Píosaí liom in áiteanna eile:

2020-06-26

Trecheng Breth Féne: 151 - 160

151Trí nata[t] túalaing sainchuir: mac beo-athar, ben aurnadma, dóer flatha.Triúr nach bhfuil sainchonradh ar a gcumas: mac athar bheo, bean geallta, daor flaithe.

Nó conradh as a stuaim féin.
152Trí maic nad rannat orbai: mac muini ⁊ aurlai ⁊ ingine fo thrilis.

Gruaig atá i gceist le airla, ach féach "irla .i. ab arula .i. berrad moga"
Triúr mac nach roinneann oidhreacht: mac muine, mac daoir nó mac cailín a chaitheann a gruaig fós i dtrilsí.

Maidir le mac muine - féach 'meirdrech muine', Laws v. 176, 4. - tuilí atá i gceist.
153Trí ái nad eplet faill: ái dochuind, ⁊ dochraite, ⁊ anfis.Trí chás nach n-éagann le faillí: cás éigiallaí , cás cos ar bolg, nó cás aineolais.
154Trí fuile ná dlegat frecor: fuil catha, ⁊ eóit, ⁊ etargaire.Trí fuildoirteadh nach dlitear cur ina gcoinne dóibh: doirteadh fola i gcath, in éad, le linn idirghabála. 
155Trí fuchachta nad increnat slabrai: a gabáil ar écin, a sleith tri mescai, a turtugud do ríg.Trí caidreamh collaí nach n-íocann spré: éigniú, comhriachtain agus bean ar meisce, éigniú ag rí.
156Trí ná dlegat turbaidi: athchor maic, aicdi cherdai, gíallaigecht.Trí ní nach dlitear turbhaidh dó: athchur mic, uirlisí ceardaí, giallacht.
157Trí aithne ná dlegat taisec: aithne n-écuind, ⁊ ardneimid ⁊ aithne fuirmeda.Trí éarlais nach dlítear aiseag dóibh: éarlais easconn, éarlais ardphiarda, éarlais seasta.

easconn: duine gan chiall (conn)
Luann Meyer tagairt do Poblacht Phlato: "Ní tabharfá claíomh a fuairr tú ar iasacht ó amadán ar ais"
Luann Meyer freisin go bhfuil sliocht eile Heptads (Laws v. 196, 3) go bhfuil "aithne fuimeda" le n-aisíoc fiú mura bhfuil conradh chuige sin.
158Trí mairb direnaiter beoaib: aball, coll, fidnemed.Tríur marbh a íoctar astu le beo: crann úll, coll, neimheadh fiodh

Níl miniú sna dlíthe ar "neimheadh fiodh" bheith san áireamh dar le Meyer.
neimheadh = áit naofa.
159Trí[ar] ná ditoing ná fortongar: ben, angar, amlabar. Triúr nach dtugann mionn ná nach gcuirtear faoi mhionn: bean, mac nach dtugann taca dá athair, balbhán.
160Trí ná dlegat athchommus: mac ⁊ athair, ben ⁊ a céile, dóer ⁊ a thigerna.Tríur nach dlitear dóibh udarás a shéanadh: mac dá athair, bean dá céile, daor dá thiarna.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne: 141 - 150

141Trí hiarnduba: fer tochmairc, fer gaite meirle, fer hic aisnéis.Trí iarghnó: fir tochmhairc, meirligh, fir tabhairt faisnéise
142Trí maic beres drús do lonnus: tuilfhéth, fidchell, dulsaine.Tríur mac a bheireann drúis do loinne: toilfhéith, ficheall, cáineadh.

Triúr mac a bheireann baois do fearg: gnúsacht, argóint, cáineadh.

Tá an ceann seo dorcha. Is mar "baois" a d'aistrigh Meyer "drús". Dar leis nach raibh ciall le ficheall sa chomhthéacs. Dar le David Stifter, cúis feirge cluichí de gach sort. Maidir le toilfhéith, bod is ciall leis. Ach tá crostagairt i DIL do "tul" agus malairt léamh ansin, i. féith tosaigh ag at. "do éirgidar toillféthi a mullaigh co mbátar ar chuing a muiníl"
D'fhéadfaí gnúsacht a léamh as sin.
143Trí maic beres féile do ainmnit: grúss, rúss, rucca. Triúr mac a bheireann féile do fadfhulaingt: ?, deargadh, náire.

Is féidir gur modhúlacht atá i gceist le féile - tá an dá chiall luaite ag DIL.
144Trí maic beres neóit do deinmnait: crith, dochell, grith.Triúr mac a bheireann neoid do deinmhne: crith, doicheall, 
145Trí húar fíchte: tipra, muir, núae corma.Trí fuara a fiuchann: tiobra, muir, coirm úr.

Luaigh Sharon Arbuthnot ar twitter idirdhealú idir "tipra" - foinse as a shileann uisce agus "topur" - tobar as a tógtar uisce. Ach níl an t-idirdhealú sin sa chaint níos mó - foinse a deirtear.

146Trí fúammann móaigthe: fúam bó mblecht, fúam cerdchae, fúam arathair. Trí fhuaim méadaíochta - fuaim bó bleacht, fuaim ceárta, fuaim arathair
147Trí hana antreinn: tipra i sléib, tene a liic, ana la fer calad.Trí hana in áit aimrid - tobar i sliabh, tine ó leac, saibhreas ag fear crua.

ana = saibhreas.
148Trí aithgine in domuin: brú mná, uth bó, ness gobann.Trí ní a athghineann an domhain - broinn mná, uth bó, neas gabha
149Trí diubarta forsná íada dílse: tinnscra mná, imthomailt lánamna, iarraid maicc.

dílse b: forghéilleadh
Trí rud nach féidir coigistiú: spré mná, lón lánúna, táille altranais.
150Trí cuir tintaiter do réir britheman: cor mná ⁊ micc ⁊ bothaich.

cor 12 = conradh
Trí chonradh a thiontaítear de réir breitheamh: conradh mná nó mic nó coiteora.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

2020-06-25

Grádh agus Crádh: Úirsgéilín

Tamall siad chuir Nathaniel Harrington ceist ar Twitter maidir leis an gcéad úrscéal le bean a foilsíodh i nGaeilge na hÉireann. Bhí mé páirteach san allagar agus rinneamar amach gur "Grádh agus Crádh" le hÚna Ní Fhaircheallaigh an leabhar sin. Tá sé luaite san liosta ag Úrscéalta na Gaeilge.

D'aimsigh mé ar Chorpas ARÉ an leabhar a foilsíodh i 1901. 

Rinne Nathaniel léirmheas air atá le léamh anseo.

Luaigh sé go raibh leagan ePUB ar fáil, rud nach raibh suntas ceart tugtha agam dó. Ní féidir ePUB a léamh le Kindle, ach tá tiontóirí ó ePUB go MOBI ar fáil ar líne. 

Fuair mé é mar sin. Níl ann ach 28 leathanach - is mó de ghearrscéal atá ann ná úrscéilín mar a thuigeann muid iad. 

Eachtra shimplí - bean óg agus fear i ngrá - a hathair dubh ina choinne ar chúiseanna creidimh agus maoine. Lonnaithe sa Chabhán i ré Eilís I (Sibéal san leabhair). Cé gur de mhuintir Raghallaigh an bheirt, is ag athair an chailín atá an maoin mar gur iompaigh sé agus rinne fónamh do Shasanaigh.

Tá beartaithe ag an bhfear óg an tír a fhágáil. Buaileann sé leis an mbean óg chun slán a fhágáil léi. Lena linn sin, déantar a hathar a dhúnmharú. Ar an bhfear óg a chuirtear triail as...

Tá corr deas i ndeireadh an choirscéil - dráma cúirte. Ach níl críoch sona. 

Scéilín beag deas. Ní raibh Gaeilge á fhoghlaim ag Úna ach le ceithre bliana nuair a scríobh sí an scéal - ach tá sé glan glé soiléir. Bheadh an teanga réamhchaighdéanach ina bhac ar léitheoirí an lae inniu - tá litriú ársa coitianta ann. 

Is maith go bhfuil fáil ar na leabhair seo trí Chartlann ARÉ cé nach an leagan amach is cuanna atá orthu!

Trecheng Breth Féne: 131 - 140

131Teora ranna sluinte fri cáintocad: trumma, toicthiu, talchaire.Trí ranna a léiríonn rath: toirtéis, ádh, daingne.

Níor aistrigh Meyer toitchiu - ach measaim go bhfeileann ádh de réir sainmhínithe DIL.
132Teora ranna sluinte dotcaid: tlás, áes, airbire.Trí ranna a léiríonn mírath: tlás, aos, achasánacht
133Dí derbshiair: tlás ⁊ trúaige. Beirt deirfiúr: tlás ⁊ ainnise
134Dá derbráthair: tocad  ⁊ brugaide.Beirt dheartháir: toice ⁊ féile

toice = ádh

Maidir le brugaide, féile an míniú atá tugtha in eDil ach d'aistrigh Meyer mar Husbandry/Hauswirtschaft é. Tá an focal brigu ann agus is cosúil gur brugaide an iompar is dual don úinéir talúin den aicme seo - féile ina bhrú d'aoinne a tháinig an bealach. Hapax - focal nach bhfuil aon fhoinse eile againn dó - is ea brugaide.  Measaim féin, i bhfianaise #133 gur maith an péire iad toice ⁊ féile. Is féidir áfach, dar le David Stifter, gur leis an bhfocal briug - talamh, fearann atá brugaide gaolta. Níl gaol sanasaíochta idir brigu agus briug.
135Trí fuidb dotcadaig: ráthaiges, etargaire, fiadnaise. Dotoing dia fiadnaisi, íccaid dia ráthaiges, doberar béimm n-etargaire ina chinn.Trí ? mí-ámharacha: ráthú, idirghabháil, fianaise. Is gá fianaise a mhionnú, ráth a íoc, agus buile sa cheann a fhaigheann idirghabhálaí.
136Trí sethracha góa: béss, dóig, toimtiu.Tríur siúr bhréagacha: B’fhéidir, is dócha, Dar liom.
137Trí bráthair uamain: sta! sit! coiste! Triúr bráthair faiteach: fuist! stop! éist!
138Trí mairb fortgellat for bíu: med, airmed, forrach.Trí marbh a thugann fianaise ar bheo: meá, miach, forrach

miach = tomhais d'earraí tirime
forrach = slat tomhais
139Trí brothcháin rátha: rothice, rosiacht, rotochtaig. Trí bhracháin ratha: (dorcha agus is dócha millte dar le Meyer - fch #219 freisin)
140Trí dubthrebtha: tuga co fúatchai, imme co forngaire, tírad co n-aurgorad.

Nóta: tá malairt léamh i roinnt lámhscríbhinn - co fodaib seachas co fúatchai.
Trí dubhthreabhchas: díonadh le habhar goidte, fálú le fógra fóghail, tíoradh go ruadhó.

Treabhchas - feirmeoireacht

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne : 121 - 130

121Tréde neimthigedar cerdai: fige ronn, caer comraic, plett for faebur.

Ní raibh Meyer cinnte cad is "caor comhraic" ann. Síleann O’Curry, Manners and Customs, ii., p.253,  ‘caer comraic’ a bheith ina ‘mheall le ribí nó línte ag teacht le chéile ’, tá a leithéid de choirnín gloine mósáic in Joyce’s "Social History of Ancient Ireland," vol. ii., p. 32, fig. 171. Luaitear ‘cáer comraic’ le hocht dath i  LB. 108b 20.
Trí chailíocht cheardaí: fí slabhra, caor comhraic, faobhar ar lann.
122Tréde neimthigedar cruitire: golltraige, gentraige, súantraige.Trí chailíocht chruitire: goltraí, geanntraí, suantraí.
123Tréde neimthigedar filid: immas forosna, teinm laeda, dichetal di chennaib.Trí chailíocht file: iomas a shoilsíonn, teinm laeda, tobchumadh.

Orthaí atá i gceist le "immas forosna" agus "teinm laeda" (cogaint smúsach chun fios a fháil - mar a rinne Fionn lena ordóg). 
Luann DIL fáistine le "immas forosna" agus tagraíonn do Sanas Cormaic agus foinsí eile. Féach thíos.
Imbas Forosnai, Nora K. Chadwick, 1935
124Dá mígairm míthocaid: commáidem do chétguine, do ben la fer n-aile.Dhá mhíghairm mhíthoice: maíomh as céad marú nó as do bhean a luí le fear eile.

toice = ádh.
125Teora airi[se]na iarnduba: comar, cocless, clemnasTrí chúis iarghnó - comhar, comhchleas, cleamhnas.
126Trí bainne cétmuintire: bainne fola, bainne dér, bainne aillse.

cétmuintir = (príomh) nuachar
Ó Trevor Herbert ar Twitter: "Tá alt ag Liam Breathnach ar an bhfocal seo in Ériu 66. ‘On Old Irish Collective and Abstract Nouns, the Meaning of cétmuinter, and Marriage in Early Mediaeval Ireland’. Mar thoradh caitheann sé amhras ar an smaoineamh go raibh na Gaeil polagamach in aon chor."
Trí bhraon bean pósta: braon fola, deor, braon allais.
127Trí coiri bíte in cach dúini: coire érma, coire goriath, coire áiged.

Fch freisin: gainitir tri coiri i cach duiniu .i. Coire Goriath ⁊ Coire Érmai ⁊ Coire Sois 
Tuairim Meyer: "Quite obscure to me. There is a heavily glossed poem in II. 3. 18, beginning ‘Coire goriath’. In II. 2. 15, p. 117b, after the colophon to Dúil Laithne (Goid., p. 79), there are some further glosses, among which I find: goiriath .i. gardhamh in gach iath, erma .i. uasal-iompú no iar-iompa. But ‘érma’ seems the genitive of ‘érim’, ‘a course’."
Trí choire a bhíonn i ngach dún: coire érma, coire goriath, coire na n-aoi.
128Trí comartha láthraig bendachtan: clocc, salm, senad.Trí chomhartha láthair bheannaithe: clog, salm, sionad. 
129Trí comartha láthraig mallachtan: tromm, tradna, nenaid.Trí chomhartha láthair mhallaithe: trom, traonach, neanta.

Trom: an chrann atá i gceist.
130Teora muimmecha táide: caill, coim, adaig. Tríur muime gadaí: coil, coim, oíche

Coim 2: i. clóca

Nótaí:


"can dothéig" or Medb. "a halbain iar foglaim filidechta" or ind ingen "in fil imbass forosna lat" or Médb. "Fil écin" or ind ingen. " ~ DIL.

'Cé as a dtángais?"
'As Albain, áit a rabhas ag foghlaim filíochta'
'An bhfuil iomas forasna agat?'
'Tá, go deimhin,' arsa an ógbhean.

lch 19
Táin Bó Cuailgne
Darach Ó Scolaí
Leabhar Breac

Maidir le Caer Comraaic: seo an léaráid ó Joyce agus an sliocht as O'Curry atá luaite thuas:




Maidir le Tré 127:
Thug David Stifter @ChronHib an t-eolas breise seo :
Tá sé sin pléite ag Liam Breatnach in "The Caldron of Poesy", 


Tuilleadh plé ag:

Thagair Dennis King do alt le P.L. Henry agus d'aimsigh @thetamus anseo é: 
P.L. Henry, The Cauldron of Poesy, Studia Celtica 14/15 (1979/1980) p 114.

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

2020-06-24

Trecheng Breth Féne - Eadarlúid - Focail Liteartha sa bhFoclóir Gaeilge Béarla

Le cúpla bliain anois táim ag aistriú giotaí Sean-Ghaeilge ó chnuasaigh Dennis King, mar shampla https://www.sengoidelc.com/ agus na Tréanna. Is minic mé ag ceadú Foclóir Uí Dhónaill ar mhaith leis an "mot juste", an focal oirúnach. Tá sé de nós agam cloí le focal at a gar don mbunleagan má aimsím ann é. Beag beann ar an nod "Lit(eartha) leis. B'é an míthuiscint a bhí orm ná go raibh na focail seo sa nua-litríocht ach ní sa chaint.

Nuair a thosaigh mé ar an dtogra seo ar mholadh Dennis King bhí plé maidir leis an nós seo ar Twitter. Luaigh Sharon Arbuthnot (cuid d'fhoireann eDIL) gur mheas sí gurb as an bhfoclóir sin a tháining mórchuid na tearmaí leis na nod i FGB. Spreag sé sin mé chun amharc ar an réamhra, agus tá sé ráite go soiléir ansin:

Aidhm an Fhoclóra

... Lena chois sin cuireadh isteach focail áirithe as seanlitríocht na Nua Ghaeilge nach n-úsáidtear go coitianta anois, ach a mbeadh a mbrí ag teastáil le lucht léite na litríochta sin. Cuireadh an nod Lit. le focail den aicme sin lena chur in iúl gur sa litríocht amháin a fuarthas iad. Mar an gcéanna cuireadh an nod Lit. le haon bhrí ar leith d'fhocal nach bhfuil le fáil anois ach sa tseanlitríocht, e.g. scanradh, m. (gs. -aidh).1. Lit: Rout; scattering, dispersal. 2. Fright. ...
Tá sé ráite ag Sharon Arbuthnot gur minic, agus focal a bhfuil fianaise airithe dó sna meánaoiseanna, go ndeirtear léi go bhfuil sé fós sa chaint agus an iontráil i FGB mar thaca dó sin - beag beann ar an nod Lit. Is léir mar sin go mba cheart a bheith airdeallach san úsáid. Sin ráite, tá athbheochan tagtha ar fhocail áirithe Liteartha de réir taighde atá déanta ag Kevin Scannell. Mar shampla, focal coitianta anois - sa mheamráiméis ach go háirithe - 
earnáil, f. (gs. -ála, pl. -álacha).Lit: Part, share; branch, division; class, category, kind.
Dar leis an scagadh minicíochta ar potafocal.com (a eascraíonn as scagadh Kevin) Is é earnáil an 1,285ú focal is minice úsáid sa Ghaeilge. Tagann sé chun cinn uair amháin i ngach 16,992 focal.
Agus tá 
aonbheannach, m. (gs. & npl. -aigh, gpl. ~).Lit: Unicorn. 
sa bhfaisean!

Tá míle éigin ceannfhocal nó brí leis an nod Lit in FGB.

Chun críche an togra seo chuir mé pobalbhreith ar Twitter. 


Ní bhfuair sé ach 22 freagra, ach seans go bhfuil sé sin sách ionadaíocht don lucht leitheoreachta atá ag an togra seo. Bhí 3/4 den tuairim go mba cheart na focail liteartha a úsáid, ach nótaí mínithe a chuir leo - mar a bhí beartaithe agam. Sin mar sin an cuir chuige. Cá bhfios nach ndeanfaí athbheochan ar roinnt acu!

Trecheng Breth Féne : 111 - 120

111Trí túa ata ferr labra: túa fri forcital, túa fri hairfitiud, túa fri procept.Trí thost is fearr ná labhairt: tost le linn foirceadal, tost le linn oirfide, tost le linn seanmóireacht.

oirfide = ceol
112Trí labra ata ferr túa: ochán ríg do chath, sreth immais, molad iar lúag.

Meyer: aistrithe go trialach mar "scaipeadh eolais" tearma filíochta is ea "sreth immais" a chiallaíonn na focail ar fad i líne a nascadh le huaim, mar shampla: slatt, sacc, socc, simend, saland féach Ir. Texte iii., p. 30. Mitterlirische Verslehren

Trí labhairt is fearr ná tost: dreasú rí chun catha, scaipeadh eolais, moladh iar luach.

féach freisin sliocht as Theagasc Chormaic thíos.

Tá David Stifter den dtuairim gur an rí atá ag gríosadh chun catha, i. aitheasc Rí roimh catha atá i gceist le ": ochán ríg do chath"
113Trí ailgesa étúalaing .i. éirg cen co dechais, tuc cenitbé, déna ceni derna.Trí éileamh éadulangach: imeacht cé nach féidir leat, rud nach bhfuil agat a thabhairt, rud nach bhfuil ar do chumas a dhéanamh
114Trí hamaite bít[e] i ndrochthig óiged .i. sentrichem senchaillige, roschaullach ingine móile, sirite gillai.Trí amaidí a bhíonn i ndroch theach aíochta: sean-triuchaíl seanchaillí, baothchaint chailín, siride giolla.

siride: neach ósnádúrtha mioscaiseach 
115Trí hairig na dúalche: sant, cráes, étrad.Trí hairí na dúailce: saint, craos, drúis.
116Tréde neimthigedar crossán: rige óile, rige théighe, rige bronn.

Chuir Sharon Arbuthnot ar mo shúile dom go bhfuil roinnt gluaiseanna ar an tré seo in DIL.
pluc: pluice ag síneadh a beoil
tíag (b) = cadairne.
Trí chailíocht chrosáin: séideadh óile, séideadh cadairne, séideadh boilg.

óil = leiceann

117Tréde neimthigedar círmaire: coimrith fri coin hi[c] cosnum chnáma, adarc reithi do dírgud dia anáil cen tenid, dichetal for ochtraig co rathochra a mbí ina íchtur for a úachtar do chongna 7 cnámaib 7 adarcaib.Trí chailíocht cíormhaire: comhrás le con um cnámh, ag díriú adharc réithe lena anál gan tine, dícheadal ar otrach do dtagann na hadhairc ⁊ na cnámha ⁊ na beanna atá in íochtar in uachtar.
118Tréde nemthigedar sáer: dlúthud cen fomus, cen fescred, lúd lúadrinna, béimm fo chommus.Trí chailíocht saoir: dlúthú gan tomhas, gan feascradh, lúth leis an gcompás, béim chumais
119Tréde neimthigedar liaig: dígallrae, díainme, comchissi cen ainchiss.Trí cháilíocht lia: leigheas iomlán, easpa ainimh, scrúdú gan péin
120Tréde neimthigedar gobainn: bir Neithin, fulacht na Morrígna, inneóin in Dagda.Trí cháilíocht gabha: bior Neithin, fulachta na Mór-Ríona, inneoin an Dagda.

De réir Meyer tá cuir síos agus pictúir ar fáil de na gairis seo ar fáil i  YBL., 419a, and Egerton, 1782, fo. 46a. Níor aimsigh mé iad (fós). Dúirt David Stifter liom go bhfuil breis eolais ar fáil i "Caibidil 3 "The Three Qualifications of a Blacksmith" (ll. 49‒88) in: John Carey, Magic, Metallurgy and Imagination in Medieval Ireland. Three Studies [= Celtic Studies Publications 21], Aberystwyth: Celtic Studies Publications 2019."

Nótaí:


‘A húi Chuind, a Chormaic,’ ol Carpre, ‘cid bindem lat rochúala?’

‘Ní hansa,’ ol Cormac.
Ilach íar mbúaid,
molad íar lúag,
itge degmná dia hadurt.


'A hó Choinn, a Chormaic', arsa Cairbre 'cad iad na nithe is binne a chuala tú?'

Ní hansa, arsa Cormac
Iolach iar bua,
moladh iar luach,
itche deámhná dá hadhairt

itche = cuireadh

Tecosca Cormaic


Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne : 101 - 110

101Trí sailge boccachta: imgellad, immarbág, imreson.Trí sail  ceanntréine: gealladh, iomarbhá, imreas.
102Trí airisena boccachta: sírchéilide, sírdécsain, síriarfaige.Trí airíonna ceanntréine: síor chuartaíocht, stánadh, síor fiafraí.

103Trí comartha meraigi: slicht a chíre ina fholt, slicht a fhíacal ina chuit, slicht a luirge ina diaid.Trí comhartha mearaí
sliocht a chíre ina fholt
sliocht a fhiacail ina chuid
sliocht a lorga ina dhiaidh

cf Trí comhartha bligeard 
Feirc
Feadaíl 
Fiafraitheacht....
104Trí máidme clúanaigi: ató ar do scáth, rosaltrus fort, rotfliuchus com étach.Trí maíomh cladhaire: táim ar do scáth, shatail mé ort, fhliuch mé tú le'm éadach
105Trí bí focherdat marbdili: oss foceird a congna, fid foceird a duille, cethra focerdat a mbrénfhinda.Trí beo a chaitheann marbha; os ag caitheamh adharc, fiodh ag caitheamh duillúir, eallach ag caitheamh fionnadh bréan

Féach caith IIb
106Trí scenb Hérenn: Tulach na nEpscop, Ached Déo, Duma mBúirig.

Tá gluais luaite in DIL: sceinbh .i. ionadha baoghlacha dochum sceinm do chur i neach nó ionada sccunamhla
Trí scéin Éireann: Tulach na nEaspag, Achadh Deo, Duma mBúirig

Tulach na nEaspag: fonóta gur cnoc gar do Chill Dara - Thesaurus Palaeo-hibernicus ii., p. 335
Níl mé cinnte go bhfuil an Achadh Deo ceart agam -  (i n-iarthar Erenn, Fél., p. clvvi)
107Trí hingnad Hérenn: lige inn abaic, lige nEothuili, allabair i foccusTrí iontas Éireann: uaigh an abhaic, uaigh Eochaidh, macalla i bhfos.

1) Teamhair: Todd’s ‘Irish Nennius’, p. 200
2) Todd’s “Irish Nennius”, p. 199, and Zeitschrift für Celt. Phil. v., p. 23 luaite le "Trawohelly" 
108Trí daurthige Hérenn: daurthech Birra, daurthech Clúana Eidnech, daurthech Leithglinde.Trí dairtheach Éireann: dairtheach Biorra, dairtheach Chluain Eidhneach, dairtheach  Leithghlinne

dairtheach = aragail adhmaid
109Trí hingena berta miscais do míthocod: labra, lesca, anidna.Trí chailín a thugann mioscais sa mhullach ar mhí-ádh: labhairt, leisce, éigneastacht.
110Trí hingena berta seirc do cháintocud: túa, éscuss, idnae.Trí chailín a thugann searc sa mhullach ar ádh: tost, dúthracht, cneastacht.

Nótaí:

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne : 91 - 100

91Trí gena ata messu brón: gen snechta oc legad, gen do mná frit íar mbith fhir aili lé, gen chon fhoilmnich.Trí meangadh is measa ná brón - meangadh sneachta ag leá, meangadh do mhnaoi tar éis di luí le fear eile, meangadh con atá ar tí léimt ort

Tá gean 1 ag Ó Dónaill, ach is gá gáire a chuir leis!
92Trí báis ata ferr bethaid: bás iach, bás muicce méithe, bás foglada.Trí bhás atá níos fearr ná beatha: bás iach, bás muice méithe, bás foghlaí.

eo, ginideach iach = bradán
93Trí húathaid ata ferr sochaidi: úathad dagbríathar, úathad bó hi feór, úathad carat im chuirm.Trí bheagán is fearr ná mórán: beagán deábhriathar, beagán bó ar fhéarach, beagán cairde um coirm
94Trí brónaig choirmthige: fer dogní fleid, fer dia ndéntar, fer ibes menip sáithech.Triúr brónach coirmthí - fear déanta an fleá, an fear dá ndéantar, agus fear ibheann gan bheith sách
95Trí cuitbidi in domain: fer lonn, fer étaid, fer díbech.Trí staicín áiféis an domhain: fear lonn, fear éadmhar, fear díbheach

lonn = feargach.
díbheach = cúngchroíoch
96Trí cuil túaithe: flaith brécach, breithem gúach, sacart colach.Trí chol tuaithe: flaith bréagach, breitheamh éitheach, sagart collaí.
97Trí fuiric thige degduni: cuirm, fothrucud, tene mór.Trí fúr tigh deadhuine: coirm, fothragadh, tine mór

fúr = réiteach
fothragadh = folca
98Trí fuiric thige drochduni: debuid ar do chinn, athchosan frit, a chú dot gabáil.Trí fúr tigh drochdhuine: deabhaidh ann romhat, achasán leat, a chú do'd gabháil.

deabhaidh = achrann
99Trí gretha tige degláich: grith fodla, grith suide, grith coméirge.Trí ghraith tigh dealaoch: graith fodháileadh, graith suí, graith chomhéirí.

graith = gáir
100Trí dorchae ná dlegat mná do imthecht: dorcha cíach, dorcha aidche, dorcha feda.Trí dorchadas nach ceart do mhná dul iontu: dorchadas ceo, dorchadas oíche, dorchadas coille.

Nótaí: 

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

2020-06-23

Trecheng Breth Féne : 81 - 90

81Tréde ara miscnigther cara: fogal, dognas, dímainche.Trí cúis a fhuathaítear cara: foghail, coimhthíos, díomhaointeas
82Trí buirb in betha: óc contibi sen, slán contibi galarach, gáeth contibi báeth.Trí borba an tsaoil: óg ag fonóid faoi sean, slán ag fonóid faoi galrach, gaoth ag fonóid faoi bhaoth

gaoth 3 = gaoismhear
83Trí buidir in betha: robud do throich, airchisecht fri faigdech, cosc mná báithe do drúis.Trí bodhar an bheatha: rabhadh do throch, oirchiseacht do  foigheach, drúis a chosc ar bhean bhaoth.

Troch = trú, duine atá gafa ag cinnúint
oirichiseacht = trua
foigheach = duine lorgtha déirce
84Trí cáin docelat éitchi: sobés la anricht, áne la dóer, ecna la dodelb.Trí chaoin a cheileann míofaire: sobhéasa ag ainriocht, áine ag daor, eagna ag dodhealbhach

Níl sobhéasa ag Ó Dónaill, ach tá dobhéasa
Scil atá ag Meyer, ach tá David Stifter den tuairim gur meancóg sin. Áine < án = lonrach 
85Trí héitich docelat cáin: bó binnech cen as, ech án amlúath, sodelb cen tothucht.Trí míofaire a cheileann caoine: bó binn gan as, each án gan lúth, sodhealbhach gan tothacht.

as = bainne
án = uasal
tothacht = maoin, substaint
86Trí óible adannat seirc: gnúis, alaig, erlabra

Trí aibhleog a adhnann seirc: gnúis, iompar, urlabhra
87Trí haithne co fomailt: aithne mná, aithne eich, aithne salainnTrí thaisce le ceart usáide: taisce mná, taisce eich, taisce salainn.
88Trí búada téiti: ben cháem, ech maith, cú lúath.Trí bhua aonaigh: bean chaomh, each maith, cú luath
89Trí ségainni Hérenn: fáthrann, adbann a cruit, berrad aigthe.Trí shaoithiúlacht Éireann: rann maith, ábhann ar chruit, bearradh aghaidh.
90Trí comartha clúanaigi: búaidriud scél, cluiche tenn, abucht co n-imdergad.Trí chomhartha chladhaire: buaireamh scéil, cluiche teann, ábhacht go deargadh

ábhacht = magadh
cluiche teann = caimiléireacht

Nótaí:


2020-09-29

Maidir le tréanna 84 agus 85: Bhí comhrá Twitter inné idir Dennis agus mé féin faoi. Shoiléirigh David Stifter nach é caín ainmní an bhriathair docelat, go bhfuil sé san iolra.
"Conceals" atá ag Meyer as Béarla, agus "überdecken" (clúdaíonn) as Gearmáinis. Tá Dennis den tuairim nach bhfuil ciall leis sin - cloistear binneas an bhó sula mbíonn fhios nach dtálann sí bainne. Ní ceilt atá ann mar sin, ná folach. Molann Dennis an léamh "cealaíonn" seachas "ceileann"

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne : 71 - 80

71Trí dotcaid maic athaig: clemnas fri hócthigern, gabáil for tascor ríg, commaid fri meirlechu.

ócthigern = Freisasse ag Meyer as DE; Junker ag Windisch
Trí dhonas mac aithigh: cleamhnas le mionuasal, dul i dtascar rí, comhluadar le meirligh.

aitheach = tionónta bocht
tascar = comhluadar, tionlacan
72Trí dotcaid threbairi: tarcud do drochmnái, fognam do drochfhlaith, cóemchlód fri drochfherann.Trí dhonas treabhaigh: forrán pósta do drochbhean, fónamh do drochfhlaith, malartú do drochfhearann

Treabhach = feirmeoir neamhspléach
73Trí búada trebairi: tarcud do degmnái, fognam do degfhlaith, cóemchlód fri dagfherennTrí bhua treabhaigh: forrán pósta do deábhean, fónamh do deáfhlaith, malartú do dhéafhearann.
74Trí hóenaig eserte: célide hi tig gobann, célide hi tig sháir, dul do chennuch cen áirche

esert = fear atá faillíoch ina mhaoin
Trí aonaigh fuaidire: céilí tí gabha, céilí i dtigh saoir, ceannach gan áraigh.

saor = siúinéir
árach = banna
75Trí cóil ata ferr folongat in mbith: cóil srithide hi folldeirb, cóil foichne for tuinn, cóil snáithe dar dorn dagmná.

tonn = úir, talamh
Trí caola is fearr a iompraíonn an bith: sruth caoil bainne feirbe, caol foithnín ar tonn talún, snáth caol ar dhorn deámhná.

bith = an domhan, an chruinne
76Trí duirn ata dech for bith: dorn degsháir, dorn degmná, dorn deggobann.Na trí dorn is fearr ar domhan: dorn dea-shaor, dorn dea-mhná, dorn dea-ghabha.
77Tréde conaittig fírinne: mess, tomus, cubus.Trí riachtanais fíréanteachta - breithiúnas, tomhas, cúis (=coinsias)

Cúis 2
78Tréde conaittig brethemnas: gáis, féige, fissTrí riachtanas breithiúnais: gaois, féighe, fios

Féighe = géire, léargas
79Trí túarascbála étraid: osnad, cluiche, céilide.Trí thréith miangais: osna, macnas, céilí

céilí = ag tabhairt cuairt
80Tréde ara carthar escara: máin, cruth, innraccusTrí chúis a chartar eascara: maoin, cruth, ionracas

car = gráigh
eascara = namhad
ionracas = sa chiall clú, cáil

Nótaí: 

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne : 62 - 70

62
Trí hamrai la Táin Bó Cúailgne: .i. in cuilmen dara héisi i nÉrinn; in marb dia haisnéis don bíu .i. Fergus mac Róig dia hinnisin do Ninníne éicius i n-aimsir Corbmaic maic Fáeláin; intí dia n-aisnóther, coimge bliadna dó.
Trí hamhra Táin Bó Cuailgne; .i. an "cuilmen" tagtha go hÉirinn mar mhalairt air, an marbh dá aithris don bheo, .i. Fearghas Mac Róich dá hinsint do Ninníne éigeas in aimsir Corbmaic Mac Fáeláin; cosaint bliana d'éinne a chloiseann á aithris é

amhra = iontas
an "cuilmen" - ainm ar shaothar de chuid Isidorus-  Origines nó Etymologiae 
63Trí meinistri fer Féne: .i. cích, grúad, glún.Trí rud naofa fir Éireann; cíoch, grua, glúin.
64Trí dotcaid duine: deog therc d’uisci, ítu i cormthig, suide cumang for achad.Trí dhonas duine: deoch thearc uisce, íota i gcoirmtheach, suí chúng ar achadh
65Trí dotcaid threbtha: gort salach, iarmur cléithe, tech drithlennach.Trí dhonas treabhaire: gort salach, iarmhairt cléithe, teach drithleannach

2021-06-08: Bhí plé agam le Dennis King faoin gceann seo ar Twitter. Níl sé soiléir an cléithe nó cliath atá i gceist. Tagraíonn DIL don tré faoin ceannfhocal cléithe; cinéal forigneamh. Ach tá cúpla ciall ag clíath a fheileann freisin. Tá gluais ar an bhfocal san tré: ".i. salchar na cléithe d'fágbhail a bferann".Mo bhuille faoi thuairim féin ná go bhfuil seo ag tagairt do bhráca agus fuirseadh míshlachtmhar tálúin.
66Trí hairgarta ecalse: caillech fri clocc, athláech i n-apdaine, banna for altóir.Trí chosc eaglaise: cailleach mar chlingire, athlaoch ina ab, braon ar an altóir.

Cailleach = bean rialta (faoi chaille)
Athlaoch = duine a tháinig mall chuig gairm crabháidh.
67Trí fáilti co n-íarduibi: fer tochmairc, fer gaite, fer aisnéise.Trí fáilte a leanann díoma iad: fear tochmharc, fear goidte, fear fáisnéise.

tochmharc = ag lorg céile.
68Trí bróin ata ferr fáilti: brón treóit oc ithe messa, brón guirt apaig, brón feda fo mess.Trí bhrón ar fearr ná áthas iad: brón tréada ag ithe measa, brón goirt aibí, brón feá faoi mheas.

Bhí an chiall "ualach" ag brón.
Meas 2 = toradh na gcrann
Fiodh = coill 
69Trí fáilti ata messu brón: fáilti fir íar ndiupairt, fáilti fir íar luga eithig, fáilti fir íar fingail.Trí athás ar measa ná brón iad: áthas fir iar chalaois, áthas fir iar mionn éithigh, athás fir iar fionaíl.

fionáil = dúnmharú gaoil
70Trí fiada co n-anfhiad: gréss i nóentig fri muintir, uisce rothé dar cosa, bíad goirt cen dig.Trí fiadh ar ainfhiadh iad: gréas in aontíos le muintir, uisce ró-the do chosa, bia goirt gan deoch.

fiadh = léiriú measa, fáilte
gréas = ceardaíocht

Nótaí: 

Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie.
Nuair atá áit i gceist tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag Donnchadh Ó Corráin maidir le logainmneacha.
Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

2020-06-22

Trecheng Breth Féne, Áiteanna: 51 - 61

51Trí drommanna Hérenn: Druimm Fingin, Druimm nDrobcoil, Druimm LeitheTrí dromanna Éireann: Droim Fhinín, Druimm nDrobcoil, Druimm Leithe

Níl fhios agam cá bhfuil siad seo, agus níl soiléiriú go bhfeicim in Onomasticon Goedelicum cé go bhfuil an tré luaite agus iontráil ag gach droim acu.
52Trí maige Hérenn: Mag mBreg, Mag Crúachan, Mac LiphiTrí má Éireann: Má Bhreá, Má Chruachan, Má Life.
53Trí clúana Hérenn: Clúain Maic Nóis, Clúain Eois, Clúain IrairdTrí cluainte Éireann: Cluain Mhic Nóis, Cluain Eois, Cluain Ioraird.
54Trí tellaige Hérenn: tellach Temrach, tellach Caisil, tellach Crúachan.Trí teaghlaigh Éireann: teaghlach na Teamhrach, teaghlach  Chaisil, teaghlach Cruachain.
55Trí hessa Hérenn: Ess Rúaid, Ess Danainne, Ess Maige.Trí easanna Éireann: Eas Rua, Eas Danainne, Eas na Máighe

OG 15720 ess máige
56Trí fothirbi Hérenn: Tír Rátha Laideniáin, Slíab Commáin, Slíab Mancháin.Trí ghort? Éireann: Tír Ráth Laighnín?, Sliabh Commáin, Sliabh Mancháin
57Trí tiprata Hérenn: Tipra na nDési, Tipra Húarbeoil, Tipra Úaráin Garaid.Trí  toibreacha Éireann: Tobar na nDéise, Tobar Uarbheoil, Tobar Uaran Garaid.

OG 24278 seiscenn uarbeoil - Móin Seiscinn
26066 tibra uaráin garaid - Órán, Ros Comáin
58Trí haimréide Hérenn: Breifne, Bairenn, Bérre.Trí aimhréidh Éireann: Bréifne, Boirinn , Béara.
59Trí hinbera Hérenn: Inber na mBárc, Inber Féile, Inber Túaige.Trí inbhir Éireann: Inbhear na mBárc, Inbhear na Féile, Inbhear Tua

Inbhear (ar chruth) Tua - béal na Banna
60Trí hairderca Hérenn: Léimm Conculaind, Dún Cáin, Srub Brain.Trí oirirc Éireann; Léim Chon Chulainn, Dún Chaoin, Srubh Brain

Léim Chon Chulainn = Ceann Léime (féach Bás Chon Roi).

Tá Srubh Brain luaite ag Meyer le hIarthar Ciarraí (i n-iarthar Hérenn, YBL. 123b31) i bhfonóta, i. Srón Bhrain. Tá Srúibh Bhrain in Inis Eoghain, féach OG 25126 srúb brain. 
Ciallaíon Srúb gob, pointe, mar a chiallaíonn Srón.
61Trí gnátha Hérenn: Tráig Lí, Lúachair Dedad, Slíab Fúait.Trí áit a ghnáthítear in Éireann: Trá Lí, Luachra?, na Feá.

OG 20164 luachair dedad  
OG 24785 sliab fúait 

Nótaí: 

Tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie. Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. 
Tá tochailt áirithe déanta agam in Onomasticon Goedelicum le Edmund Hogan, coigeartithe ag  Donnchadh Ó Corráin.

Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Trecheng Breth Féne, Áiteanna: 42 - 50

42Trí dorcha Hérenn: úam Chnogba, úam Slángae, dercc Ferna. Trí dorcha Éireann: Uaimh Cnóbha, Uaimh Sláine, Dearc Fhearna 

Maidir le Dearc Fhearna, bhí mé ann
Tá Uaimh Sláine luaite ar líne le Bealach Conglais; d'fhailteoinn roimh breis eolais.
43Trí díthruib Hérenn: Fid Mór hi Cúailgni, Fid Déicsen hi Tuirtri, Fid Moithre hi Connachtaib.Trí díthreabh Éireann: Fiodh Mór i Cuaille, Fiodh Dearcadh Uí Tuirtrí, Fiodh Mothair i Connachta.

Fiodh = coill. Tá cúpla logainm "(An) Fiodh Mór" i Logainm, ach níl siad i Cuaille. 
Fiodh Dearcadh = Coill na Spiairí dar le fonóta Meyer.
Luann Meyer na hUí Tuirtrí le barúntachtaí Aontroim Íochtarach agus Uachtarach, agus Tuaim Uachtarach agus Íochtarach

44Trí dotcaid Hérenn: abbdaine Bendchuir, abbdaine Lainne Ela, ríge Mugdorn Maigen.Trí anrathach Éireann: abacht Beannchar, abacht Lainn Eala,  ríocht Mídhurn (Críoch Mhúrn anois)
45Trí huilc Hérenn: Crecraigi, Glasraigi, Benntraigi.Trí oilc Éireann: Creacraí, Glasraí, Beanntraí

Luann Meyer Crecraigi le Cúil Ó bhFinn, Sligeach. 
Tá Beanntraí i gCorcaí agus ceann eile i Loch Garman.
46Trí cáemnai Hérenn: abbdaine Lusca, ríge trí Cúalann, secnabbóite Arda Macha.Trí cluthar Éireann: abacht Lusca, Ríocht na dtrí Cualann, prióireacht Ard Mhacha.
47Trí trága Hérenn: Tráig Ruis Airgit, Tráig Ruis Téiti, Tráig BailiTrí trá Éireann: Trá Ros Airgid, Trá Ros Téite, Trá Bhaile

Tá Ros Airgid in Urumhain Uachtarach dar le Meyer.  
Tá Trá Bhaile i nDún Dealgan - is ann a mharaigh Cú Chulainn Aonmhic Aoife, Connla.
48Trí hátha Hérenn: Áth Clíath, Áth Lúain, Áth Caille.Trí Átha Éireann: Áth Cliath, Áth Luain, Áth Coille.

Tá tagairt fhada do Áth Coille in Onomasticon Goedelicum; féach thíos.
Maidir le hÁth Luain, féach thíos.
49Trí sligid Hérenn: slige Dála, slige Asail, slige Midlúachra.Trí shlí Éireann: Slí Dála, Slí Asail, Slí Luachra
50Trí belaige Hérenn: Belach Conglais, Belach Luimnig, Belach Duiblinne .i. Átha Clíath.Trí bealaí Éireann: Bealach Conglais, Bealach Luimní, Bealach Duibhlinne, i Átha Cliath.

Nótaí: 

Tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie. Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.

Onomasticon Goedelicum 1895
áth caille *áth coille* Áth Cliath, Áth Luain, and Áth Caille are the chief fords of Ireland, BB 34a, UM 190a2, YBL 237; *Trí hátha hÉrenn: Áth Cliath, Áth Luain, Áth Caille, Triads (ed. Meyer), §48*; H. 2. 17, 183, col. 3; ATig. RC xviii 45; O’D. in AFM-ndx makes it Woodford, in b. Leitrim, c. Galway; and Woodford translates it; DAI H. 1.7, 32b, puts it in Desmond, and there is Áth Caillte in Connacht, BB 147a; but the only Áth Caille that can be identified is on the Shannon between the city of Limerick and the wood of Cratloe, at or nr Thomond Bridge; adaig i gCill Dá Lua; adaig in Cinn Chorad; adaig i lLuimnech; adaig ic Áth Caille for certbhrú na Sinainne; ní fuarus conair mar an Cretsalaigh; adhaig ic Sléib Suide an Ríg, Circuit Ireland (ed Hogan), 29; therefore Áth Caille was a ford on the Shannon at Limerick, by which Muirchertach passed to Cratloe wood and Sliab Oidhedha an Rígh opposite Limerick on the c. Clare side; it must be at Áth Lunkard * = Athlunkard* or Thomond Bridge, or near them; Morchoblach la Tairdelbach for Loch nDeirccdercc & a ttabhairt leis dar Ess Danainne co ro aircc Uí Chonaill ag Faing ... mórlongphort dno leis oc Áth Caille, AFM ii, 1020; O’D. equates with Woodford, in c. Galway, ‘not far from boundary of Thomond; ‘ it is 30 miles away (and astray ?); Áth Caille is in Thomond, opposite Limerick; *AI 1971, 1124; prob. at Athlunkard (Mac Airt)*

Rug an Donn Cuailgne an Fionnbheannach leis gur thumadar sa loch in aice le Ráth Cruachan, agus tháinig sé amach as agus luan agus slinneán agus aenna an Fhionnbheannaigh ar a adharca leis. ...
Thug an tarbh aghaidh ar a thír féin. Ar a bhealach ansiúd dó, d'ól sé deoch i bhFinnléithe gur fhág slinneán, nó léithe, a chéile ann. D'ól sé deoch eile in Áth Luain gur fhág luan an Fionnbheannaigh ann. 

as Comhrac na dTarbh
Táin Bó Cuailgne
Darach Ó Scolaí
Leabhar Breac

2020-06-19

Americanah

Luaigh Siún, ar an eagrán de Beo Ar Éigean inar rinne siad plé ar chiníochas, gur mhol Ola Majekodunmi an t-úrscéal seo di.
Bhí mé ag léamh roinnt úrscéalta Afracacha ar aon nós agus spreag an moladh mé fios a chur ar seo don Kindle. 
Tugann scéal grá idir beirt Nigéireach den meánaicme a chasann ar a chéile ar an meánscoil fráma do scéal i bhfad níos leithne agus doimhne.
Baineann Chimamanda Ngozi Adichie feidhm as scéal na beirte chun réimse leathan cúinsí a imríonn tionchar ar saol daoine sa Nigéir agus san imirce leath dleathach agus neamhdhleathach i Meiriceá agus Sasana a léiriú. Agus tuiscint a mhúscailt don fáth go dtéann daoine atá réasúnta maith as san amhantar ar imirce - ceal deiseanna cearta de bharr an sochaí lofa iarchoilíneach. 
Agus na dóigheanna éagsúla a imríonn ciníochas tionchar agus na difríochtaí idir an tionchar ar daoine atá tagtha le déanaí ón Afraic le hais sliocht na ndaor. 
Ceisteanna creidimh, caidrimh, collaíochta, carthanachta, corbachta. Pléite go cúramach tríd léiriú seachas go teagascach. Bíonn an príomhphearsa baineann (agus an príomhghuth san úrscéal) ag blagadóireacht, rud a thugann deis don údar tráchtaireacht a dhéanamh go nádúrtha. Chomh maith le sruth smaointe agus taithí na beirte, tugann sleachta ón mblag deis ceisteanna a chíoradh. 
Agus tá an scéal féin eachtrúil, spéisiúil agus gan é soiléir an n-éireoidh leis an lánúin teacht le chéile arís tar éis blianta scarúna agus dul ó aithne. 
Tá go leor ábhar machnaimh san úrscéal (téagartha) seo. Tá roinnt de haltanna Chimamanda Ngozi Adichie le fáil ar líne, agus fonn orm breis dá húrscéalta a léamh! 


Trecheng Breth Féne, Áiteanna: 32 - 41


32Trí tairleme Érenn: Daire Calgaig, Tech Munna, Cell Maignenn .Trí chaladh Éireann: Daire Calgach, Teach Munna, Cill Mhaighneann

(Daire Calgach = Doire Cholm Cille)
33Trí aithechpuirt Hérenn: Clúain Iraird, Glenn Dá Locha, Lugbad .Trí chíosaithe Éireann: Cluain Ioraird, Gleann dá Loch, Lú.
34Trí clochraid Hérenn: Aird Macha, Clúain Maic Nóis, Cell Dara.Trí chlochar Éireann: Ard Mhacha, Cluain Mhic Nóis, Cill Dara.
35Trí háenaig Hérenn: áenach Tailten, áenach Crúachan, áenach Colmáin Ela.Trí aonach Éireann: Aonach Thailtean, Aonach Chruacháin, Aonach Cholmán Elo (Lainn Eala?)
36Trí dúine Hérenn: Dún Sobairche, Dún Cermna, Cathair Chonrúi.Trí dúnta Éireann: Dún Sobhairce,  Dún Cermna,1Cathair Con Raoi

1Luaite leis An Seancheann, Cionn tSáile
37Trí slébe Hérenn: Slíab Cúa, Slíab Mis, Slíab Cúalann.Trí sléibhte Éireann:Sliabh gCua2, Sliabh Mis, Sléibhte Cualann3.

2 Sléibhte Chnoc Mhaoldomhnaigh
3 Sléibthe Chill Mhantáin
38Trí haird Hérenn: Crúachán Aigli, Ae Chúalann , Benn mBoirchi.Trí arda Éireann: Crúachán Aigli4, Ó Cualann, Sliabh Dónairt

4 Cruach Phádraig
39Trí locha Hérenn: Loch nEchach, Loch Rí , Loch nErni.Trí locha Éireann: Loch nEathach, Loch Rí, Loch Éirne
40Trí srotha Hérenn: Sinann, Bóand, Banda.Trí srutha Éireann: Sionainn, Bóinn, Banna
41Trí machaire Hérenn: Mag Midi, Mag Line, Mag Lifi.Trí machaire Éireann: Má Mí, Má Line, Má Life

Nótaí: 

Tá nascanna le Logainm curtha agam - níl mé cinnte go bhfuil siad uilig cruinn! Tá nascanna freisin le teanglann.ie agus dil.ie. Liomsa na leagnacha Nua Ghaeilge, cuid de thogra Trecheng Breth Féne. Fáilte roimh ceartúcháin nó breis eolais chuig aonghusoh@gmail.com.