La Niña Bonita agus an Róisín Dubh

Ina Aiste ón Aer le déanaí luaigh Mícheál Ó hAodha na cuimhní cinn seo ó fear a throid ar son na poblachta i gcogadh cathartha na Spáinne. Chuir mé fios ar ón leabharlann. Níl an oiread sin eolais agam ar an gcogadh ná ar na briogáid idirnáisiúnta - seachas fios agam go raibh a leithéid ann, agus nach bhfuil iarmhairtí na deachtóireachta a lean é curtha de ag an Spáinn fós. Ní dóigh liom go aon saothar eile faoi léite agam seachas Homage to Catalonia Orwell agus úrscéal le Hemingway nach cuimhin liom a theideal. 

I 1938 a chuaigh Eoghan Ó Duinnín chun na Spáinne, faoi rúin, ag rá lena thuismitheoirí go raibh sé ag dul go rásanna Aintree! Tá cuir síos ar an aistir tríd Sasana agus an Fhrainc go dtí an Chatalóin, an saol mar earcach faoi oiliúint, an t-ocras agus an t-anró, agus faoi dheireadh feachtas an Ebro - ina raibh ag éirí go maith leis an bPoblacht i dtosach. Tháinig deireadh leis an gcogadh dó nuair a goineadh é agus bhí ar filleadh ar ospidéal i mBarcelona - agus faoi dheireadh chaill sé leathchos agus ar aon nós bhí ar an bPoblacht na Briogáid idirnáisiúnta a sheoladh abhaile. 

Nuair a thagann an insint chomh fada leis an ospidéal, fíonn sé isteach cuimhní cinn ar eachtraí in Éirinn isteach san insint, an dóigh a rinneadh Cumannach de, agus insint fíor spéisiúil faoi drong den daoscarshlua a bheith ag ionsaí foirgneamh de chuid an eite chlé i mBaile Átha Cliath agus é féin i measc na cosantóirí. An imreas agus comhoibriú idir sóisialaigh agus poblachtaigh in Éirinn. Is léir go raibh ana mheas aige ar Frank Ryan a bhí chun cinn sa Spáinn. 

Cáipéis beoga spéisiúil staire. Táim buíoch as Aistí ón Aer  agus Micheál Ó hAodha as é chuir faoi mo bhráid! 

 La Niña Bonita agus an Róisín Dubh

Eoghan Ó Duinnín

An Clóchomhar
ISBN 978-1-906883-19-5

Dán A le Marion Gunn

Tá liosta dánta ag Dennis ar SMO agus bhí an dán seo luaite - ach tá an suíomh imí le gaoth an idirlín. Fuair mé an dán san inneall dul i bhfad siar

Dán A

Tá pálás an ghrá
Ar mhacha na má
Ar ar fágadh na mná cadránta.
Lánslad ar an mball,
Arsa Anna na nGall,
Nár chasa an t-ál ar na bánta!
Tá sásamh nach gnách
Á nglacadh ag cách
As na calcanna clár dá lasadh.
Nár thaga an lá,
Arsa Tadhg Mhac an Átha,
Ag carnadh na gcnámh ar a bhasa.

Marion Gunn
1990-12-03 (GAELIC-L LOG9012)

Mura bhfuil dul amú orm, an sprioc a bhí ag Marion ná dán a scríobh gan ach na gutaí A agus Á a úsáid - is dócha gur eascair sé as dúshlán éigin ar GAELIC-L = ní raibh r-phost agam féin an uair úd, is uair éigin ina dhiaidh sin a chuaigh mé féin isteach san saol sin.

Stáitse na Leabhar

 

Nuair a chloisim faoi dráma as Gaeilge i mBaile Átha Cliath, is nós liom freastail air más féidir in aon chor é. Ach níl aon ionad buan ag drámaíocht na Gaeilge san Ardchathair - cé go bhfuil áiteanna thar a chéile ina mbíonn drámaí as Gaeilge iontu. Ar feadh seal bhí an "Theatre Space @ Mint" ag feidhmiú mar a leithéid de spás, agus d'fhreastal mé ar chúpla dráma ann. Ní raibh aon cheann de na drámaí seo le Celia de Fréine ina measc - cé go raibh mé san tír ag an am seans nach raibh mé ar na liostaí bolscaireachta cuí ag an am. Ní cuimhin liom go beacht, seans freisin nach raibh m'fhlosc drámaíochta chun forbartha sin an uair úd. Nílim ar mo chompoird le téatar na háiféise ainneoin roinnt de dhrámaí Brecht a bheith léite agam. Bhí droch thaithí agam le dráma sa Ghearmáin i dtús m'fhichidí - mol comhghleacaí liom an dráma, agus chuaigh mé ann (i'm aonar). Ní raibh ar mo chumas bun ná barr a dhéanamh den dráma. B'é a dúirt mo chomhghleacaí liom go raibh sé de cheart agam clár an dráma a léamh chun tuiscint a bhaint as. Rud nach n-aontaím leis beag nó a mhór. Measaim gur cheart do dhráma - nó saothar ealaíne ar bith - bheith sothuigthe ar leibhéal éigin don duine féachana gar tacaí eile. Cinnte, is féidir breise doimhneacht a chuir leis an eolas tríd léamh nó eolas breise. Ach....

Ar aon nós, chuaigh mé sa tseans agus shocraigh mé fios a chuir ar na drámaí seo le Celia de Fréine ón leabharlann - ní raibh mé i amharclann le fada an lá. Measaim gur Baoite an dráma deiridh a chonaic mé ar stáitse.

Trí chinn de dhrámaí atá san leabhar. 

Pléann Anraith Neantóige le beirt bhan atá ag cónaí ar imeall cathrach i ndomhan apacailipteach lán cogaidh. Tá beirt fhear sa scéal freisin, leannán duine de na mná a bhíonn ag teacht agus imeacht, agus saighdiúir a thagann aniar aduaidh orthu. Idir an ceathrar acu cíortar uafás agus éigiall an chogaidh agus na nithe a thugann breosla dó. Tá drámaí le Beckett luaite san réamhrá ach níl aon chuir amach agam orthu sin. Fadó riamh léigh mé Mutter Courage Brecht agus is macallaí de sin a fuair mé san dráma seo. Agus fuair mé lón machnaimh áirithe as.

Bhí mé níos mó ar mo chompord le Coirín - scéal a chíorann grá agus cúram agus na hualaigh is féidir eascairt ní hamháin as searc éagmaise ach as searc comhlíonta má tá an bás chun deireadh roimh am a chuir leis - agus an ualach a leagan cúram de bharr grá ar leanbh nó leannán faoi seach. Tragóid sa chiall go dtarraingíonn meanma agus gníomhartha na carachtar a gcinniúint orthu. Ceisteanna tráthúla á ríomh ann.

Tá go leor de téatar na háiféise san tríú dráma Tearmann i mo thuairim neamhoilte féin. Ceist na dteifeach agus conas a caitear leo, agus an éileamh ar cineál áirithe cúis so-ghlactha a bheith lena dteitheadh chun go mbronnfaí tearmann orthu i gcóras atá sách cosúil le scéalta Kafka san fíorshaol. An mioscais is féidir eascairt as an eascairdeas agus amhras a ghintear i measc daoine faoi éadóchas an Liombó roimh cinneadh. Ceann eile atá uafásach tráthúil agus smál an chórais soláthar dhírigh gan bheith glanta fós.

Níl an samhlaíocht cuí agam chun an dráma a fheiceáil i mo shamhlaíocht (sin an toisc gur fearr liom scéal measartha traidisiúnta a léamh...). Mar sin féin tá mé sásta go bhfuair mé an leabhar seo agus gur léigh mé é - tá roinnt lón machnaimh faighte agam as.

Má bhíonn deis ann dráma le Celia a fheiceáil ar stáitse, tá súil agam go gcloisfidh mé faoi in am agus go mbeidh mé sa lucht féachana!

Is mór an trua, ceal ionad buain, go mbíonn ar gach dráma Gaeilge lucht féachana a thógáil as an nua, bolscaireacht agus cuardach a dhéanamh chun pobal as an nua a chnuasach. Dá mbeadh ionad buan ann, agus rialtacht, ba chabhair é sin chun pobal taithíoch a thógáil agus a fhorbairt.

Mná Dána Dornán Drámaí
Celia de Fréine
Arlen House 2019
ISBN 978190363

Cáitheadh na dTonn

Luadh an saothar seo le Muirghen (Pádraig Ó Gallchobhair) agus saothar nua fhoilsithe lena iníon Nuala á phlé ar an gCúinne Dána. Chuir mé fios ar ón leabharlann. Athchló ar shaothar a foilsíodh i dtosach sna tríochaidí. Tá sé greanta ar a meirge ag Éabhlóid a cheart a thabhairt do chanúint Gaoth Dobhair, agus tá an saothar seo eiseamláireach ón taobh sin de. Cé go bhfuil an litriú tugtha suas chun dáta, tá an nathaíocht agus na leaganacha fós créúil dúchasach. Ach ní ar mhaithe leis an dea ghaeilic amháin is fiú an leabhar seo - ina bhfuil ceithre saothair - a léamh. Tá an insint láidir, agus léargas den scoth ann ar saol agus creideamh agus piseoga na ndaoine ag tús an fichiú céad.

Úrscéal is ea Caoineadh an Choimhthígh ina dtugtar an-léargas ar saol crua ógánach a thiomáineann ar imirce é d'fhonn saol níos fearr a bhaint amach - ach a thuigeann luath go leor nach bhfuil sráideanna Nua Eabhrac pábháilte le hór agus go bhfuil cruatan i ndán do thall freisin. Bhraith mé gur laige - cineál Deus ex machina - críoch an scéil, go raibh teagasc in intinn an údair chur ina luí ar a lucht léite. Ach ar an mórgóir is úrscéilín láidir atá ann, agus stair shóisialta le cois.

Ciogal scéalta sí - mealladh daoine ina measc - atá i gceist le Draíocht na Mara agus athinsint ealaíonta ar scéal an Murúch mar chéile atá i Céile Sheáin Mhóir. Leaganacha fuinte ealaíonta a chlúdaíonn gach gné den creideamh sna sí agus a dtionchar ar bheatha agus bás na ndaoine, agus cad atá le déanamh le teacht slán orthu.

Tugann an dráma Lorg an Phoitín léargas den scoth ar an díobháil a rinne ródhúil ann agus saint lucht a dhéanta do phobail tuaithe - ach arís mheas mé go raibh an teagasc a bhí uaidh a thabhairt ina ord ag an údar agus é ag buaileadh tréan iarracht i ndiaidh tréan iarracht ar a lucht léite. B'fhéidir go raibh a leithéid de dhíth ag an am, ach sílim go bhfuil an teagasc sa bhealach ar an ealaín.

Ach fiú nuair a mheas mé an insint a bheith thíos leis an teagasc, bhí na cainteanna i gcónaí úr cruinn saibhir.

Is snasta an saothar atá ann, agus Éabhlóid le moladh as é chuir ar fáil arís.

Cáitheadh na dTonn 

Údar : Muirghein (Pádraig Ó Gallchobhair)

ISBN: 9780995611900 (Clúdach bog)

ISBN: 9780995611931 (Clúdach crua)

 

Dubhfhocail Lonracha Celia

 

Tá sé de nós agam, nuair a spreagann údar mo spéis, dul sa tóir ar saothair eile dá gcuid. Cé go raibh mé ag streachailt le Faoi Chabáistí is Ríonacha, táim fós fiosrach faoi saothair Celia de Fréine, agus seo an ceann is déanaí léite agam, faighte ón leabharlann. 

Filíocht, i dtrí rannóg. Is léir go bhfuil Celia ní hamháin siúlach, ach fiosrach - go mbíonn sí ag cuir spéis sa chultúir agus ní hamháin san tírdhreach agus í thar lear. Agus go nascann a samhlaíocht an áitiúil leis an uilíoch; an pearsanta leis an pobal.

Dán fada, i bhfoirm tomhais is ea an teideal dán Cuir amach seo dom. Spreagtha ag turlach cáiliúil sa tSlóivéin - Cerkniško jezero - atá lonnaithe i gceantar karst lán pluaiseanna. Loch a bhíonn lán éisc agus é ann; agus a bhíonn in thalamh féarach amanta eile. Tugann an dúlra faill do Celia go leor smaointe a chíoradh agus a phlé - tá saibhreas meafair le baint as uisce ag teacht agus ag imeacht go diamhair, timthriall na beatha, tuilleadh agus trá. Foirm ársa is ea an tomhais, agus is cosúil go bhfuil sé ina dhlúthchuid freisin den litríocht Slóivéanach. 

Ní raibh an t-eolas seo agam roimh ré (níor léigh mé na nótaí ag deireadh an leabhair!)- ná go deimhin foinsí na dánta eile sa chnuasach. Seasann an fhilíocht as féin, áfach, cé gur spreag sé mé le dul ar thóir an tinfeadh, rud a chuir leis an taitneamh ag meabhrú siar ar na dánta. 

Tréimhse i bPáras, agus saothar ealaíne ó na meánaoiseanna, sraith taipéis, atá i gceist leis an sraith dánta An Bhean Uasal is an tAonadharcach. Is mar leamhan a thugann sí muid ó taipéis go taipeis, ag díriú isteach ar mionshonraí. An tuiscint coiteann ar an sraith seo, atá le fail sa Musée Cluny, ná go bhfuil ceadfá ar leith i ngach ceann acu. « À mon seul désir » is teideal don séú taipéis - scóip ansin do go leor tuairimí! Arís fíonn Celia smaointe dá cuid féin tríd bréidín íomhánna na dtaipéis. 

Tá an trí rannóg Monsanto fáiscthe as tírdhreach, cathairdhreach, stair agus fínscéalta an chathair den ainm céanna sa Phortangéil. Tréimhse a chaith sí ann, agus na heachtraí a bhain di is na radharcanna a chonaic sí mar amhábhar do sraith dánta.

Tá an leabhar dhá-theangach, féin-aistrithe, ach níor amharc mé in aon chorr ar na dánta Béarla seachas nuair a bhí leagan éigin sa Ghaeilge dorcha ar fad dom. 

Thaithin na dánta seo liom, cé go bhfuil a sáith mistéir ag baint leo. Thar rud ar bith eile spreag siad mé le m'fhiosracht faoina dtinfeadh a shásamh - agus thug lón machnaimh ar bhealaí eile dom. Is aoibhinn liom an oscailteacht seo do chultúir eile, idir ársa agus comhaimseartha, agus an dóigh a fhíonn sí a taithí féin agus an tinfeadh seo trína chéile chun samhail úra spleodracha a chruthú.

Celia de Fréine

Cuir Amach Seo Dom / Riddle Me This

Arlen House

ISBN: 9781851320974 crua

ISBN: 9781851320981 bog

Tairseach

Tamall siar chuala mé Dairena Ní Chinnéide ag plé an cnuasaigh seo le Helen Ní Shé ar an Saol ó Dheas. Tá roinnt leabhair le Dairena léite agam, agus í feicthe agam ag rá a cuid dánta. Bean láidir neamhspleách, atá sách láidir nach bhfuil deacracht aici laige a léiriú! Dánta daonna. Ar éigin go raibh an clár thart nó go raibh an leabhar ceannaithe agam ó Éabhlóid  agus ticéad curtha in áirithe agam don seoladh (ar líne). 

Tháinig an leabhar laistigh de chúpla lá - i bpáipéar burlála iontach cuanna le ribín dubh thart air. Nuair a amharc mé níos géire chonaic mé gurb iad na léaráidí beaga le Kim Sharkey atá ar an bpáipéar burlála. Tá na léaraidí beaga dubha agus bána seo scaipthe tríd an leabhair, mar a bheadh nótaí imill, ag trácht ar na dánta gan a bheith ag tarraingt air uathu. Tá dearadh an leabhar iontach cuanna - é beagán níos lú i bhfad agus leithead ná gnáthleabhar, clúdach deannaigh agus clúdach crua cuanna faoi. Cló deas, cé gur mhothaigh mé féin le mo shúile millte ag ríomhaireacht na blianta go bhfeadfadh an cló a bheith pas beag níos mó!

Is díolaim shaibhir atá sa leabhar, le roinnt rannóga ann ag plé le réimsí éagsúla saoil - bás máthair na file agus an cumha a d'eascair as sin, dánta grá collaí, dánta caidrimh de chineáil eile, comhluadar agus comhghuaillíocht le mná, agus le fir. Rannóg cumhachtach fáiscthe as an paindéim agus an clutharú - agus na fréamhacha doimhne atá aici in Iarthar Dhuibhneach agus sa phobal.

Tá na dánta iontach saibhir, agus léigh mé an cnuasach go mall. Bhí sciar nár thuig mé - ach fillfidh mé orthu. Bhí go leor a las solas ionam, go háirithe nuair a theagmhaigh siad le mo thaithí féin nó le háit nó ócáid go raibh eolas agam air. Is dóigh liom go mbeidh mé ag filleadh ar an gcnuasach seo arís is arís, ag roghnú dánta a labhraíonn liom de réir mo mheoin agus taithí ag an am. Compánach de leabhar. Fiú na dánta a bhaineann leis an tréimhse eatramhach paindéime seo, tá gnéithe uilíoch iontu.

Máirín Nic Eoin a scríobh an réamhrá don leabhar, agus is í freisin a chuir agallamh ar Dairena ag an seoladh ar líne a reáchtáil Féile Litríochta an Daingin. Lena heolas leathan, léirigh ceisteanna Máirín agus freagraí Dairena - agus an rogha dánta a d'iarr Máirín ar Dairena a léamh - go leor dom nach mbeadh feicthe agam féin.

Maraon leis sin ag an seoladh bhí roinnt de na dánta curtha le ceol agus físeán - tá teacht orthu sin ar Youtube Éabhlóid.

Tairseach

Cnuasach filíochta le Dairena Ní Chinnéide

Clúdach crua. 152 lch.

Éabhlóid

Rúin na Seacht gCaisleán

Ní raibh aon saothar le Gabhán Ó Fachtna tagtha mo threo roimhe seo. Plé ar An Cúinne Dána a spreag mé leis an leabhar a cheannach - tugadh ardmholadh dó agus bhí an t-ábhar spreagúil, scéalta lonnaithe sa chuid sin den Rómáin inniu ar a dtugtar an Trasalván - an fearann laistiar de na coillte. Fearann achrannach teorainn idir lár na hEorpa agus an impireacht Turcach. Blianta siar léigh mé leabhar taistil An bhfaca tú Dracula? Aodh Ó Canainn a scríobh, bunaithe ar a thaistil féin sa tír agus eolas eile a bhí cnuasaithe aige. Foinse eile a bhí ag Ó Fachtna - foinse a luaitear mar spreagadh Bram Stoker freisin. The Land Beyond the Forest  cuimhní cinn Emily Gerard, bean as Albain a tógadh san Ostair san 19ú céad. Bhí sí pósta ar mionuasal Polannach a bhí ina oifigeach airm agus ar thug a dhualgas go dtí an Trasalván é féin agus a theaghlach ar feadh roinnt blianta i seascaidí an naoú haois déag. Bean a raibh bua na scríbhneoireachta aici, agus dornán úrscéalta foilsithe aici, agus a bhí fiosrach faoi tír agus talamh. Tar éis dom scéalta Gabhán a léamh chuaigh mé sa tóir ar an leabhar seo. Is bean impiriúil a bhí inti, agus leagan amach a haicme agus a cultúr go smior inti, ach tabhairt faoi deara inti freisin. Is cosúil go raibh Gearmáinis líofa aici agus go raibh ar a cumas labhairt le lucht labhartha na Gearmáinise sa chríoch - a bhí deighilte sách soiléir idir Ungáraigh, Rómáinigh agus na Gearmánaigh ar a dtugtar Sacsain na Seacht gCaisleán - cé nach ó Sacsan an lae inniu a tháinig formhór a sinsir, ach ó na tíortha íseal sa Ghearmáin gar do Lucsamburg an lae inniu. Mhair an nasc leis an nGearmáin tríd oideachas is cosúil, rud a d'fhág go ndeachaigh siad leis an Liútarachas aimsir an athrú creidimh. Ní raibh sí ceanúil orthu, dar léi go raibh siad borb tútach. Ag pointe amháin ina hinsint deir sí "Ba fir na Sacsan, is fir na hUngáraigh, beidh na Rómánaigh ina bhfir fós". Tá go leor eolais faoi nósmhaireacht agus piseoga na ciníocha éagsúla - agus tagairtí freisin do na giofóga agus corr sleais i gcoinne na nGiúdach sa leabhar.

Baineann Gabhán Ó Fachtna úsáid éifeachtach as an eolas cúlra seo agus dornán gearrscéal fuinte cruthaithe aige as ina mothaíonn an léitheoir go bhfuil sé i láthair ag eachtraí a bhaineann do na carachtair trína insítear na scéalta. Leathabairt fánach ó saothar Emily Gerard ina ghráinne gainimh a dhéanann Ó Fachtna péarla de scéal as.

Tá leabhair eile ó lár na hEorpa léite agam, a scríobhadh san ré atá faoi chaibidil aige nó roimhe. Measaim go n-éiríonn leis an boladh agus blas sa saol a cheapadh - tionchar na piseoga agus ná nósanna a thabhairt dúinn gan géilleadh do dhraíocht ná fantaisíocht thairis sin.

Tragóidí sa chiall bhunaigh go leor de na scéalta sa mhéid is go dtarraingíonn na carachtair tubaiste orthu féin trí sárú geasa nó géilleadh do phisreoga.

Thaithin na scéalta go mór liom agus beidh mé sa tóir ar breis saothair leis an údar. 

Dornán eile tré

Ina réamhrá le Trecheng Breth Féne luann Kuno Meyer roinnt tré as foinsí eile - seo dornán acu. Liomsa na leaganacha nua Ghaeilge.

Mairg na trí lucht a n-iffirn úathmar anside: óes dogní dán, óes choilles grád, óes amsaine.	Mairg na trí lucht in ifreann uathmhar ainsiorraidh: aos déanta dánta, aos a choilleann a ngrád, aos amhsaine.
Fuil trí ní ná dlegair do bocht Dé bí: dimmda da bethaid cipé, cesacht ocus aibéle.	Tá trí ní nach bhfeileann do bochta Dé Bhí: diomaí dá bheatha cibé, céasacht agus áibhéil.
Fuil tréide dianab buidech rí gréine: óenta bráthar, comrád cert, altóir Dé do thimthirecht.	Tá trí gníomh a bhfuil Rí na Gréine buíoch astu: aontacht bráithre, comhrá ceart, altóir Dé a thimireacht
Fuil trí ní doná buidech mac Dé bí: crábud úallach, coisced serb, écnach duine mad inderb.	Tá trí ní nach bhfuil mac Dé Bhí buíoch astu: cráifeacht uallach, cosc searbh, éagnach ar dhuine más éidearbh.

Reic ag Féile Litríochta Idirnáisiúnta Átha Cliath

Táimid éirithe cleachtaithe anois ar léamha filíochta ar líne, cé go bhfuil go leor in easnamh - go háirithe an comhluadar.

Bhí ócáid ag REIC mar chuid de Féile Idirnáisiúnta Litríochta Átha Cliath inné - ag am sách ait, ní mór dom a rá - 18:00.

Rinne Ciara Ní É na taibheoirí a chuir i láthair, ag reic cuid dá dánta féin sna headarlúid. Bhí na taispeántais réamhthaifeadta ach snasta go maith mar sin féin.

Roxanna Nic Liam, Tadhg Ó Grifín, Celia de Fréine ⁊ Sorcha Fox a bhí i gceist.

Thug Roxanna léargas ar an Ghaeilge uirbeach athfoghlamtha - blas na cathrach ach foclóir dúchasach fuinte. Macarónach, meabhrach, meanmnach. Tá súil agam go nglacann sí an deis leathnú amach ina bhfilíocht Ghaeilge /macarónach chun téamaí seachas an teanga agus a gaol léi a chíoradh! Tá fuinneamh agus tinfeadh aici.

Tá guth shaibhir ag Tadhg Ó Grifín agus cumas iontach ceoil binn a mhealladh as an méarchlár leictreonach. Admhaím go raibh mé ag éisteacht níos mó leis an fhuaim ná na focail agus mar sin ní thig liom breith a thabhairt orthu!

Dánta paindéime a bhí ag Celia de Fréine dúinn, agus samhail iontach aici don aois agus óige i ndán faoi dul amach arís tar éis clutharú - gach ré dá saol luaite le coisbheart cuí. A leaganacha san dá theanga a léigh sí, taifead ar an ré dearóil seo ina bhfuil cúiseanna dóchas fós ann.

Sorcha Fox a chuir críoch leis an ócáid. Trí dhán a bhí aici, ach an ceann a bhfuil seilbh glactha aige ar mo shamhlaíocht ná a hathinsint bhríomhar láidir ar scéal Medusa, díbeartha ag Athena tar éis dó Poseidon í a éigniú - íospartach eile ag iompar ualach ainghníomhartha lucht cumhachta, damnaithe ag an bpobal, a clú agus a cuma curtha as a riocht ag béadán agus bladar.

Ócáid taitneamhach spreagúil go leor ach is fada liom bheith in aon seomra le lucht éigse, i gcomhluadar éisteoirí eile, ag cuir agus ag cúiteamh. Ní hionann in aon chor an taithí suite ar tolg sa bhaile agus scáileán idir tú agus an file, agus gan nasc in aon chor le daoine eile. 

Tráth na Tairsí - Peadar Ó hUallaigh

Ócáid de chuid IMRAM ón Díseart sa Daingin a chuir Peadar Ó hUallaigh in aithne dom. Thaithin an méid a bhí le reic aige liom, agus chuir mé fios ar leabhar leis ón leabharlann. De bharr na dianghlasála ní bhfuair mé an leabhar go dtí le déanaí.

Ar an gcéad léamh tá na dánta éadrom sothuigthe. Ach tá doimhneacht laistiar de. Baineann roinnt de na dánta le tírdhreacha - Iarthar Dhuibhneach mar a bhfuil cónaí ar an bhfile, nó áiteanna eile in Éirinn. Dán iontach faoi Gort na Tiobratan i Baile Bhúirne, mar shampla, a mhúscail cuimhní soiléire ionam. Is minic go raibh eolas agam ar na háiteanna, ach fiú nuair nach raibh nó nuair is tírdhreach anama a bhí i gceist, bhí pictiúr á mhúscailt i mo shamhlaíocht. 

Agus cuireadh roinnt síolta chun machnamh a dhéanamh arís orthu.

Tá dorchadas an tsaoil anseo freisin - bás athair, timpistí marfacha a chonaic an file agus é níos óige, streachailt leis an ailse. Ach ní thréigean diongbháil ná dóchas é.

Dánta áille. 

Litríocht, Scolaíocht agus Tuismitheoireacht

Táim do bhur gcur uaim ar nós caorach i measc faolchúnna; dá bhrí sin, bígí chomh géarchúiseach leis an nathair nimhe agus chomh macánta leis an gcolm.

Matha 10:16

Is cosúil go bhfuil, de réir an méid a thug mé leathchluas dó ar Barrscéalta, tuismitheoirí áirithe buartha faoi na téacsanna atá ceadaithe don Ard teist. Chaith mé súil fánach ar an mblag léirmheastóireachta a bhí luaite ach d'fhág mé sách gasta é - bhfacthas dom go raibh pé duine atá ina bhun ag lorg agus ag aimsiú graostacht, ag réabadh tagairtí do chollaíocht go hiomlán as comhthéacs. 

Damnaíodh 1984 mar shampla de bharr roinnt de shamhlaíocht Winston Smith i leith na mná a bhíonn caidreamh collaí aige léithe ar ball. Ní luaitear gur i gcomhthéacs an fuath ghríosadh san dá nóiméad fuatha a tharlaíonn sin. Agus gur cuid de forlámhas an stáit forlámhas ar chollaíocht, ag baint gach brí as seachas "páistí a chur ar fáil don Stáit" ar "dualgas don bpáirtí" é dar le bean scartha Smith. (Botún seo atá ceartaithe ag teagasc na hEaglaise féin, a aithníonn nach bhfuil sa seachadadh beatha ach gné amháin den gcollaíocht idir lánúin phósta). 

Sé sin le rá, tá collaíocht agus graostacht agus go deimhin mí úsáid neadaithe in insint Orwell. Ach feictear dom go bhfuil sé sách soiléir faoi ionad cuí na collaíochta i gcaidreamh grámhar - caidreamh atá dodhéanta de bharr forlámhas an pháirtí ar gach gné de shaol a mbaill. Sa dóigh is go ndéanann an lánúin brath ar a chéile nuair a bristear iad i seomra 101. 

Tá agus bhí mé féin, mar phápaire a roinneann an tuiscint go fireann agus baineann a cruthaíodh daoine, agus gur laistigh de phósadh buan grámhar oscailte do bheatha nua atá ionad dlisteanach na collaíochta, buartha faoin méid a léann mo leanaí. 

Ach tá an saol mar atá. Is seasamh é seo nach bhfuil i dtreis sa chomhluadar - go deimhin tá sciar suntasach den comhluadar nimhneach i gcoinne na tuiscintí sin. Tá sciar den locht ar an Eaglais féin de bharr an dóigh a leagadh síos rialacha agus a cuireadh i bhfeidhm iad seachas an soiscéal - dea scéal - a scaipeadh. 

Ní féidir le creidmhigh dul i bhfolach ón saol, ná a gcuid leanaí a scoitheadh amach as. Agus ar aon nós tá daltaí ardteistiméireachta ar thairseach an saol fásta. 

Tá sé dlisteanach agus riachtanach go mbeadh fhios ag tuismitheoirí cad iad na tionchar atá a gclann ag teacht fúthu. Agus tá sé dlisteanach agus riachtanach iarracht a dhéanamh na tionchair a mheasann siad a bheith dochrach a mhaolú. 

Ach is an tionchar is lú a bheadh imní orm faoi ná litríocht a phléitear agus a chíortar i rang scoile. (Seachas aon rud eile súnn cíoradh acadúil aon tarraingteacht as litríocht). 

Agus tá amhras orm go n-oibríonn cinsireacht agus ceilt. Tharlódh go mbeadh an t-ábhar faoi thoirmeasc níos tarraingtí, agus nach mbeadh na leanaí sásta é phlé leat. 

Tá beirt mhac fásta agam agus leanbh sna déaga. Níl mé cinnte go ndearna mé mo dhícheall an creideamh a roinnt leo go héifeachtach, má táim ionraic. Creidim áfach go dtuigeann siad mo sheasamh agus go bhfuil tuiscint agus meas againn ar a chéile. Agus go bhfuil cumarsáid eadrainn. 

Tá an treoir bheith "chomh géarchúiseach leis an nathair nimhe agus chomh macánta leis an gcolm" soiléir ach deacair cuir i bhfeidhm. Ach is Íosa agus a spiorad naomh atá mo dhóchas - agus cumarsáid seachas cinsireacht an modh oibre, dar liom. 

Agus sin mo racht go n-uige seo 

Manglam Mharcuis

Deacair a shamhlú go bhfuil seacht mbliana ann ó d'fhoilsigh Marcus a chéad chnuasach, Ceol Baile. De réir an méid a dúirt sé le Tristan Rosenstock ar na mallaibh sa Chúinne Dána mheas sé go raibh sé ag éirí ró ghafa leis an fhilíocht agus chosc sé ar féin aon ní a bhreacadh síos.

Feictear dom áfach, ainneoin a iarrachtaí í a ghostáil, go raibh an Bhé gníomhach fós ina fo-chomhfhios.

Sampla maith is ea an teideal den dearcadh ar leith, beagán ar fiar, a chleachtann Marcus. Focal meamraiméise ar inneall páirceála a neadaigh ina intinn. Seal ina tugtar deis do dhuine a chairt a bhogadh i ndiaidh don táille a bheith ídithe.

Tá a leithéid déanta aige cheana leis an amhrán Géill Slí, filíocht fáiscthe as fógraíocht.

Tá éagsúlacht mhór san leabhar seo. Amhráin don gcluas. Rannta gairide dlútha. Filíocht coincréiteach ar don súil é, leagtha amach ar dóigh ar leith ar an leathanach.

Cuid de na saothair, cuireadh snas orthu ag ócáidí taibhfhilíochta fearacht Reic nó Ó Bhéal agus bhí siad feicthe agam beo nó ar líne. Cuid eile feicthe agam i gComhar nó irisí eile. 

Saol an lae inniu, ábhair an lae inniu chun tosaigh. Ach saibhreas teanga a léiríonn go bhfuil fréamhacha doimhne leagtha síos aige, slabhra na teangan athghaibhnithe.

Gan drogall air áfach an teanga a scracadh agus a lúbadh. Téacsghaeilge i ngaol gairid, abair. (Níl dán straoiseoigise, táim buíoch de sin, níl an teanga úd agam).

San dán Leah léirítear iarracht labhairt amach i dteanga atá go láidir faoi thionchar an Bhéarla - tá an teanga seo moz - bealach éifeachtach le léiriú go bhfuil tábhacht uaireanta le hábhar seachas foirm. 

San dán Tuaim tógtar cros as focail a léiríonn cnámha an choirp - ach is súile an phobail a chloch bonn. 

Tá an saol ar líne idirlín spléach anseo i ndánta fearacht Ríomhaithne agus Cruinniú Teaghlaigh. 

I léirmheas ar albam Imlé rinneadh tagairt d'fhilíocht punc Mharcuis sna liricí. Níl fhios agam féin cad is punk ann - ach tá fraoch leis an saol, col leis na deamhain i roinnt de na dánta. 

Cnuasach oscailte uileghabhálach ar a fhillfidh mé ar dhánta as anois is arís. 

Rud spéisiúil eile - tá aistriúchán go Gaeilge na hAlban le Dennis King ar dhán amháin, agus go Gaeilge Mhanainn ar dhán eile. 

Gné eile den saol Gaelach cruinne chuimsitheach atá sna dánta. 

Tá dearadh fíor dheas ar an leabhar, pictiúir le Tony O'Malley MÓINMÓR ar an gclúdach agus gnéithe de tríd an leabhar. Clár na ndánta ina scamall thart ar an teideal. Mionrudaí eile maisiúla. 

Saothar dlúth, láidir, fóinteach. 

Spásas 

Marcus Mac Conghail 

Coiscéim 

Faoi Chabáistí agus Ríonacha

Chuir mé fios ar an gcnuasach seo le Celia de Fréine ón leabharlann roinnt míosa ó shin, ach dhún na leabharlanna go gairid ina dhiaidh sin. Ní cuimhin liom go baileach cad a spreag mé - shamhlóinn gurb é an Comhrá le Cathal mar chuid de Féile Leabhair Bhaile Átha Cliath an splanc, comhrá spéisiúil faoin fhilíocht. 

Bhí Fiacha Fola léite cheana agam, agus a beathaisnéis ar Laoiseach Gabhánach Uí Dhufaigh. 

Tá na dánta san leabhar seo, a céad leabhar, ana osréalach. Dúirt sí féin liom i gcomhrá twitter go bhfuil na dánta "go mór faoi thionchar na hamharclainne áiféisí.". 

Ní fear mór amharclainne mé féin. Bhraith mé go raibh mé ag amharc ar Chailéideascóp. Íomhánna dathúla ach gan eagar orthu. Ba léir dom go raibh tagairtí agus tionchair ann - ach bhí an eochair in easnamh orm. Uaireanta fuair mé radharc ar as cúinne mo shúil - ach scaip sé fearacht ceo nuair a rinne mé iarracht breith air. 

Bhí dánta áirithe áfach mar a raibh an eochair agam, agus mar a chasfá Cailéideascóp i gceart, pátrún álainn eagraithe a bhí os comhair súil mo shamhlaíochta. 

An dán Ocras, mar shampla, faoi ógbhean i ngleic le saighdiúirí ag filleadh ón gcogadh. Nó A óghanadh - is dóigh liom gurb í measc na hAlbanaigh atá an nós go dtig le bean maireachtáil mar fear - ar choinníoll aontumha. 

Tá mé cinnte go bhfuil go leor tagairt eile, ó áiteanna ar fud na cruinne fíre agus samhlaíochta a bheadh mar eochair do na dánta ach iad a bheith agam. Agus dá léifinn arís iad seans maith go n-aimseoinn eochair nó dhó eile. 

Is léir, ainneoin an áiféis taibhiúil sna dánta go bhfuil caoine agus tuiscint do laigí daonna laistiar daoibh. 

Mar sin, bhain mé tairbhe éigin as é léamh! 

Faoi Chabáistí agus Ríonacha 

Celia de Fréine 

Cló Iar-Chonnacht

Tá a mórgacht uile leáite ó iníon Shíón

Leabhar na n-Olagón 1:6 

Ó chuir na Rómhánaigh scaipeadh na mionéin ar na Giúdaigh agus scrios Teampaill Iarúsailéim in Aois Chríost 70 bhí Giúdaigh ar fán i measc na gciníocha. Ar feadh i bhfad chloígh siad go dlúth lena nósanna féin - ach go hiondúil ní raibh aon rogha acu mar go raibh cosc orthu talamh a shealbhú nó gairmeacha áirithe a chleachtadh. De bharr go raibh siad go minic ina lucht gaimbín - a raibh cosc ar Chríostaithe é ghearradh ar a chéile - ba sprioc fuatha go minic iad. Chomh maith leis nuair a bhuail fiabhrais Crosáide pobail, nó drochscéal éigin ba mhinic gurb as na nGiúdaigh ina measc a baineadh éiric fuilteach. 

Fiú ina dhiaidh sin, agus Giúdaigh comhshamhlaithe a bheag nó a mhór sa phobal, bhí an frith Giúdachas tréan. Fiú i bhFrainc na réabhlóide agus cearta an duine. 

B'é eachtra náireach Dreyfus sa Fhrainc a spreag Theoder Herzl an paimfléad An Stát Giúdach a scríobh. Ag am - deireadh an naoú chéad déag - ina raibh go leor náisiúin san Eoraip ag múscailt agus ag éileamh Stáit dá gcuid féin seachas bheith faoi smacht impireachtaí i bhfad i gcéin. Ba smaoineamh nádúrtha Stát dá gcuid féin - arís - do na Giúdaigh. Bhí Giúdaigh ag teitheadh ó drochíde, go háirithe in oirthear na hEorpa, agus chuaigh sciar acu go dtí na críocha stairiúla sa Phalaistín. Áit a raibh Giúdaigh eile a bhí riamh ann ag maireachtáil a bheag nó a mhór i síocháin faoi impireacht na Tuirce. 

Tar éis an chéad ár Eorpach rinneadh sceanairt ar an impireacht ilchiníoch sin, agus roinn an Bhreatain agus an Fhrainc na críocha eatarthu féin - beag beann ar na pobail a mhair iontu. 

Ba leis an mBreatain an Phalaistín agus iad liom leat leis na Giúdaigh - a spreagadh le teacht seal, a chosc sealanna eile. 

Ansin tharla uafáis an tUileloscadh. Ní ar Ghiúdaigh feiceálacha amháin a thit an tUafás ach freisin ar Ghiúdaigh a bhí go hiomlán comhshamhlaithe - cuid acu nár thuig fiú gurb Giúdaigh iad. Iad siúd a theith, ba mhinice ná a mhalairt gur doirse iata a fuair siad rompu - gur seoladh ar ais iad, go bás cinnte sna campaí díothaithe. 

I ndiaidh an chogaidh bunaíodh Stáit Iosrael. Ach ba bhréag ón tús an caint ar "Talamh gan phobail do phobal gan talamh". 

Shealbhaigh agus choinnigh Iosrael an talamh le lámh láidir. 

Fágann an t-imní faoi frith Giúdachas Giúdaigh thar lear - sciar acu ar aon nós - diongbháilte go mairfidh Iosrael mar Stáit tearmainn do Giúdaigh. Tá tionchar ag na daoine seo go háirithe i SAM, agus de bharr a mothúcháin ciontachta féin sa Ghearmáin agus dá réir san Aontas Eorpach. 

Tuigim don imní seo a amharcann ar Iosrael mar pholasaí árachais, mar tearmann i gcoinne brúchtadh aníos an frith Giúdachas. 

Ar an ndrochuair d'fhág dáileadh saorga críocha an Mheán Oirthear an réigiúin ina choire fuatha agus foréigin. 

Feictear dom go bhfuil aisfhreagra foréigneach thar fóir Iosrael ar gach ionsaí tar éis scrios a imirt ar a bpobal féin atá as a riocht ag an léigear síoraí. Agus i measc na pobail a bhfuil cos ar bolg á imirt acu orthu. 

Tá pobal Iosrael féin deighilte agus scoiltí - cúis amháin nach bhfuil rialtas seasmhach ann faoi láthair. 

Tá ladar na cumhachtaí móra sa réigiún agus lasmuigh de san achrann. 

Tá an frith Giúdachas - nach ionann agus an frith Síónachas - ag treisiú freisin de bharr borradh an eite dheis frith imirceach, agus an Ioslamachas antoisceach. Tá foréigean i gcoinne Giúdaigh agus sionagóga ag éirí níos coitianta. 

Cuid de seo, is buille i gcoinne leatrom Iosrael atá i gceist leis. Cuid eile áfach is frith Giúdachas lom atá ann, a threisíonn imní Giúdaigh agus a neartaíonn a dtacaíocht do Iosrael ainneoin coimhthíos leis an méid atá Iosrael ag déanamh ar na pobail sna críocha gafa. 

Ansin tá a sciar féin ag Iosrael d'antoiscigh ciníocha Giúdacha atá ag iarraidh an chuid is fuiltí den sean Tiomna a chur i gcrích arís. 

Fáinne fí atá ann, agus ní fheicim aon réiteach simplí. Ach níl aon ghlacadh agam leis an tuairim go mba cheart Iosrael a scuabadh isteach sa bhfarraige. Nach bhfuil dlisteanacht dá laghad aige mar Stáit. 

Agus sin m'olagón go n-uige seo. 

Mise agus Filíocht

Níl sé chomh fada sin ó shin gur scríobh mé anseo gur beag filíocht a léim. Tá rudaí athraithe ó shin. Bhí mé ag smaoineamh cén fáth. Is dóigh liom go mbaineann sé le mé a bheith tar éis i bhfad níos mó filíochta a chlos - ó bheith ag freastal ar ócáidí liteartha, IMRAM go háirithe agus gan amhras REIC. Ealaíon don gcluas is ea filíocht, diomaite den beagán filíocht coincréiteach.

Agus cé nach reacaire nó taibheoir gach file, go hiondúil bíonn beocht ar leith san dán a léann file os ard.

Tá réimse mór filí cloiste agam le blianta beaga anuas - agus anois agus mé ag léamh a gcuid filíochta, go hiondúil cloisim glór an file le mo chluas inmheánach.

Tá físdánta ina cuid tábhachtach san athrú toighis seo.

Fós féin, is prós mo rogha scíthleithoreachta - ach is iomaí imleabhar caol filíochta atá faighte ón leabharlann agam nó ceannaithe fiú. Bíonn CDanna den file ag reacaireacht le cuid acu - is móide mo shásamh sin.

Peataí Cholm Cille

Bréag sanasaíocht Dreoilín mar éan na ndraoi a chuir mé i dtreo DIL áit ar aimsigh mé tagairt do thrí pheata ó Beatha Colaim Chille le Maghnus Ó Domhnaill. Tá meathchuimhne agam ar thagairt don scéal a léamh fadó, fadó. D'aimsigh mé leagan anseo:

Do batar trí pheata ag C .c i. cat ⁊ dreolann ⁊ cuil. Aguis do thuiged sé urlapra gach beathadaigh dibh, ⁊ do chuiredh an tighearna techtairecht lev cuige ⁊ do tuigedh seisin gach enní uatha amail do thuicfed ó aingel no o duine do cuirfide a tectairect cuigi. ET tarla doib gur ith an dreollan an chuil ⁊ gor ith an cat an dreollan. Acus do labhair C. c. tre spirad faidhedoracta ⁊ adubairt se gorab amliad sin dogendais daíne deridh aimsiri .i. go n-isadh an duine bud tresi acu an duine bud anfhainde .i. go mbenfad se a spreidh ⁊  a airneis de ⁊ nach denadh se coir nó cert ris. Acus adubairt C. c. an uair do beidis Gaidil Erenn mar sin, go mbeith tren allamharuch orra, ⁊ gebe huair do beith coir ⁊ cert ar congbail acu, go mbeith a tren fein aris acu. Acus do bi do cin ag C. c. ar na beathadacaib becca sin do bi aicce gor íarr sé ar Día a n-aithbeougad dó, .i. aissec na cuile d'fhagail on dreollán ⁊ aisseg an dreollain do faghail on chat. Acus fuair se sin o Día, ⁊ do bhatar mailli ris ó shin amach, amail do batar ó thus nó gor caithetar an saegal nadurdha do bi acu. Con[ad] and sin dorinde an rann-sa

IN gnimh-sin doransatar   masached le Dia romcluin;

taibhghedh om chat mo dreollán   taibged óm dreollán mo chuil.

Bhí trí pheata ag Colmcille, .i. cat ⁊ dreoilín ⁊ cuil. Agus thuig sé urlabhra gach beithíoch díobh ⁊ do chuireadh an Tiarna teachtaireacht leo chuige ⁊ do thuigeadh seisean gach aon ní uatha amhail is a thuigfeadh ó aingeal nó ó dhuine do chuirfí le teachtaireacht chuige. Agus tharla dóibh gur ith an dreoilín an chuil ⁊ gur ith an cat an dreoilín. Agus do labhair Colmcille tré spiorad fáidheadóireachta ⁊ dúirt sé gurb amhlaidh a dhéanfadh daoine deireadh aimsire .i. go n-íosfadh an duine ba threise acu an duine ab anbhainne .i. go mbainfeadh sé a spré agus a airnéis de ⁊ nach ndéanfadh sé ceart ná cóir leis. Agus dúirt Colmcille an uair a mbeadh Gaeil Éireann mar sin go mbeadh tréan ag allúraigh orthu ⁊ cibé uair a bheadh ceart ⁊ cóir a choinneáil orthu go mbeadh a tréan féin acu arís. Agus  bhí de chion ag Colmcille ar na beithígh beaga sin a bhí aige gur iarr sé ar Dhia iad a athbheochan dó, i. aiseag na cuile a fháil ón dreoilín, agus aiseag an dreoilín a fháil ón chat. Agus fuair sé sin ó Dhia, ⁊ do bhíodar maille leis ó shin amach amhail a bhíodar ó thús nó gur chaitheadar an saol nádúrtha a bhí acu. Ar a shon sin rinne sé an rann seo:

an ghníomh do rinneadar más áil le Dia mé a chlos
gheobhaidh mé óm chat mo dhreoilín gheobaidh mé óm dreoilín mo chuil

 Ní cuimhin liom ar chor ar bith cár léigh mé an scéilín seo fadó, fadó, agus níl mé cinnte fiú gur Colmcille a luadh leis - ach bhí an scéilín maisithe leis an gcabhair a thug na créatúir dó - an cuil ag marcáil a áit sa leabhar dó, an dreoilín ag meascadh an dúch, agus níl baileach cinnte anois cad a rinne an chat!

 

Díchóilíniú na hIntinne

Le roinnt blianta anuas tá go leor ficsean agus cuimhní cinn de chuid Ngũgĩ wa Thiong'o léite agam. Bhí fhios agam fiú sular thosaigh mé ag léamh a chuid saothair go raibh leabhar tábhachtach scríofa aige - Decolonising the Mind: the Politics of Language in African Literature. Theip glan orm theacht air, áfach. Ní raibh sé ar fáil tríd na leabharlanna poiblí.

Ach le déanaí lorg mé don kindle é. D'aimsigh mé eagrán Gearmáinise, a foilsíodh i 2017 agus a bhfuil breiseán spéisiúil ag dul leis - aistí ag scríbhneoirí agus smaointeoirí ón Afraic faoin tionchar a bhí ag na haistí orthu.

De bhrí go bhfuil go leor dá chuimhní cinn léite agam, bhí cuid de na smaointe a nocht sé sna haistí léite agam cheana. Is léir gurb é an eochair eachtra an tréimhse a chaith sé i mbun cumadh dráma Ngaahika Ndeenda (pósfaidh mé nuair is mian liomsa) leis an bpobal i Kamiriithu. Tá ana chuir síos ann ar an dóigh ar thug an phobal a dtaithí saol agus a litríocht béil chuig an dráma - na cora cainte, na gluaiseachtaí, an réimse cuí teanga do gach caidreamh agus eachtra.

De bharr an dráma, ar éirigh go hiontach leis ar feadh sé seachtaine, chaith sé bliain i bpríosún gan triail ná cúis curtha ina leith. Ina bhraighdeanach ag rialtas Céinia - rialtas a bhí ceaptha bheith saor ó choilíneachas.

Tá tionchar an Marxachas ar a chuid smaointeoireacht follasach, agus é seasta ag caint ar an bpobal i dtéarmaí na tuathánaigh agus oibrithe. Dream, sa Chéinia, a raibh a dteangacha dhúchasacha fós á labhairt acu, áit a raibh an oideachas tar éis iad a bhrú i leataoibh dó féin agus dá mhacasamhla a fuair oideachas agus arb iad an chinseal iar neamhspleáchais iad.

Rud a chuaigh i bhfeidhm go mór orm ná an bhéim a leagann sé ar filleadh ar an litríocht bhéil atá beo ar bhéala na ndaoine, an siamsaíocht agus na deasghnátha nádúrtha atá caomhnaithe ag an cosmhuintir.

Feictear dom, i gcomhthéacs na hÉireann, go bhfuil scríbhneoirí Gaeltachta á dhéanamh sin go díreach. Leithéid Joe Steve Ó Neachtain, abair, a thosaigh amach ag scríobh agallaimh beirte, filíocht pobail agus lúibíní.

Tá rudaí níos casta do nuachainteoirí. Agus tá imní orm go bhfuil cainteoirí óga Gaeltachta ag cailleadh an deis bheith sáite san teanga mar a bhí na glúinte rompu.

Bhí macallaí de sin san aiste le Pettina Gappah, scríbhneoir as an Siombáib a bhfuil dhá chnuasach gearrscéalta agus úrscéal léi léite agam. Caidreamh deacair atá aici le haistí Ngũgĩ. Ní bhfuair sí ach scolaíocht sna blianta luath ina teanga dúchais Shona - ina dhiaidh sin is as Béarla a bhí a cuid oideachais, seachas roinnt blianta ag deireadh a gcuid scolaíochta ina raibh Shona mar ábhar scoile aici. Fonn láidir uirthi scríobh ach - fearacht Ó Ríordáin - a teanga dúchais ina teanga liom leat aici, agus an bhé á spreagadh as Béarla.

Tá go leor leor cosúlachtaí ach freisin go leor difríochtaí idir taithí na hAfraice agus na hÉireann, cás na teangacha Afracacha agus Gaeilge. Go deimhin, in aiste mic Ngũgĩ, Mukoma, tá sliocht fhada as aiste le Gearóid Denvir, a bhí ag freagairt d'aistí Ngũgĩ. 

Tá go leor lón machnaimh sa chnuasach.

Múnlaíonn teanga tuiscint

Dhá alt a tháinig mo threo ar Twitter le déanaí. Bhain ceann acu ón IASS i bPotsdam na Gearmáine le tábhacht na leaganacha a húsáidtear chun cuir síos ar imbhualadh ar na bóithre, agus an teanga a úsáidtear chun athrú córasach a bhaint amach i gcúrsaí iompair.

Déanaimis iarracht an teanga a úsáid. Tá malairt cathracha de dhíth orainn. Éilíonn sin malairt tuisceana. Agus múnlaíonn teanga tuiscint.

 Roinnt moltaí san alt: 

• faiche stórais cairr seachas áit páirceála. 
• bóthar oscailte (don iliomad trácht seachas carranna) seachas bóthar dúnta. 
• Imbhualadh seachas tionóisc

 D'eascair roinnt plé ansin ar Twitter agus luadh réimse eile - gur dóigh eile amharc ar teanga nuair a deirtear "teanga mionlaithe" seachas "teanga mionlaigh" agus "Iar-Ghaeltacht" seachas "Galltacht".

Le intleacht shaorga seachas le daoine a bhaint an dara alt, nó le bheith cruinn an úsáid a bhaineann a leithéid as cnuasach teanga ar an idirlíon agus scéalta á mhúnlú aige do chluiche. Is cosúil de bharr a raibh "foghlamtha" aige ón cnuasach ar líne go raibh claonadh ag an inneall scéalta a chumadh ina raibh foréigean collaíochta ar leanaí go láidir iontu. Agus nuair a cuireadh cosc ar fhocail áirithe níor athraigh na hábhar mórán, d'aimsigh an inneall dóigh leis an ngraostacht a chuir in iúl le sofhriotal.

Bhí siar is aniar san alt faoi ach bhí abairt amháin a sheas amach dom "Lig sé dom taiscéaladh a dhéanamh ar ghnéithe de mo sícé nárbh eol dom  bheith ann".

Tá amhras orm go bhfuil a leithéid de thaiscéaladh bunaithe ar na cúinní is dorcha den idirlíon iomlán folláin. Níl gach rud san fo-chomhfhios gur ceart scóip a thabhairt dó! Tá sé go háirithe baolach dar liom barraíocht scóip a thabhairt d'fhantaisíocht faoi fhoréigean - gan amhras, is mionlach a dhéanfaidh iarracht é sin a thabhairt isteach san fíorshaol - ach is leor an mionlach sin chun eachtraí tubaisteacha a mbíonn tionchar leathan acu a chruthú. Meabhraíonn sé, mar shampla, uafás dúnmharú Ana Kriegel dom.

Tá cumhacht le teanga, ach athraíonn úsáid teanga an brí agus an tionchar. Is fiú a bheith airdeallach faoi - agus faoi cé atá á mhúnlú. Is cuimhin liom LTI - Lingua Tertii Imperii - Teanga an Treas Ríocht le Klemperer a léamh. Nótaí a thosaigh sé ag breacadh síos agus é san leathshaol ag seachaint a ghabháil ag na Naitsithe. Thosaigh sé air nuair a chuala sé freagra bean den lucht oibre ag trácht ar tuige a ghabh an Gestapo í - "Wejen Ausdruecke" - de bharr nathanna.

Tá amhras faoi leaganacha áirithe sa Ghearmáinis fós de bharr an mí-úsáid teanga a rinne na Naitsithe.

An ndóigh chíor Orwell an cheist leis an Newspeak i 1984. B'shin lomadh teanga. Tarlaíonn rudaí ar dhóigheanna níos caolchúisí anois sa dóigh is gur críonna an té a thuigeann go baileach cén brí atá le nathaíocht tráchtála agus údarásach - tá foghlamtha acu gur fearr iliomad focail bláfara d'fhonn an bhrí a cheilt!

Is mithid mar sin bheith airdeallach faoin teanga a mbainimid feidhm as.

Seal ag fáisceadh miotail

Chaith mé dhá samhraidh ollscoile ag obair i monarcha Kromschröder in Osnabrück na Gearmáine. Ag déanamh codanna de méadar gáis. An chéad samhraidh ba iníon léinn eile mó pháirtí oibre ar an stáisiún oibre agus bhíomar ar aon bhuille mórán. Ní raibh ceachtar againn ag sárú an Akkord ná baol air - i. Bhí gné den tuarastal ag dul don líon píosa a bhí déanta in aghaidh an lae. Ní cuimhin liom muid fiú a bheith ag trácht air ná ag faire air seachas lá amháin. Bhí snua gréine uirthi go hiondúil, í seang aclaí - ach an lá áirithe seo bhí sí mílítheach agus ghabh sí leithscéal as nach mbeadh aon éachtaí oibre á dhéanamh againn. Bhí mé óg sotalach aineolach go maith, ach ní chomh haineolach sin nár thuig mé éirím an tagairt do "gach mí". Ní cuimhin liom bheith ró shuaite ar aon nós, mar níorbh aon rúpálaí mé féin. Bhí gá na píosaí a chuir isteach go cruinn san inneall. Rud a thóg am ormsa ach go háirithe.

 An dara bliain cuireadh ar an stáisiún céanna arís mé, ach is banoibrí oilte a bhí mar pháirtí agam. Bean ard sheang fhionn. Caiteoir toitíní. Ba bheag a foighne leis an mbogán de mhic léinn a bhí ina chonstaic uirthi an uasmhéid pá a bhaint amach. Thug a dúil san tobac faoiseamh áirithe dom - deis breith suas ar an obair agus í amuigh i gcóir gal. Bhí uimhir ar chúl an innill chun an líon páirteanna a chuntas. Bhí scáthán beag láimhe ann chun amharc ar. Shíl mé go n-íosfadh sí ar fad mé nuair a bhris mé é - ag ligean do titim go ciotach... Ní dócha go raibh sí chomh crua sin in aon chor, ach mífhoighne uirthi, mífhoighne dlisteanach. Tá cuimhne éigin agam uirthi a bheith ag déanamh roinnt de mo chuid oibre nuair a bhí an carn eadrainn ró ard - ar a cumas sise trí nó ceithre oiread a dhéanamh san am a thógfadh sé ormsa. Is dóigh liom gur fill a ghnáthpháirtí oibre ón saoire - níor chaith mé i bhfad ar an stáisiúin sin cibé. Rinne mé cúpla lá oibre ar líne eile ach arís ba bhac mé ar an ghnáthluas oibre. Tá cuimhne orm ar an mbean ghealgháireach chatach fhionn a bhí i mo dhiaidh ar an líne, arís ag teacht trasna chun roinnt de mo chuid oibre a dhéanamh chun maolú luais an líne a chosc.

Chaith mé an chuid eile den samhradh ag líonadh agus ag folmhú cineál de mhiasniteoir ollmhór ina nglantaí dhá leath cás an méadair. Mac léinn eile, níos aosta (mar a bhíonn aos léinn na Gearmáine) mar compánach oibre.

Tá cuimhne agam ar chúpla aghaidh ón tréimhse, cé go bhfuil na hainmneacha imithe as mo chuimhne. Firín beag feosaí a mbíodh boladh láidir biotáille as tráthnóna Aoine agus muid ar an seal tráthnóna ab ea an Meister. Os a chionn bhí bainisteoir, fear ciúin liath nár tháinig as an oifig, a bhí i gcúinne den urlár oibre, ach ar éigin. Feisteoir floscach, croiméal agus gruaig go guaillí aige. Níl mé iomlán cinnte faoin gcéimleathas a bhí i réim, ach bhí údarás aige. Inimircigh ón Iúgslaiv. Fear mór tanaí agus a chomrádaí firín beag íseal le caipín urnaí seasta air. Chuir ceist orm an tír Moslamach í Éire. Coirdíneach catach - teifeach aitheanta a bhí ina mhac léinn - ónar fhoghlaim mé gur mó leigheas ar an dtart atá le fáil as tae te a ól ná deoch súilíneach fuaraithe.

Dá mbeadh níos mó eolais agam féin gach seans go mbeadh níos mó foghlamtha agam ón gcomhluadar ilghnéitheach úd!

Rud amháin a chuir iontas orm an uair siúd, agus a dhéanann fós ná an flosc dochreidte oibre a léirigh siad agus am á thomhas chun an Akkord - an candam a bhí le baint amach - a shocrú. Shílfeá gur míbhuntáiste a leithéid. Níl fhios agam an mórtas oibre a bhí i gceist, nó an raibh buntáiste eile i gceist. Nó an raibh iomaíocht i gceist le meitheal an seail eile.

Ba luachmhar an taithí a bhí ann, cé nach ndearna mé aon saibhreas airgid! 

guth na ngreabhróg 'sa céatteamain

 

Inné, lá Bealtaine, bhí an aimsir go maith, agus chuaigh mé ag siúl (arís - is beag deireadh seachtaine nach bhfuil cúpla uair an chloig siúl déanta agam!). Nílim teoranta níos mó do na 5 km timpeall orm. Thosaigh mé inné thart ar dó i gCill Chomhghaill - tá siopa glasraí ansin a thaithíonn muid  agus fuair mé síob chomh fada leis. Tá sé buailte le Charraig Chill Chomhghaill - cnap mór d'aill nach bhfuil feiceálach ón mbaile níos mó, ach tá ó thaobh na farraige. Is cosúil  gurb ann a lonnaigh daoine i dtosach, ar mhaithe leis an léargas ar an dúiche thart orthu. Tá roinnt cuairteanna tugtha agam air ó thosaigh mé ag cuir eolas as an nua ar an gceantar ina bhfuilim lonnaithe, de bharr na paindéime.

Carraig Chill Chomhghaill

An Radharc uaidh

Tá roinnt siúlóidí marcáilte thart ar Chill Chomhghaill, ina measc Lúb Bhaile Dhonncha Riabhaigh. Leanann leath amháin de seo an bóthar, ach an leath eile is lánaí agus imeall páirceanna atá i gceist, agus is mar sin a shiúl mé chomh fada leis an trá - ag stáisiún traenach Chill Chomhghaill. Shiúl mé fán trá in aice an iarnróid ansin agus dul ó dheas. Tá coilíneacht thábhachtach póraithe ag Geabhróga Beaga ar an trá seo idir Chill Chomhghaill agus an Caisleán Nua. Ar feadh formhór an bhealaigh bhí siad le clos agam - ba léir go raibh na céadta acu ann, ach is ar éigean a chonaic mé iad - seachas nuair a bhí siad san aer nó ag titim mar a bheadh cloch isteach san fharraige! Clocha duirlinge an trá, agus na geabhróga ar aon chuma leis na clocha, geal leis. (Agus níl radharc ró ghéar agamsa)

Ar an dtaobh eile den iarnród tá tailte fliucha agus go leor éanlaithe ann freisin - chonaic mé ealaí agus éigrit - agus chuala mé go leor eile, ainneoin claisceadal na ngeabhróg!

Gar do phointe an sé mhíle bhí guthanna eile in iomaíocht leis na héin. Tá aerfort ann ag lucht eitleáin spóirt agus bhí dordán ingearán agus innill le clos.

Thug mé cuaird ar thearmann na n-éin cúpla seachtain ó shin, ach bhí na cosáin fós dúnta ar mhaithe leis na cuairteoirí geimhridh. Inné bhíodar ag oscailt agus chuaigh mé ag fánaíocht tríd riasc agus coill. Chonaic mé splanc daite anois is arís, agus chuala mé longhaire ilchineálach - ach ní fhaca mé le cinnteacht ach fáinleog. 

Shíl mé nach raibh romham anois ach siúlóid fadálach ar bhóithre cúnga tuaithe abhaile. Shiúl mé go dtí an Claí Dubh ó Phointe an Chúig Mhíle ar a leithéid, agus ansin ar bhóthair níos gnóthaí i dtreo an Caisleán Nua. Ar amhraí an tsaoil, agus mé ar bhord le hÁras an Túir Faire chonaic mé dreapadh as cúinne mó shúil agus chuaigh ag amharc níos grinne air. Bhí fógra ann do lúb-shiúlóid a thabharfadh timpeall an chuid eile den bhaile mé agus ar an mbóthar go dtí Baile an Chinnéidigh.

Siúlóid thaitneamhach a bhí ann - cé gur shíl mé go mbeadh táinrith bulláin i mo threo ag pointe amháin. Buíochas le Dia is cosúil go raibh ar a laghad an méid céanna imní orthu fúm agus a bhí orm fúthu.

I ndiaidh dom cúpla ghort a thrasnú tháinig mé amach ar lána cré a d'iompaigh ina lána tarra tar éis tamall. Bóthar an Rí go Cill Mhantáin, tráth dá raibh ón gCaisleán Nua - Caisleán Nua Mhic Fhionnagáin. Chonaic mé droichead ársa fán bhealach - droichead nua tógtha comhthreomhar leis. Lámh le fothrach an Chaisleáin tá Eaglais de chuid Eaglais na hÉireann agus doras ana bhreá práis air. Do San Proinsias atá an eaglais tiomnaithe agus is é a iomann don dúlra atá léirithe ann ag Imogen Stuart. 

Ina dhiadh sin áfach ní raibh romham ach truslóga fada ar chosa a bhí ag lagú ar bhóithre tuaithe abhaile. Ceithre huaire san iomlán a bhí mé ag siúl. Siúlóid ana bhreá murach na stráicí bóthair a raibh orm cuir díom go hairdeallach!

Aguisín - is cosúil gur Feadóg chladaigh seachas Geabhróga beaga cuid de na héin a chonaic mé san áit go mbíonn an coilíneacht póraithe.