i dteach breithimh: eagna, fáisnéis, intleacht

172Trí dlegat aurfocrai: aél coire, fidba cen sheim, ord cen dimosc.Trí ní a dlitera fógra dóibh: adhal coire, bileog gan seam, ord gan ?

adhal: forc (chun feoil a bhaint as an gcoire)
bileog 2: uirlis le lann chun géaga a bhaint.
seam:  cineál bolta chun plátaí miotail a ghreamú dá chéile (An Foclóir Beag)
Luann DIL gur féidir gur pionna nó ding chun an cloigeann a choinneáil é dimosc. 
173Trí doruis gúa: tacra fergach, fotha n-utmall n-eolais, aisnéis cen chuimni.Trí dhoras gó: tagra feargach, fotha udmhall eolais, fáisnéis gan cuimhne

gó: bréag
tagra: pléadáil sa chúirt
fotha: bonn 
udmhall: míshocair
174Trí doruis a n-aichnither fír: frecra n-ainmnetach, ái fossad, sóud fri fíadnu.Trí dhoras trína n-aithnítear fírinne: freagra foighneach,  agra seasmhach, glaoch ar fhinnéithe

agra = cúis dlí
175Trí búada airechta: brithem cen fúasnad, etirchert cen écnach, coma cen diupairt.Trí bhua oireachta: breitheamh gan fuaiscneamh, idircheart gan cáineadh, comha gan diúbairt

fuaiscneamh: corráil
idircheart: breith, leagan amach
comha: tearmaí réitigh
diúbairt: calaois
Ó Trevor Herbert ar Twitter: 
Aireacht = tionól airí na tuaithe agus an rí. Is geall le cúirt é.
176Trí tonna cen gáissi: tacra calad, breth cen eolas, airecht labar. Trí thonn gan gaois: tagra caladh, breith gan eolais, oireacht labharthach
177Trí búada insci: fosta, gáis, gairde.Trí bhua insce: foistine, gaois, gairide

inscne: urlabhra
foistine: seasmhacht, ciúnais
178Trí cumtaig gáisse: immed n-eolais, lín fássach, dagaigni do airbirt.Trí cumhdach gaoise: iomad eolais, líon fasaigh, abhcóide maith a fhostú.

cumhdach 5: maisiúchán
fasach: breith nó rialú a tugadh san am atá caite agus a thógtar mar shampla nuair a bhíonn a leithéid i gceist arís (An Foclóir Beag)
179Trí miscena indsci: rigne, dlúithe, dulbaire. Trí mioscais  insce: righneas, dlúithe, doilbhire.

Luann Meyer go bhfuil macháil cainte luaite ag Duinnín le "righneas labhartha". Tá an rud céanna ag de Bhaldraithe.
180Trí fostai dagbanais: fosta thengad ⁊ gensa ⁊ airnberntais. Trí fos deabhanúlachta: fos teangan  ⁊ geanais ⁊ tíos

fos: seasmhacht
geanas: modhúlacht, geanmnaíocht
181Trí fóindil drochbanais: fóindil scél ⁊ ataid ⁊ airberntais. Trí scaiptheacht drochbhanúlachta: scaiptheacht scéil ⁊  ? ⁊ tíos

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne: 161 - 170

161Trí nát fuigletar cia beith ar a ngáes: fer adgair 7 adgairther 7 focrenar fri breith.Triúr nach dtugann breithiúnas cé go bhfuil gaois acu: fear agartha na cúise, an fear a bhfuil an cúis ina choinne, fear a ghlac breab chun breithiúnas a thabhairt.

Maireann agair mar thearma teicniúil dlí.
162Trí fors ná tuit aititiu ’na ré: bás, anfis, anfaitches.Tríur nach dtiteann a aithne lena ré: bás, ainbhios, neamh-aire.
163Trí foimrimme ná dlegad díre: homan, robud, toxal

foimrinne: usucaption nó Ersitzung atá ag Meyer
toxal = asportation nó Wegnahme
Trí gabháil seilbhe nach dlítear íoc astu: uamhan, rabhadh, tógail chun siúl
164Trí duilgine conrannat gníaid: duilgine coiri, duilgine muilinn, duilgine tige.Trí thuarastal a roinneann lucht a déanta: tuarastal coire, tuarastal muilinn, tuarastal tí.
165Trí nóill doná dlegar frithnóill: nóill mná fri húaitni, nóill fir mairb, nóill díthir.Trí mionn nach dlitear séanadh dóibh: mionn mná i luí seoil, mionn fir mairbh, mionn díthreabhach.
Ciallaíonn frithnóill mionn eile a bhréagnaíonn an chéad mionn. Brí an tré ná nach bhfuil a leithéid de dhíth mar nach bhfuil seasamh ag an bhfianaise ar aon nós
166Trí gráda coillte túath inna ngói: gói ríg, gói shenchada, gói bretheman. Trí gráda a choilleann tuatha lena ngó: gó rí, gó staraí, gó breithimh

gó = bréag

Nóta (ó comhrá le Trevor Herbert ar Twitter): Bhí ról an senchae níos leithne go mór ná staraí an lae inniu; chuimsigh sé fios ar seilbh talún, dleachtanna dlite do rí agus cé hiad baill an derbfhine a thogh an rí nua agus a  tháiniste. Ar mhaithe leis an eolas a mheabhrú déanta dánta as eolas fearacht ginealach, teorainn agus araile - rud a fhágann an t-eolas againn sna lámhscríbhínní.
167Trí sóir dogníat dóeru díb féin: tigerna renas a déiss, rígan téite co haithech, mac filed léces a cheird.Triúr saor a dhéanann daor díobh féin: tiarna a dhíolann a thalamh, ríon a théann go haitheach, mac file a ligeann uaidh a cheird.

aitheach = tionónta bocht
Mac file nach dtéann le filíocht
168Trí ruip conberat duinechinaid: cú áraig, reithe lonn, ech daintech.Trí beithíoch ar ionann a gcion agus cion duine: cú ceangailte, reithe lonn, each a alpann

cion: 3 = coir 
169Trí ruip ara tíagat cinta: cú foilm[n]ech, sleg caille, slissén chomneibi

Níl aon sampla eile de chomneibi dar le Meyer - " hapax legomenon" atá ann.
Trí rud a íocann as a gcionta: cú ar iall, sleá coille, slis ?

Lean mé Meyer maidir le "cú ar iall" ce gur "tugtha do léimt" is brí le foilmnech.
170Trí imuscrenat: saill, imm, iarn, fechemnas toisc leimmid eicsi.Trí ní a mhalartaítear ar a chéile?: saill, im, iarann ?

Níl aon brí tugtha ag Meyer ar imuscrenat - lean mé an iontráil i DIL. Tá an cuid deiridh "doiléir agus as riocht is dócha" dar le Meyer.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne: 151 - 160

151Trí nata[t] túalaing sainchuir: mac beo-athar, ben aurnadma, dóer flatha.Triúr nach bhfuil sainchonradh ar a gcumas: mac athar bheo, bean geallta, daor flaithe.

Nó conradh as a stuaim féin.
152Trí maic nad rannat orbai: mac muini ⁊ aurlai ⁊ ingine fo thrilis.

Gruaig atá i gceist le airla, ach féach "irla .i. ab arula .i. berrad moga"
Triúr mac nach roinneann oidhreacht: mac muine, mac daoir nó mac cailín a chaitheann a gruaig fós i dtrilsí.

Maidir le mac muine - féach 'meirdrech muine', Laws v. 176, 4. - tuilí atá i gceist.
153Trí ái nad eplet faill: ái dochuind, ⁊ dochraite, ⁊ anfis.Trí chás nach n-éagann le faillí: cás éigiallaí , cás cos ar bolg, nó cás aineolais.
154Trí fuile ná dlegat frecor: fuil catha, ⁊ eóit, ⁊ etargaire.Trí fuildoirteadh nach dlitear cur ina gcoinne dóibh: doirteadh fola i gcath, in éad, le linn idirghabála. 
155Trí fuchachta nad increnat slabrai: a gabáil ar écin, a sleith tri mescai, a turtugud do ríg.Trí caidreamh collaí nach n-íocann spré: éigniú, comhriachtain agus bean ar meisce, éigniú ag rí.
156Trí ná dlegat turbaidi: athchor maic, aicdi cherdai, gíallaigecht.Trí ní nach dlitear turbhaidh dó: athchur mic, uirlisí ceardaí, giallacht.
157Trí aithne ná dlegat taisec: aithne n-écuind, ⁊ ardneimid ⁊ aithne fuirmeda.Trí éarlais nach dlítear aiseag dóibh: éarlais easconn, éarlais ardphiarda, éarlais seasta.

easconn: duine gan chiall (conn)
Luann Meyer tagairt do Poblacht Phlato: "Ní tabharfá claíomh a fuairr tú ar iasacht ó amadán ar ais"
Luann Meyer freisin go bhfuil sliocht eile Heptads (Laws v. 196, 3) go bhfuil "aithne fuimeda" le n-aisíoc fiú mura bhfuil conradh chuige sin.
158Trí mairb direnaiter beoaib: aball, coll, fidnemed.Tríur marbh a íoctar astu le beo: crann úll, coll, neimheadh fiodh

Níl miniú sna dlíthe ar "neimheadh fiodh" bheith san áireamh dar le Meyer.
neimheadh = áit naofa.
159Trí[ar] ná ditoing ná fortongar: ben, angar, amlabar. Triúr nach dtugann mionn ná nach gcuirtear faoi mhionn: bean, mac nach dtugann taca dá athair, balbhán.
160Trí ná dlegat athchommus: mac ⁊ athair, ben ⁊ a céile, dóer ⁊ a thigerna.Tríur nach dlitear dóibh udarás a shéanadh: mac dá athair, bean dá céile, daor dá thiarna.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne: 141 - 150

141Trí hiarnduba: fer tochmairc, fer gaite meirle, fer hic aisnéis.Trí iarghnó: fir tochmhairc, meirligh, fir tabhairt faisnéise
142Trí maic beres drús do lonnus: tuilfhéth, fidchell, dulsaine.Tríur mac a bheireann drúis do loinne: toilfhéith, ficheall, cáineadh.

Triúr mac a bheireann baois do fearg: gnúsacht, argóint, cáineadh.

Tá an ceann seo dorcha. Is mar "baois" a d'aistrigh Meyer "drús". Dar leis nach raibh ciall le ficheall sa chomhthéacs. Dar le David Stifter, cúis feirge cluichí de gach sort. Maidir le toilfhéith, bod is ciall leis. Ach tá crostagairt i DIL do "tul" agus malairt léamh ansin, i. féith tosaigh ag at. "do éirgidar toillféthi a mullaigh co mbátar ar chuing a muiníl"
D'fhéadfaí gnúsacht a léamh as sin.
143Trí maic beres féile do ainmnit: grúss, rúss, rucca. Triúr mac a bheireann féile do fadfhulaingt: ?, deargadh, náire.

Is féidir gur modhúlacht atá i gceist le féile - tá an dá chiall luaite ag DIL.
144Trí maic beres neóit do deinmnait: crith, dochell, grith.Triúr mac a bheireann neoid do deinmhne: crith, doicheall, 
145Trí húar fíchte: tipra, muir, núae corma.Trí fuara a fiuchann: tiobra, muir, coirm úr.

Luaigh Sharon Arbuthnot ar twitter idirdhealú idir "tipra" - foinse as a shileann uisce agus "topur" - tobar as a tógtar uisce. Ach níl an t-idirdhealú sin sa chaint níos mó - foinse a deirtear.

146Trí fúammann móaigthe: fúam bó mblecht, fúam cerdchae, fúam arathair. Trí fhuaim méadaíochta - fuaim bó bleacht, fuaim ceárta, fuaim arathair
147Trí hana antreinn: tipra i sléib, tene a liic, ana la fer calad.Trí hana in áit aimrid - tobar i sliabh, tine ó leac, saibhreas ag fear crua.

ana = saibhreas.
148Trí aithgine in domuin: brú mná, uth bó, ness gobann.Trí ní a athghineann an domhain - broinn mná, uth bó, neas gabha
149Trí diubarta forsná íada dílse: tinnscra mná, imthomailt lánamna, iarraid maicc.

dílse b: forghéilleadh
Trí rud nach féidir coigistiú: spré mná, lón lánúna, táille altranais.
150Trí cuir tintaiter do réir britheman: cor mná ⁊ micc ⁊ bothaich.

cor 12 = conradh
Trí chonradh a thiontaítear de réir breitheamh: conradh mná nó mic nó coiteora.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

2020-06-25

Grádh agus Crádh: Úirsgéilín

Tamall siad chuir Nathaniel Harrington ceist ar Twitter maidir leis an gcéad úrscéal le bean a foilsíodh i nGaeilge na hÉireann. Bhí mé páirteach san allagar agus rinneamar amach gur "Grádh agus Crádh" le hÚna Ní Fhaircheallaigh an leabhar sin. Tá sé luaite san liosta ag Úrscéalta na Gaeilge.

D'aimsigh mé ar Chorpas ARÉ an leabhar a foilsíodh i 1901. 

Rinne Nathaniel léirmheas air atá le léamh anseo.

Luaigh sé go raibh leagan ePUB ar fáil, rud nach raibh suntas ceart tugtha agam dó. Ní féidir ePUB a léamh le Kindle, ach tá tiontóirí ó ePUB go MOBI ar fáil ar líne. 

Fuair mé é mar sin. Níl ann ach 28 leathanach - is mó de ghearrscéal atá ann ná úrscéilín mar a thuigeann muid iad. 

Eachtra shimplí - bean óg agus fear i ngrá - a hathair dubh ina choinne ar chúiseanna creidimh agus maoine. Lonnaithe sa Chabhán i ré Eilís I (Sibéal san leabhair). Cé gur de mhuintir Raghallaigh an bheirt, is ag athair an chailín atá an maoin mar gur iompaigh sé agus rinne fónamh do Shasanaigh.

Tá beartaithe ag an bhfear óg an tír a fhágáil. Buaileann sé leis an mbean óg chun slán a fhágáil léi. Lena linn sin, déantar a hathar a dhúnmharú. Ar an bhfear óg a chuirtear triail as...

Tá corr deas i ndeireadh an choirscéil - dráma cúirte. Ach níl críoch sona. 

Scéilín beag deas. Ní raibh Gaeilge á fhoghlaim ag Úna ach le ceithre bliana nuair a scríobh sí an scéal - ach tá sé glan glé soiléir. Bheadh an teanga réamhchaighdéanach ina bhac ar léitheoirí an lae inniu - tá litriú ársa coitianta ann. 

Is maith go bhfuil fáil ar na leabhair seo trí Chartlann ARÉ cé nach an leagan amach is cuanna atá orthu!

Trecheng Breth Féne: 131 - 140

131Teora ranna sluinte fri cáintocad: trumma, toicthiu, talchaire.Trí ranna a léiríonn rath: toirtéis, ádh, daingne.

Níor aistrigh Meyer toitchiu - ach measaim go bhfeileann ádh de réir sainmhínithe DIL.
132Teora ranna sluinte dotcaid: tlás, áes, airbire.Trí ranna a léiríonn mírath: tlás, aos, achasánacht
133Dí derbshiair: tlás ⁊ trúaige. Beirt deirfiúr: tlás ⁊ ainnise
134Dá derbráthair: tocad  ⁊ brugaide.Beirt dheartháir: toice ⁊ féile

toice = ádh

Maidir le brugaide, féile an míniú atá tugtha in eDil ach d'aistrigh Meyer mar Husbandry/Hauswirtschaft é. Tá an focal brigu ann agus is cosúil gur brugaide an iompar is dual don úinéir talúin den aicme seo - féile ina bhrú d'aoinne a tháinig an bealach. Hapax - focal nach bhfuil aon fhoinse eile againn dó - is ea brugaide.  Measaim féin, i bhfianaise #133 gur maith an péire iad toice ⁊ féile. Is féidir áfach, dar le David Stifter, gur leis an bhfocal briug - talamh, fearann atá brugaide gaolta. Níl gaol sanasaíochta idir brigu agus briug.
135Trí fuidb dotcadaig: ráthaiges, etargaire, fiadnaise. Dotoing dia fiadnaisi, íccaid dia ráthaiges, doberar béimm n-etargaire ina chinn.Trí ? mí-ámharacha: ráthú, idirghabháil, fianaise. Is gá fianaise a mhionnú, ráth a íoc, agus buile sa cheann a fhaigheann idirghabhálaí.
136Trí sethracha góa: béss, dóig, toimtiu.Tríur siúr bhréagacha: B’fhéidir, is dócha, Dar liom.
137Trí bráthair uamain: sta! sit! coiste! Triúr bráthair faiteach: fuist! stop! éist!
138Trí mairb fortgellat for bíu: med, airmed, forrach.Trí marbh a thugann fianaise ar bheo: meá, miach, forrach

miach = tomhais d'earraí tirime
forrach = slat tomhais
139Trí brothcháin rátha: rothice, rosiacht, rotochtaig. Trí bhracháin ratha: (dorcha agus is dócha millte dar le Meyer - fch #219 freisin)
140Trí dubthrebtha: tuga co fúatchai, imme co forngaire, tírad co n-aurgorad.

Nóta: tá malairt léamh i roinnt lámhscríbhinn - co fodaib seachas co fúatchai.
Trí dubhthreabhchas: díonadh le habhar goidte, fálú le fógra fóghail, tíoradh go ruadhó.

Treabhchas - feirmeoireacht

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne : 121 - 130

121Tréde neimthigedar cerdai: fige ronn, caer comraic, plett for faebur.

Ní raibh Meyer cinnte cad is "caor comhraic" ann. Síleann O’Curry, Manners and Customs, ii., p.253,  ‘caer comraic’ a bheith ina ‘mheall le ribí nó línte ag teacht le chéile ’, tá a leithéid de choirnín gloine mósáic in Joyce’s "Social History of Ancient Ireland," vol. ii., p. 32, fig. 171. Luaitear ‘cáer comraic’ le hocht dath i  LB. 108b 20.
Trí chailíocht cheardaí: fí slabhra, caor comhraic, faobhar ar lann.
122Tréde neimthigedar cruitire: golltraige, gentraige, súantraige.Trí chailíocht chruitire: goltraí, geanntraí, suantraí.
123Tréde neimthigedar filid: immas forosna, teinm laeda, dichetal di chennaib.Trí chailíocht file: iomas a shoilsíonn, teinm laeda, tobchumadh.

Orthaí atá i gceist le "immas forosna" agus "teinm laeda" (cogaint smúsach chun fios a fháil - mar a rinne Fionn lena ordóg). 
Luann DIL fáistine le "immas forosna" agus tagraíonn do Sanas Cormaic agus foinsí eile. Féach thíos.
Imbas Forosnai, Nora K. Chadwick, 1935
124Dá mígairm míthocaid: commáidem do chétguine, do ben la fer n-aile.Dhá mhíghairm mhíthoice: maíomh as céad marú nó as do bhean a luí le fear eile.

toice = ádh.
125Teora airi[se]na iarnduba: comar, cocless, clemnasTrí chúis iarghnó - comhar, comhchleas, cleamhnas.
126Trí bainne cétmuintire: bainne fola, bainne dér, bainne aillse.

cétmuintir = (príomh) nuachar
Ó Trevor Herbert ar Twitter: "Tá alt ag Liam Breathnach ar an bhfocal seo in Ériu 66. ‘On Old Irish Collective and Abstract Nouns, the Meaning of cétmuinter, and Marriage in Early Mediaeval Ireland’. Mar thoradh caitheann sé amhras ar an smaoineamh go raibh na Gaeil polagamach in aon chor."
Trí bhraon bean pósta: braon fola, deor, braon allais.
127Trí coiri bíte in cach dúini: coire érma, coire goriath, coire áiged.

Fch freisin: gainitir tri coiri i cach duiniu .i. Coire Goriath ⁊ Coire Érmai ⁊ Coire Sois 
Tuairim Meyer: "Quite obscure to me. There is a heavily glossed poem in II. 3. 18, beginning ‘Coire goriath’. In II. 2. 15, p. 117b, after the colophon to Dúil Laithne (Goid., p. 79), there are some further glosses, among which I find: goiriath .i. gardhamh in gach iath, erma .i. uasal-iompú no iar-iompa. But ‘érma’ seems the genitive of ‘érim’, ‘a course’."
Trí choire a bhíonn i ngach dún: coire érma, coire goriath, coire na n-aoi.
128Trí comartha láthraig bendachtan: clocc, salm, senad.Trí chomhartha láthair bheannaithe: clog, salm, sionad. 
129Trí comartha láthraig mallachtan: tromm, tradna, nenaid.Trí chomhartha láthair mhallaithe: trom, traonach, neanta.

Trom: an chrann atá i gceist.
130Teora muimmecha táide: caill, coim, adaig. Tríur muime gadaí: coil, coim, oíche

Coim 2: i. clóca

Nótaí:


"can dothéig" or Medb. "a halbain iar foglaim filidechta" or ind ingen "in fil imbass forosna lat" or Médb. "Fil écin" or ind ingen. " ~ DIL.

'Cé as a dtángais?"
'As Albain, áit a rabhas ag foghlaim filíochta'
'An bhfuil iomas forasna agat?'
'Tá, go deimhin,' arsa an ógbhean.

lch 19
Táin Bó Cuailgne
Darach Ó Scolaí
Leabhar Breac

Maidir le Caer Comraaic: seo an léaráid ó Joyce agus an sliocht as O'Curry atá luaite thuas:




Maidir le Tré 127:
Thug David Stifter @ChronHib an t-eolas breise seo :
Tá sé sin pléite ag Liam Breatnach in "The Caldron of Poesy", 


Tuilleadh plé ag:

Thagair Dennis King do alt le P.L. Henry agus d'aimsigh @thetamus anseo é: 
P.L. Henry, The Cauldron of Poesy, Studia Celtica 14/15 (1979/1980) p 114.

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

2020-06-24

Trecheng Breth Féne - Eadarlúid - Focail Liteartha sa bhFoclóir Gaeilge Béarla

Le cúpla bliain anois táim ag aistriú giotaí Sean-Ghaeilge ó chnuasaigh Dennis King, mar shampla https://www.sengoidelc.com/ agus na Tréanna. Is minic mé ag ceadú Foclóir Uí Dhónaill ar mhaith leis an "mot juste", an focal oirúnach. Tá sé de nós agam cloí le focal at a gar don mbunleagan má aimsím ann é. Beag beann ar an nod "Lit(eartha) leis. B'é an míthuiscint a bhí orm ná go raibh na focail seo sa nua-litríocht ach ní sa chaint.

Nuair a thosaigh mé ar an dtogra seo ar mholadh Dennis King bhí plé maidir leis an nós seo ar Twitter. Luaigh Sharon Arbuthnot (cuid d'fhoireann eDIL) gur mheas sí gurb as an bhfoclóir sin a tháining mórchuid na tearmaí leis na nod i FGB. Spreag sé sin mé chun amharc ar an réamhra, agus tá sé ráite go soiléir ansin:

Aidhm an Fhoclóra

... Lena chois sin cuireadh isteach focail áirithe as seanlitríocht na Nua Ghaeilge nach n-úsáidtear go coitianta anois, ach a mbeadh a mbrí ag teastáil le lucht léite na litríochta sin. Cuireadh an nod Lit. le focail den aicme sin lena chur in iúl gur sa litríocht amháin a fuarthas iad. Mar an gcéanna cuireadh an nod Lit. le haon bhrí ar leith d'fhocal nach bhfuil le fáil anois ach sa tseanlitríocht, e.g. scanradh, m. (gs. -aidh).1. Lit: Rout; scattering, dispersal. 2. Fright. ...
Tá sé ráite ag Sharon Arbuthnot gur minic, agus focal a bhfuil fianaise airithe dó sna meánaoiseanna, go ndeirtear léi go bhfuil sé fós sa chaint agus an iontráil i FGB mar thaca dó sin - beag beann ar an nod Lit. Is léir mar sin go mba cheart a bheith airdeallach san úsáid. Sin ráite, tá athbheochan tagtha ar fhocail áirithe Liteartha de réir taighde atá déanta ag Kevin Scannell. Mar shampla, focal coitianta anois - sa mheamráiméis ach go háirithe - 
earnáil, f. (gs. -ála, pl. -álacha).Lit: Part, share; branch, division; class, category, kind.
Dar leis an scagadh minicíochta ar potafocal.com (a eascraíonn as scagadh Kevin) Is é earnáil an 1,285ú focal is minice úsáid sa Ghaeilge. Tagann sé chun cinn uair amháin i ngach 16,992 focal.
Agus tá 
aonbheannach, m. (gs. & npl. -aigh, gpl. ~).Lit: Unicorn. 
sa bhfaisean!

Tá míle éigin ceannfhocal nó brí leis an nod Lit in FGB.

Chun críche an togra seo chuir mé pobalbhreith ar Twitter. 


Ní bhfuair sé ach 22 freagra, ach seans go bhfuil sé sin sách ionadaíocht don lucht leitheoreachta atá ag an togra seo. Bhí 3/4 den tuairim go mba cheart na focail liteartha a úsáid, ach nótaí mínithe a chuir leo - mar a bhí beartaithe agam. Sin mar sin an cuir chuige. Cá bhfios nach ndeanfaí athbheochan ar roinnt acu!

Trecheng Breth Féne : 111 - 120

111Trí túa ata ferr labra: túa fri forcital, túa fri hairfitiud, túa fri procept.Trí thost is fearr ná labhairt: tost le linn foirceadal, tost le linn oirfide, tost le linn seanmóireacht.

oirfide = ceol
112Trí labra ata ferr túa: ochán ríg do chath, sreth immais, molad iar lúag.

Meyer: aistrithe go trialach mar "scaipeadh eolais" tearma filíochta is ea "sreth immais" a chiallaíonn na focail ar fad i líne a nascadh le huaim, mar shampla: slatt, sacc, socc, simend, saland féach Ir. Texte iii., p. 30. Mitterlirische Verslehren

Trí labhairt is fearr ná tost: dreasú rí chun catha, scaipeadh eolais, moladh iar luach.

féach freisin sliocht as Theagasc Chormaic thíos.

Tá David Stifter den dtuairim gur an rí atá ag gríosadh chun catha, i. aitheasc Rí roimh catha atá i gceist le ": ochán ríg do chath"
113Trí ailgesa étúalaing .i. éirg cen co dechais, tuc cenitbé, déna ceni derna.Trí éileamh éadulangach: imeacht cé nach féidir leat, rud nach bhfuil agat a thabhairt, rud nach bhfuil ar do chumas a dhéanamh
114Trí hamaite bít[e] i ndrochthig óiged .i. sentrichem senchaillige, roschaullach ingine móile, sirite gillai.Trí amaidí a bhíonn i ndroch theach aíochta: sean-triuchaíl seanchaillí, baothchaint chailín, siride giolla.

siride: neach ósnádúrtha mioscaiseach 
115Trí hairig na dúalche: sant, cráes, étrad.Trí hairí na dúailce: saint, craos, drúis.
116Tréde neimthigedar crossán: rige óile, rige théighe, rige bronn.

Chuir Sharon Arbuthnot ar mo shúile dom go bhfuil roinnt gluaiseanna ar an tré seo in DIL.
pluc: pluice ag síneadh a beoil
tíag (b) = cadairne.
Trí chailíocht chrosáin: séideadh óile, séideadh cadairne, séideadh boilg.

óil = leiceann

117Tréde neimthigedar círmaire: coimrith fri coin hi[c] cosnum chnáma, adarc reithi do dírgud dia anáil cen tenid, dichetal for ochtraig co rathochra a mbí ina íchtur for a úachtar do chongna 7 cnámaib 7 adarcaib.Trí chailíocht cíormhaire: comhrás le con um cnámh, ag díriú adharc réithe lena anál gan tine, dícheadal ar otrach do dtagann na hadhairc ⁊ na cnámha ⁊ na beanna atá in íochtar in uachtar.
118Tréde nemthigedar sáer: dlúthud cen fomus, cen fescred, lúd lúadrinna, béimm fo chommus.Trí chailíocht saoir: dlúthú gan tomhas, gan feascradh, lúth leis an gcompás, béim chumais
119Tréde neimthigedar liaig: dígallrae, díainme, comchissi cen ainchiss.Trí cháilíocht lia: leigheas iomlán, easpa ainimh, scrúdú gan péin
120Tréde neimthigedar gobainn: bir Neithin, fulacht na Morrígna, inneóin in Dagda.Trí cháilíocht gabha: bior Neithin, fulachta na Mór-Ríona, inneoin an Dagda.

De réir Meyer tá cuir síos agus pictúir ar fáil de na gairis seo ar fáil i  YBL., 419a, and Egerton, 1782, fo. 46a. Níor aimsigh mé iad (fós). Dúirt David Stifter liom go bhfuil breis eolais ar fáil i "Caibidil 3 "The Three Qualifications of a Blacksmith" (ll. 49‒88) in: John Carey, Magic, Metallurgy and Imagination in Medieval Ireland. Three Studies [= Celtic Studies Publications 21], Aberystwyth: Celtic Studies Publications 2019."

Nótaí:


‘A húi Chuind, a Chormaic,’ ol Carpre, ‘cid bindem lat rochúala?’

‘Ní hansa,’ ol Cormac.
Ilach íar mbúaid,
molad íar lúag,
itge degmná dia hadurt.


'A hó Choinn, a Chormaic', arsa Cairbre 'cad iad na nithe is binne a chuala tú?'

Ní hansa, arsa Cormac
Iolach iar bua,
moladh iar luach,
itche deámhná dá hadhairt

itche = cuireadh

Tecosca Cormaic


Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne : 101 - 110

101Trí sailge boccachta: imgellad, immarbág, imreson.Trí sail  ceanntréine: gealladh, iomarbhá, imreas.
102Trí airisena boccachta: sírchéilide, sírdécsain, síriarfaige.Trí airíonna ceanntréine: síor chuartaíocht, stánadh, síor fiafraí.

103Trí comartha meraigi: slicht a chíre ina fholt, slicht a fhíacal ina chuit, slicht a luirge ina diaid.Trí comhartha mearaí
sliocht a chíre ina fholt
sliocht a fhiacail ina chuid
sliocht a lorga ina dhiaidh

cf Trí comhartha bligeard 
Feirc
Feadaíl 
Fiafraitheacht....
104Trí máidme clúanaigi: ató ar do scáth, rosaltrus fort, rotfliuchus com étach.Trí maíomh cladhaire: táim ar do scáth, shatail mé ort, fhliuch mé tú le'm éadach
105Trí bí focherdat marbdili: oss foceird a congna, fid foceird a duille, cethra focerdat a mbrénfhinda.Trí beo a chaitheann marbha; os ag caitheamh adharc, fiodh ag caitheamh duillúir, eallach ag caitheamh fionnadh bréan

Féach caith IIb
106Trí scenb Hérenn: Tulach na nEpscop, Ached Déo, Duma mBúirig.

Tá gluais luaite in DIL: sceinbh .i. ionadha baoghlacha dochum sceinm do chur i neach nó ionada sccunamhla
Trí scéin Éireann: Tulach na nEaspag, Achadh Deo, Duma mBúirig

Tulach na nEaspag: fonóta gur cnoc gar do Chill Dara - Thesaurus Palaeo-hibernicus ii., p. 335
Níl mé cinnte go bhfuil an Achadh Deo ceart agam -  (i n-iarthar Erenn, Fél., p. clvvi)
107Trí hingnad Hérenn: lige inn abaic, lige nEothuili, allabair i foccusTrí iontas Éireann: uaigh an abhaic, uaigh Eochaidh, macalla i bhfos.

1) Teamhair: Todd’s ‘Irish Nennius’, p. 200
2) Todd’s “Irish Nennius”, p. 199, and Zeitschrift für Celt. Phil. v., p. 23 luaite le "Trawohelly" 
108Trí daurthige Hérenn: daurthech Birra, daurthech Clúana Eidnech, daurthech Leithglinde.Trí dairtheach Éireann: dairtheach Biorra, dairtheach Chluain Eidhneach, dairtheach  Leithghlinne

dairtheach = aragail adhmaid
109Trí hingena berta miscais do míthocod: labra, lesca, anidna.Trí chailín a thugann mioscais sa mhullach ar mhí-ádh: labhairt, leisce, éigneastacht.
110Trí hingena berta seirc do cháintocud: túa, éscuss, idnae.Trí chailín a thugann searc sa mhullach ar ádh: tost, dúthracht, cneastacht.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne : 91 - 100

91Trí gena ata messu brón: gen snechta oc legad, gen do mná frit íar mbith fhir aili lé, gen chon fhoilmnich.Trí meangadh is measa ná brón - meangadh sneachta ag leá, meangadh do mhnaoi tar éis di luí le fear eile, meangadh con atá ar tí léimt ort

Tá gean 1 ag Ó Dónaill, ach is gá gáire a chuir leis!
92Trí báis ata ferr bethaid: bás iach, bás muicce méithe, bás foglada.Trí bhás atá níos fearr ná beatha: bás iach, bás muice méithe, bás foghlaí.

eo, ginideach iach = bradán
93Trí húathaid ata ferr sochaidi: úathad dagbríathar, úathad bó hi feór, úathad carat im chuirm.Trí bheagán is fearr ná mórán: beagán deábhriathar, beagán bó ar fhéarach, beagán cairde um coirm
94Trí brónaig choirmthige: fer dogní fleid, fer dia ndéntar, fer ibes menip sáithech.Triúr brónach coirmthí - fear déanta an fleá, an fear dá ndéantar, agus fear ibheann gan bheith sách
95Trí cuitbidi in domain: fer lonn, fer étaid, fer díbech.Trí staicín áiféis an domhain: fear lonn, fear éadmhar, fear díbheach

lonn = feargach.
díbheach = cúngchroíoch
96Trí cuil túaithe: flaith brécach, breithem gúach, sacart colach.Trí chol tuaithe: flaith bréagach, breitheamh éitheach, sagart collaí.
97Trí fuiric thige degduni: cuirm, fothrucud, tene mór.Trí fúr tigh deadhuine: coirm, fothragadh, tine mór

fúr = réiteach
fothragadh = folca
98Trí fuiric thige drochduni: debuid ar do chinn, athchosan frit, a chú dot gabáil.Trí fúr tigh drochdhuine: deabhaidh ann romhat, achasán leat, a chú do'd gabháil.

deabhaidh = achrann
99Trí gretha tige degláich: grith fodla, grith suide, grith coméirge.Trí ghraith tigh dealaoch: graith fodháileadh, graith suí, graith chomhéirí.

graith = gáir
100Trí dorchae ná dlegat mná do imthecht: dorcha cíach, dorcha aidche, dorcha feda.Trí dorchadas nach ceart do mhná dul iontu: dorchadas ceo, dorchadas oíche, dorchadas coille.

Nótaí: 

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

2020-06-23

Trecheng Breth Féne : 81 - 90

81Tréde ara miscnigther cara: fogal, dognas, dímainche.Trí cúis a fhuathaítear cara: foghail, coimhthíos, díomhaointeas
82Trí buirb in betha: óc contibi sen, slán contibi galarach, gáeth contibi báeth.Trí borba an tsaoil: óg ag fonóid faoi sean, slán ag fonóid faoi galrach, gaoth ag fonóid faoi bhaoth

gaoth 3 = gaoismhear
83Trí buidir in betha: robud do throich, airchisecht fri faigdech, cosc mná báithe do drúis.Trí bodhar an bheatha: rabhadh do throch, oirchiseacht do  foigheach, drúis a chosc ar bhean bhaoth.

Troch = trú, duine atá gafa ag cinnúint
oirichiseacht = trua
foigheach = duine lorgtha déirce
84Trí cáin docelat éitchi: sobés la anricht, áne la dóer, ecna la dodelb.Trí chaoin a cheileann míofaire: sobhéasa ag ainriocht, áine ag daor, eagna ag dodhealbhach

Níl sobhéasa ag Ó Dónaill, ach tá dobhéasa
Scil atá ag Meyer, ach tá David Stifter den tuairim gur meancóg sin. Áine < án = lonrach 
85Trí héitich docelat cáin: bó binnech cen as, ech án amlúath, sodelb cen tothucht.Trí míofaire a cheileann caoine: bó binn gan as, each án gan lúth, sodhealbhach gan tothacht.

as = bainne
án = uasal
tothacht = maoin, substaint
86Trí óible adannat seirc: gnúis, alaig, erlabra

Trí aibhleog a adhnann seirc: gnúis, iompar, urlabhra
87Trí haithne co fomailt: aithne mná, aithne eich, aithne salainnTrí thaisce le ceart usáide: taisce mná, taisce eich, taisce salainn.
88Trí búada téiti: ben cháem, ech maith, cú lúath.Trí bhua aonaigh: bean chaomh, each maith, cú luath
89Trí ségainni Hérenn: fáthrann, adbann a cruit, berrad aigthe.Trí shaoithiúlacht Éireann: rann maith, ábhann ar chruit, bearradh aghaidh.
90Trí comartha clúanaigi: búaidriud scél, cluiche tenn, abucht co n-imdergad.Trí chomhartha chladhaire: buaireamh scéil, cluiche teann, ábhacht go deargadh

ábhacht = magadh
cluiche teann = caimiléireacht

Nótaí:


2020-09-29

Maidir le tréanna 84 agus 85: Bhí comhrá Twitter inné idir Dennis agus mé féin faoi. Shoiléirigh David Stifter nach é caín ainmní an bhriathair docelat, go bhfuil sé san iolra.
"Conceals" atá ag Meyer as Béarla, agus "überdecken" (clúdaíonn) as Gearmáinis. Tá Dennis den tuairim nach bhfuil ciall leis sin - cloistear binneas an bhó sula mbíonn fhios nach dtálann sí bainne. Ní ceilt atá ann mar sin, ná folach. Molann Dennis an léamh "cealaíonn" seachas "ceileann"

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.